પ્રવચન શાંતિનિકેતન – રવીન્દ્રનાથ ઠાકુર

[‘પ્રવચન-શાંતિનિકેતન’ એટલે મહર્ષિ દેવેન્દ્રનાથ ઠાકુરને જે છાતીમ (સપ્તપર્ણી)ની છાયામાં પરમ શાંતિનો એકાએક બોધ થયો હતો, તે છાતીમતલાના પરિસરમાં 1891માં બાંધેલ કાચના કમનીય ઉપાસના-મંદિરમાં અનેક બુધવારોની સવારે રવીન્દ્રનાથે આપેલાં પ્રવચનો અર્થાત્ કરેલાં ઉદ્દબોધનો. આ મંદિરની નિકટ શાલવીથિને છેડે આવેલા આવાસ ‘દહેલી’ની અગાસીમાં ધ્યાનસ્થ કવિની ચેતનામાં તે દિવસોમાં ગીતાંજલિપર્વનાં ગીતોનું પણ અવતરણ થયું. આ પ્રવચનો ‘શાંતિનિકેતન’ નામથી સ્વયં રવીન્દ્રનાથે સંપાદિત કરેલાં. ગુજરાતીમાં નગીનદાસ પારેખે એ જ નામથી ત્રણ ભાગમાં એનો અનુવાદ કરેલો. અહીં એ ત્રણ ગુજરાતી ગ્રંથોમાંથી પસંદ કરીને પ્રવચનો આપ્યાં છે. ઉપનિષદની વાણી સાથે વિશ્વકવિ રવીન્દ્રનાથનું દર્શન અદ્દભુત રીતે વણાયેલું છે. દાર્શનિક વિચારોનું અહીં પ્રકૃતિ સાથે અનેક વાર એવું સામંજસ્ય રચાય છે કે ગીતાંજલિની ગાનસૃષ્ટિનું ગુંજન અનુભવાય. પ્રવચનો અપાયાના એક સૈકા પછી કવિ-દાર્શનિકના સ્વરની જીવંતતા ભાવક એવી રીતે અનુભવે છે કે આજે સવાર સવારમાં જ એ જાણે સાંભળી રહ્યો ન હોય ! – પ્રકાશક]

[1] પ્રભાતે

પ્રભાતના આ પવિત્ર પ્રશાન્ત મુહૂર્તે પોતાના આત્માને પરમાત્મામાં એક વાર સંપૂર્ણપણે વીંટી જુઓ, બધું અંતર દૂર થઈ જવા દો. આપણે તેમનામાં નિમગ્ન થઈ જઈએ, નિવિષ્ટ થઈ જઈએ. તેમણે આપણા આત્માને નિબિડભાવે ગ્રહણ કર્યો છે એવા અનુભવથી આપણે બિલકુલ પરિપૂર્ણ બની જઈએ. નહિ તો આપણો પોતાનો સાચો પરિચય નહિ થાય, ભૂમાની સાથે યોગયુક્ત થઈને ન જોઈએ તો પોતે ક્ષુદ્ર છીએ એવો ભ્રમ થાય છે, આપણે દુર્બળ છીએ એવી ખોટી ધારણા જન્મે છે. હું લગીરે ક્ષુદ્ર નથી, અશક્ત નથી એનો પુરાવો માનવ સમાજમાં પ્રગટેલા મહાપુરુષોએ આપ્યો છે – તેમની સિદ્ધિ તે આપણા દરેકની સિદ્ધિ છે – આપણામાંના પ્રત્યેક આત્માની શક્તિ તેમનામાં પ્રત્યક્ષ થઈ છે.

વાટના ઉપલા ભાગને જ્યારે દીવાની જ્યોત મળે છે, ત્યારે આખી વાટને તે મળે છે. વાટના છેક નીચામાં નીચા ભાગમાં પણ એ દીવા રૂપે સળગવાની શક્તિ રહેલી છે. જ્યારે સમય આવશે ત્યારે તે પણ સળગશે, સમય નહિ આવ્યો હોય ત્યાં સુધી તે ઉપરના સળગતા ભાગને ધરી રાખશે. દરરોજ પ્રભાતની ઉપાસના સમયે પોતાની અંદરના માનવાત્માના તે માહાત્મ્યને આપણે બિલકુલ બાધામુક્ત રીતે જોઈ લઈ શકીએ, આપણે દીન દરિદ્ર છીએ એવો જે આપણને ભ્રમ છે તે ભ્રમને દૂર કરી દઈ શકીએ તો કેવું સારું ! આપણે કેવળ ઘરના ખૂણામાં જન્મ્યા છીએ એવી એક માન્યતા આપણે સેવી રહ્યા છીએ તેનો ત્યાગ કરીને સ્પષ્ટભાવે આપણે એવો અનુભવ કરીએ કે भूर्भुव: स्वर्लोक માં આપણા આ શરીરનો જન્મ છે, એટલા માટે લાખ્ખો કરોડો યોજન દૂરથી આપણા જ્યોતિષ્ક કુટુંબીઓ આપણી ખબર લેવાને માટે પ્રકાશનો દૂત પાઠવે છે. અને મારા ક્ષુદ્ર અહંકારમાં જ મારા આત્માનો ચરમ વાસ છે એમ નથી. જે અધ્યાત્મલોકમાં તેનો વાસ છે તે તો બ્રહ્મલોક છે. જે જગતસભામાં આપણે આવ્યા છીએ ત્યાં રાજ કરવાનો આપણને અધિકાર છે. અહીં આપણે દાસત્વ કરવાને આવ્યા નથી. ખુદ ભૂમાએ પોતે આપણે લલાટે રાજતિલક કરીને મોકલ્યા છે. એટલે આપણે પોતાને અકુલીન માની નીચે માથે સંકુચિત થઈને સંસારમાં ન ફરીએ. પોતાના અનંત આભિજાત્યના ગૌરવથી પોતાનું ઉચ્ચ સ્થાન ગ્રહણ કરીએ.
વધુ આગળ વાંચો »