સ્વપ્નભંગ – પૂજા તત્સત્

[‘નવનીત સમર્પણ’ જુલાઈ-2009માંથી સાભાર.]

સરકતી લીસી રેતીમાં એ આમથી તેમ ફંગોળાઈ રહી હતી. રેતીનું અફાટ રણ દૂર દૂર સુધી ફેલાયેલું હતું. જ્યાં સુધી નજર પહોંચે ત્યાં સુધી બસ મખમલી સોનેરી રેતી જ રેતી. ઊંચાનીચા સોનેરી ઢોળાવો. પવનના સપાટાથી વારે વારે ઊપસતી, બદલાતી અને અદશ્ય થતી રેતીની ભાતો. ઘડીમાં એ રેશમી રેતીમાં પગ ખોડીને ઠેરવીને ઢોળાવની ઉપર આવતી તો બીજી જ ઘડીએ પગ ફરી લપસી જતો અને એ પાછી હતી ત્યાંની ત્યાં. આજુબાજુમાં કોઈ ન હતું. એ એકલી જ હતી આ મરુભૂમિમાં. અખૂટ થાક લાગ્યો હતો. તરસ પણ. પણ જવું જરૂરી હતું. પણ ક્યાં જવાનું હતું ? ક્યાંક તો ખરું જ. એણે આગળ જવાનો પ્રયત્ન ચાલુ રાખતાં ઉપર તરફ નજર કરી. આસપાસ અજવાળું હતું. ડરવાનો કોઈ પ્રશ્ન ન હતો. હા, હવે પગ બરાબર ઠેરવાયો છે. આ કંઈક સખત સપાટી જેવું લાગે છે. હવે લાગે છે કે આ નાનકડા ઢોળાવને વટાવીને આગળ જઈ શકીશ. અચાનક ધૂપસળીની પવિત્ર સુગંધ…..

‘પૃથા, ઊઠો બેટા. સવાર પડી.’ અચ્છા આ તો પપ્પા. સવારનું અજવાળું બારીમાંથી પ્રવેશીને ઘરના ખૂણેખૂણાને અજવાળી રહ્યું હતું. ભગવાનના મંદિરમાં દીવો ટમટમી રહ્યો હતો. અગરબત્તીની પવિત્ર ધૂમ્રસેર ચોમેર ફેલાઈ હતી.
‘હા ઊઠું છું….’ કહેતાં એણે ખોલેલી આંખો ફરી મીંચીને પેલા રેતીના દરિયાને યાદ કરવા પ્રયત્ન કર્યો. એ રણ, એ અથાગ પરિશ્રમ વાસ્તવિક ન હતો એ જાણીને એને હાશ થઈ. એ પોતાની પરિચિત પથારીમાં પરિચિત સુવાસોની વચ્ચે સૂઈ રહી હતી એ ખ્યાલ આવતાં મરકી રહી. પછી સહેજ આળસ મરડી બેઠી થઈ. ઓહ, આજે તો રવિવાર હતો. પણ એનો આનંદ કેમ ન હતો ? પગમાં જાણે કે જોર ન હતું. રોજ સવાર પડતાં જ જે ઉત્સાહ એનામાં છલકાતો એની આજે ગેરહાજરી હતી. બ્રશ, દૂધ, સ્નાન, દીવો, જમવાનું, સ્કૂલડ્રેસ, બૂટ-મોજાં, સ્કૂલબેગ, સાઈકલ પર સ્કૂલે જવાનું – આજે બસ કંઈ નહીં. કદાચ એટલે જ. હવે છેક કાલે સવારે અગિયાર વાગ્યે. ના પણ કાલે તો સોમવાર એટલે પહેલો નહીં ને બીજો પીરિયડ એમનો. બાર વાગ્યે. હજુ તો કેટલા કલાક બાકી ? ચોવીસ ને ચાર એટલે… બસ બસ. આવું ન વિચારાય.

‘પૃથા, જો મોટી બહેનનો કાગળ છે. કદાચ કાલે આવશે. ફોન કરશે. ટેબલ પર કાગળ પડ્યો છે. વાંચી લેજે. એ લોકો મનાલી ફરવા ગયા ત્યારે ત્યાંથી તારા માટે કંઈક સરપ્રાઈઝ ગિફ્ટ લાવ્યાં છે. વટ છે તારો તો ! અરે હજુ પથારીમાં જ બેઠી છે ? રવિવાર હોય તો શું થઈ ગયું ?’ – મમ્મી. પૃથા મમ્મીના કુશળ હાથમાં પકડેલ ચપ્પાથી એક પછી એક લયબદ્ધ રીતે પડતાં દૂધીનાં આછાં લીલાં ચોસલાં જોઈ રહી. એક, બે. બસ બે જ. અમે બે જ બહેનો છીએને ? અરે, હજુ પડે છે. એણે એકદમ નજર ફેરવી દીધી. ના પણ મમ્મી-પપ્પા ખરાંને ? ત્રણ-ચાર. હવે વાંધો નહીં.
‘અરે આમ એકીટશે શું જોઈ રહી છે ? ઊઠો ચલો કામે લાગો….’ દૂધીનાં ચોસલામાં વ્યસ્ત મમ્મીના હાથ બોલ્યા. પૃથા એના એક તરફના ખૂલી ગયેલ ચોટલામાં રબરબેન્ડ ભરાવતી અનિચ્છાએ ઊભી થઈ.

બ્રશ કરતાં કરતાં સામેના આયનામાં એ પોતાને જોઈ રહી. ગઈ કાલે કલાસમાં એ શું કહી રહ્યા હતા ? હા, ચૌદસો ત્રેપનમાં તુર્કોએ ખ્રિસ્તીઓના તાબાનું કોન્સ્ટેન્ટિનોપલ જીતી લીધું એટલે યુરોપને નવો જળમાર્ગ શોધવાની જરૂર પડી…. કાલે એ નહીં આવે તો ? કદાચ ફ્રી પીરિયડ હશે તો ? તો શું થશે ? પછી પરમ દિવસે તો એમનો એકપણ કલાસ નથી. બહેન કાલે શું ગિફટ લાવવાની હશે ? સ્કૂલે લઈ જવાય એવું હોય તો સારું. પેલી લતિકાને ખબર પડે. એ આમ સારી છે પણ…. પેલી મિતાલીને તો ખાસ બતાવવાની જરૂર છે. મને પુસ્તકિયો કીડો કહે છેને ? મારા જેટલા માર્કસ લાવે તો ખરી. ગઈ રાત્રે જ લેસન કર્યા પછી શરદબાબુની ‘દેવદાસ’ પૂરી કરી. ફ્રોકની બાંયથી આંસુ લૂછતી હતી ત્યારે પપ્પા જોઈ ગયા હતા.
‘રોવે છે ? ગાંડી…’ પપ્પાનું સમજું હાસ્ય.
‘બહુ વાંચ વાંચ કરે તો શું થાય ? બરાબર તમારા પર પડી છે….’ મમ્મી.

બ્રશ કરીને નળ બંધ કર્યો. પણ આ નળ ટપક્યા જ કરે છે. ટપક ટપક. એક, બે, ત્રણ, ચાર. બસ. હવે નથી ગણવું. મમ્મી, પપ્પા, બહેન ને હું. હવે ના ગણાય. પાછું ગણ્યું. આ ગણવાની ટેવ… કલાસમાં એ પહેલી બેંચ પર બેસતી. મિતાલી અને લતિકાની સાથે જ તો ! ઘણી વાર બારીની બહાર લહેરાતાં લીલાંછમ ખેતરોને અમીટ આંખે જોઈ રહેતી. એમાં કામ કરતાં પુરુષો અને સ્ત્રીઓમાંથી પોતે એક છે એવી ક્યારેક કલ્પના કરતી. લીલોતરીમાં એવી મગ્ન થઈ જતી કે લતિકા પાછળ ધબ્બો મારીને ઢંઢોળતી. પણ એમનો કલાસ હોય ત્યારે તો સૌથી પહેલાં પોતાની બેંચ પર ગોઠવાઈ જતી. એમનું એકપણ વાક્ય, એકપણ શબ્દ ચુકાવાં ન જોઈએ. ‘સત્તાવીશ બાર ઓગણીસસો સિત્તેરના દિવસે ઈન્દિરા ગાંધીએ લોકસભાનું વિસર્જન કર્યું….’ બાપ રે કેટકેટલી ઘટનાઓ તારીખો અને સમય સાથે એમને યાદ હતી ! આખો કલાસ મોંમાં આંગળાં નાખી જતો. અને એ ? એ તો આખેઆખી ઓગળી જતી. પીરિયડ પૂરો થાય ત્યાં સુધીનો સમય એક કેફમાં પસાર થતો. તરબતર તંદ્રામાં. આમ તો સાવ સામાન્ય કદ, કાઠી વર્ણ, ચાલીસની આસપાસની ઉંમર. પણ શું જ્ઞાન, વાચન, વિચારો, આદર્શો. ઘણી વાર તો એવી ઓતપ્રોત થઈ જતી કે અચાનક પોતાના હાથ પર નજર જાય તો બધાં રૂંવાડાં ખડાં થઈ ગયાં હોય. બરાબર એવું જ જેવું લતાનું રાગ દરબારીમાં ગવાયેલું ‘હાયે જિયા રોયે’ સાંભળતાં થતું.

બહેનપણીઓ અંદરોઅંદર એમની વાતો કરતી ત્યારે એ કાન દઈને સાંભળતી. ‘સરનાં વાઈફ ખૂબ બ્યુટિફુલ છે. અમારી બાજુની સોસાયટીમાં જ રહે છે. મેં જોયાં છે….’ પછી ક્યારેક શરમ પણ આવતી. જીવ વલવલતો. અકળામણ થઈ આવતી. રોજ ભગવાન સામે બેસતાં માફી માગતી. ક્યારેક આંસુનું એકાદ ટીપું પણ. રોજ ઘેર આવ્યા બાદ સૌથી પહેલાં એ ઉપરના માળે આવેલી મુખ્ય રસ્તા તરફ પડતી બારી પાસે ગોઠવાઈ જતી. બારીની લાકડાની પટ્ટીઓ વચ્ચે માથું ટેકવી રસ્તા પર નજર પાથરતી. હમણાં પસાર થશે. પાંચ વાગ્યા. સવાપાંચ. આ જ તો રસ્તો હતો એમના ઘર તરફ જવાનો. એ પસાર થતા ત્યારે મુગ્ધતાથી જોઈ રહેતી. પછી થોડી વાર ત્યાં જ બેસીને બેથી ત્રણ વાર એમને જઈ રહેલા કલ્પતી. પછી મમ્મીની ‘પૃથા પૃથા…’ બૂમ સાંભળતાં નીચે જતી. આ છોકરી ન જાણે ઘડીભરમાં ક્યાં લપાઈ જાય છે – મમ્મી બબડતી.

આવતા અઠવાડિયે પિકનિક જવાનું છે. બધી ગોઠવણ એણે લતિકા, મિતાલી સાથે મળીને કરવાની હતી. આજે સવારે જ એમને આ વિશે વાત કરી.
‘મારાથી કદાચ નહીં અવાય….’ એ બોલ્યા.
‘ના સર, તમારે તો આવવું જ પડશે.’ ચિબાવલી લતિકા બોલી. બોલતી વખતે હંમેશની જેમ એની ગોળ ગોળ લટો ઊડતી હતી અને પોનીટેઈલના કોરા વાળ લહેરાઈ રહ્યા હતા. પૃથાને થોડો ગુસ્સો આવ્યો.
‘કેમ મારો કંઈ ખાસ આગ્રહ છે ?’ એ બોલ્યા.
‘હા, છે.’ પૃથાથી બોલાઈ ગયું. પછી ગભરાતી એ એકીટશે જોઈ રહી. એમને ખબર પડી ગઈ હશે તો ? પડી જશે તો ? ‘સારું આવીશું’ કહીને હસતા એ ચાલ્યા ગયા ત્યારે એના આનંદનો પાર ન રહ્યો. ચાંપલી મિતાલીએ ‘સર લવર’ એવું કંઈ બોલતાં એની સામે ચાળો કર્યો ત્યારે એવી તો ખીજ ચડી કે….

ગઈકાલે જ એ ઘરે આવ્યા હતા. ‘રજા હતી એટલે આ બાજુ નીકળ્યો હતો. થયું કે પાઠકસાહેબને મળતો જાઉં.’ એવું બોલ્યા. એ તો મમ્મીની બાજુમાં નતમસ્તકે છેકથી છેક બેસી રહી.
‘પૃથા બહુ વાતો કરે છે તમારી…’ પપ્પા બોલ્યા.
એવી તો ગભરામણ થઈ રહી હતી કે ઊંચું જોવું મુશ્કેલ હતું. ઘણી વાર તો લાગતું કે પપ્પાને બધી ખબર છે. હાય હાય ! પાણીનો ગ્લાસ લઈને આવીને કિચનમાં ખાલી ગ્લાસ પાછો મૂકવા ગઈ ત્યાં સુધીમાં તો પરસેવો વળી ગયો. ટ્રે તો બંને હાથે સખત રીતે પકડી રાખી ત્યારે માંડ…. એમની તો ઠીક ઘણી વાર તો પપ્પા સામે જોતાંય વિમાસણ થતી. ક્યારેક બધું જાણીને હસતા હોય એવું લાગતું. ગઈ કાલે રાઈટિંગ ટેબલ પર એક કોરા કાગળ પર પૃથાએ ક્યાંકથી શોધી લાવીને લખેલું : લાઈફ ઈઝ એ કોમેડી ટુ ધોઝ હુ થિંક એન્ડ ટ્રેજેડી ટુ ધોઝ હુ ફીલ. પપ્પાથી કેમ છાનું રહે ? એ વાંચીને ‘તરુણાવસ્થા, મુગ્ધાવસ્થા ઉંમરનો બહુ જટિલ ગાળો છે….’ એવું બોલ્યા હતા. સાંજે યાજ્ઞિકઅંકલ આવ્યા હતા. પપ્પાના ખાસ બૌદ્ધિક મિત્ર. જતાં જતાં એ પણ પૃથા સામે જોઈને હસતાં હસતાં બોલ્યા હતા : ‘આવા બધા શિક્ષકો જીવનમાં આવ્યા કરે. એમાં બહુ ઈમ્પ્રેસ થઈ જવાની જરૂર નથી. એના કરતાંય મોટા ખેરખાં જગતમાં પડ્યા છે…..’ ચોક્કસ પપ્પાએ એમને વાત કરી હશે. પપ્પાયે ખરા છે. આવું બધું કહેવાતું હશે ?

એમના કાન પાસેની સફેદી જોતી ત્યારે પપ્પાની યાદ અપાવતી. એ હતા પણ એવા. પપ્પા જેવા. જ્ઞાની, શાંત, બૌદ્ધિક, વિચારશીલ, આદર્શવાદી. પણ તો પછી એમને જોતાં આ કંઈક નવું શું ઊભરાઈ આવતું ? હાથમાં પુસ્તકો લઈને બાજુમાંથી પસાર થાય ત્યારે શરીરમાં આનંદની લહેર પ્રસરી જતી. કલાસમાં પ્રવેશે ત્યારે આનંદ આનંદ અને કલાસ છોડી જાય ત્યારે રૂંવાડેરૂંવાડું બળતું. એ બધું તો ઠીક પણ પેલી રૂપાળી લતિકા એમની સાથે વાત કરે ત્યારે તો ઝાળ લાગતી… આવું કેમ ? આમ પપ્પા જેવું ને આમ પાછું…. એ જ્યારે રજા પર હોય ત્યારે આખી સ્કૂલ વેરાન વગડા જેવી ભાસતી. સ્કૂલના પ્રાંગણમાં સૂકાં પાંદડાંઓનો ખડખડાટ ખરબચડો થઈને વાગતો. રેતી અને કાંકરા આંખમાં કણા બનીને ખૂંચતાં. લંચ-બોક્સની ઘીવાળી રોટલી લૂખી લાગતી. કેન્ટીનની ચટાકેદાર ચટણી બેસ્વાદ લાગતી. કલાસરૂમની બારીમાંથી દેખાતાં લીલાંછમ ખેતરો જૂના બેરંગ થઈ ગયેલા કેન્વાસના ચિત્ર જેવાં લાગતાં. આખો કલાસ ફ્રી પીરિયડ મળ્યાની ખુશાલીમાં ગુલતાન હોય ત્યારે એ ગમગીન થઈ ઊઠતી. લતિકા અને મિતાલીની અવિરત વાતો એને કાબરોના કકળાટિયા કલબલાટ જેવી લાગતી….

પિકનિકથી પાછી ફરી રહેલી બસ સાથે સંધ્યાનો સૂરજ સંતાકૂકડી રમી રહ્યો હતો. બારી પાસે બેઠેલી વિચારમગ્ન પૃથા સાંજના ઢળતા રંગો જોઈ રહી હતી. કોણ કહે છે સવારના ઉછાંછળા સૂરજ કરતાં સાંજના ઠરેલ અનુભવી સૂરજનું આકર્ષણ ઓછું હોય છે ? તો પછી ઊગતો સૂરજ જ કેમ પૂજાતો હશે ? એ વિચારી રહી. ‘એ’ પિકનિકમાં આવેલ અન્ય શિક્ષકો સાથે બસમાં આગલી સીટ પર બેસીને રાજકારણની ચર્ચા કરી રહ્યા હતા. સવારથી કલબલાટ કરતું વિદ્યાર્થી-વિદ્યાર્થિનીઓનું ટોળું લયબદ્ધ ચાલતી બસમાં હવે થાકીને મંદ પડ્યું હતું. એટલામાં મિતાલી, લતિકા અને અન્ય કેટલીક છોકરીઓની ગુસપુસ તરફ પૃથાનું ધ્યાન દોરાયું. એ કાન માંડીને સાંભળી રહી.
‘…..એક નંબરના પૈસાના લાલચુ છે સર તો…’
‘…અમારી બાજુમાં જ રહે છે. મને કેટલીયે વાર ટ્યુશન રાખવા માટે સામેથી કહ્યું…’
‘…કલાસમાં તો ગાંધીજીના આદર્શોની ને બધી મોટી મોટી વાતો કરે છે…’
‘…..કોઈ ગરીબ વિદ્યાર્થીને ફી આપવામાં મોડું થાય તો સહેજેય ચલાવી લેતા નથી.’
‘હા, પેલી વૈશાલીને બિચારીને બધા વચ્ચે ધમકાવી કાઢી હતી. એના પપ્પા પટાવાળા છે એટલે ફી આપવામાં મોડું…..’

પૃથા મૂક બની સાંભળી રહી. સૂરજ હવે અદશ્ય થઈ ગયો હતો. અંધકાર ધીરે ધીરે ચોમેરથી ભરડો લઈ રહ્યો હતો. બસ શહેરના કોલાહલની સરહદમાં પ્રવેશી ચૂકી હતી. એ મૂઢની જેમ થોડી વાર બેસી રહી. બસ એક આંચકા સાથે ઊભી રહી ત્યારે અચાનક ભાનમાં આવી હોય તેમ એણે આગલી સીટ બંને હાથથી પકડી લીધી. ખોળામાંથી લસરીને નીચે પડી ગયેલો થેલો હાથમાં લીધો. ફિક્કા હાસ્ય સાથે મિતાલી, લતિકાને અને આગલી હરોળમાં બેઠેલ શિક્ષકગણને ‘બાય’ કર્યું. હંમેશની જેમ એમની આંખોમાં જોવાની આજે ઈચ્છા ન થઈ. ઘરે પહોંચતાં પરિચિત સ્વરો. ‘આવી ગઈ બેટા… ટાઈમસર આવી ગઈ…’. રાબેતા મુજબ જમવાના ટેબલ પર થાળીઓ પીરસાઈ. આવીને તરત જ હીંચકા પર બેસી પડેલી એ યંત્રવત ઊભી થઈ. માંડ કોળિયા ગળે ઉતારીને પથારીમાં આડી પડી ત્યાં તો બસમાં સંભળાયેલા શબ્દો ફરી કાને અથડાયા : ‘પૈસાના લાલચુ, ટ્યુશનના લાલચુ….’ થાકેલી આંખોએ બંધ થઈને સૂવાનો પ્રયાસ કર્યો. પણ આખી રાત મન અને મગજમાં રહી રહીને એના એ જ શબ્દો પડઘાતા રહ્યા.

સવારે બારીમાંનાં સૂર્યનાં કિરણોએ હળવેથી એની સ્વપ્નભંગ થયેલી ષોડશી આંખોનાં પોપચાં પર હાથ પસવાર્યો. રોજની માફક પપ્પાનો મૃદુ સ્વર સંભળાયો : ‘પૃથા બેટા, ઊઠો સવાર પડી……’