મૃત્યુ મરી ગયું રે લોલ ! – મીરા ભટ્ટ

[‘જીવનસંધ્યાનું સ્વાગત’ પુસ્તકમાંથી પ્રકરણ નંબર-10 ટૂંકાવીને અહીં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું છે. આ પુસ્તકની 1,00,000 થી વધુ નકલો વેચાઈ ચૂકી છે અને તેને 'ગુજરાત સાહિત્ય પરિષદ' નો એવોર્ડ પ્રાપ્ત થયેલ છે. રીડગુજરાતીને આ પુસ્તિકા ભેટ આપવા માટે આદરણીય લેખિકા મીરાબેન ભટ્ટનો ખૂબ ખૂબ આભાર. આપ તેમનો આ નંબર પર +91 265 2432497 સંપર્ક કરી શકો છો. પુસ્તક પ્રાપ્તિની વિગત લેખના અંતે આપવામાં આવી છે.]

એક વાર મને પૂછવામાં આવ્યું કે તમારા જીવનમાં કોઈ અદ્દભુત પ્રેરણા આપી ગયો હોય તેવો ચિરસ્મરણીય પ્રસંગ કયો ? ત્યારે તરત જ મેં જવાબ આપ્યો કે, ‘મૃત્યુની એક ઘટનાએ મને જીવનની એક મહામૂલી પ્રેરણા આપી છે. મૃત્યુ પણ જીવનના મહાપ્રાણ જગાડી શકે છે એ તથ્યની પ્રતીતિ મને વિનોબાજીના અંતિમ પ્રાણોત્સર્ગ વખતે થઈ. સામાન્યત: મૃત્યુ એ ભયનો વિષય, નાછૂટકે સ્વીકારવું પડે તેવું જીવનનું કડવું સત્ય, અપ્રિય તો ખરું જ, અશુભ પણ કહેવાય. આવી બધી મૃત્યુવિષયક માનસિકતા સર્વત્ર જોવા મળે. પણ પોતાના જીવનના અંતિમ શ્વાસને ખુદ પોતાના હસ્તે સાક્ષાત મૃત્યુદેવના હાથોમાં અર્પિત કરતા વિનોબાના મહાપ્રયાણપર્વને જોયું ત્યારથી મૃત્યુ એક નવો આયામ બનીને જીવનમાં ડોકિયું કરતું રહ્યું છે.

કોઈ સ્વીકારે, ન સ્વીકારે પરંતુ અંતિમ અવસ્થામાં ચિત્તના કોઈક અગમ્ય ખૂણે સતત એક આહટ-એક પગરવ માણસને સંભળાયા કરે છે. શેનો છે આ પગરવ ? કહેવાની જરૂર નથી. સૌ કોઈને જાણ છે કે વૃદ્ધાવસ્થામાં જીવન અને મૃત્યુ શ્વાસ અને ઉચ્છવાસ બનીને સાથોસાથ જીવે છે. માણસને ધબકારે ધબકારે મોતના ભણકારા સંભળાય છે. જાણી-સમજી લીધું કે મૃત્યુ એ અટળ ચીજ છે, છતાંય અપરિચિત ઘટના હોવાને લીધે માણસ એના નામ માત્રથી જ થરથર કાંપી ઊઠે છે. હકીકતમાં તો, જીવનમાં સમજણ પાંગરે ત્યારથી જ મૃત્યુ નામની આવી મહત્વની ઘટનાને સાંગોપાંગ સમજી લઈ એના અંગેની ભીતિને જોજનો દૂર ધકેલી દેવી જોઈએ.

મૃત્યુ અપરિચિત છે કેવળ એટલા કારણસર એનો ડર લાગે છે તેવું નથી; એમ તો જીવનમાં આપણે કેટલાય અજાણ્યા ક્ષેત્રમાં દાખલ થતાં જ હોઈએ છીએ ને ? અરે, જે વ્યક્તિની સાથે જન્મભરની લગ્નગાંઠે જોડાઈએ છીએ, તેને પણ આપણે ક્યાં જાણતાં હતાં ? છતાંય, મૃત્યુની અપરિચિતતાનો જે બિહામણો ડર છે તે સાવ જુદો જ છે. આવો ડર લાગવાનું કારણ આપણા કાને સતત પડનારી લોકોક્તિઓ છે. મૃત્યુને ‘જમડો’ કહી એવું ભયંકર દ્રશ્ય ખડું કરી દેવામાં આવે છે. જાણે રાક્ષસ પોતાના નખાળા પંજા પહોળા કરીને આપણને ભરખી ખાવા તત્પર ઊભો હોય, મૃત્યુને જીવનનો દુશ્મન માની લેવામાં આવ્યું છે, એને પરિણામે એ ‘અશુભ’ શબ્દની યાદીમાં દાખલ થઈ ગયું છે. માનવચિત્તમાં ઘર ઘાલી ગયેલા આ ડરને દૂર કરવો હોય તો સૌથી પહેલું કામ આપણે આ કરવું પડશે કે મૃત્યુના સમાચાર આપતા પત્રોમાંથી ‘અશુભ’ શબ્દને વિદાય આપવી પડશે. આપણે તો મૃત્યુના શબ્દમાત્રથી એવાં ડરીએ છીએ કે કોઈ મૃત્યુનું નામ બોલે તો પણ તે ગાળ, અપશુકનિયાળ ઉદગાર અથવા તો શાપ મનાય. થોડા વખત અગાઉ, એક સ્નેહીજનના અવસાનના સમાચાર આપતો પત્ર ડાયરીમાં પડી રહેલો. તે જોઈ એક સ્વજન કહે : ‘મૃત્યુનો પત્ર રાખી ન મુકાય. એને તરત ફાડી નાખવો જોઈએ.’ કારણ કે એ અશુભ છે અને અશુભનો સંઘરો ન હોય !
વધુ આગળ વાંચો »