હું વાર્તા કેવી રીતે લખું છું ? – ઈશ્વર પેટલીકર

[ ચારુતર વિદ્યામંડળ (વલ્લભવિદ્યાનગર) દ્વારા પ્રકાશિત ‘પેટલીકર : શીલ અને શબ્દ’ પુસ્તક (આવૃત્તિ : 1977)માંથી સાભાર.]

હું વાર્તા કેવી રીતે લખું છું એનો ટૂંકો ને ટચ જવાબ તો એ છે કે પેનથી કાગળ ઉપર ગુજરાતી કક્કો શીખ્યો છું તે દ્વારા ! પરંતુ આ જવાબ સંતોષ આપે તેવો નથી તે હું જાણું છું. એમ તો દરેક પત્ર, નામું અને નોંધો લખનાર પણ એ જ રીતે લખે છે. પરંતુ બીજું લખવું અને વાર્તા લખવી તેમાં તફાવત છે. વાર્તા એ સર્જન ગણાય છે અને તેનો વ્યાપાર જાણવાની ઉત્સુક્તા સર્જનનો રસાસ્વાદ કરનારને સહેજે રહે છે. લખનારની ટેવો જાણવાની ઉત્સુકતા પણ જોવા મળે છે.

હું ખુરસી ટેબલનાં સાધનોનો ઉપયોગ કરું છું. પરંતુ ટેબલ ઉપર નમીને લખવું મને અનુકૂળ પડતું નથી. સહેજ પણ અટક્યા વિના ખાસ્સા ચાર છ કલાક નમીને લખવું શરીરને ગોઠતું નથી. જે હાથે લખું છું તે જમણાં ભાગનો બરડો દુઃખે છે. આથી એને અનુકૂળ થવા પણ ઉપાય શોધી કાઢ્યો છે. ટેબલની ધાર ઉપર અને ખુરશીના હાથા ઉપર હું તકિયો ગોઠવું છું અને તેની ઉપર કાગળ મૂકીને નમ્યા સિવાય લખું છું અને તેથી બરડો ફરિયાદ કરતો નથી. તે છતાં મારે મારા હાથનો પણ વિચાર કરવો પડે છે. સતત ચાર-છ કલાક લખવાની મને એ બહુ બહુ તો બે દિવસ રજા આપે છે. ત્રીજે દિવસે મારે લખવું હોય તો પણ એને અનુકૂળ નહિ પડે માની મારે રજા ભોગવવી પડે છે. લેખન વિના બીજું કામ કરવું પડે છે. અગર પરચુરણ લખવું હોય તો ડાબા હાથની મદદ માગવી પડે છે. એણે એ જાતની તાલીમ લીધી નથી એટલે પંગુની જેમ એ બહાર તો આવે છે. પણ એટલી ધીમી કલમ ઉપાડે છે કે થોડા વખતમાં થાક લાગી જાય. વળી અક્ષરો પણ એટલા ખરાબ લખે છે કે જાણે કોઈ બીજાના ના હોય તેમ મને જ લાગે છે ! છતાં કહેવત છે ને કે ના મામા કરતાં કહેણો મામો શું ખોટો, તેમ અર્ધી રાતેય એનાથી બને તેટલું ખપ આવવા એ હજરાહજૂર છે તેની હૂંફ મને ઓછી નથી. કદાચ જમણા હાથે મને કામ આપવાનું મુદ્દલ ના પાડ્યું હોત તો આટલા વર્ષમાં ડાબો હાથ પણ લંગડાતો બંધ થઈ દોડતો થઈ ગયો હોત. જમણા હાથે મને સાતેક વર્ષથી રાઈટર ક્રેમ્પનું દર્દ છે. શરૂઆતમાં તો મુદ્દ્લ નહોતું લખાતું, અને ડાબા હાથે તૈયારી બતાવેલી, પણ ધીમે ધીમે સુધારો થતો ગયો અને આજે અઠવાડિયાના ત્રણ દિવસ તો એ સારું કામ આપે છે એટલે એ દર્દ છે એનો મને પણ ખ્યાલ યાદ કરું ત્યારે આવે છે.

ટૂંકી વાર્તા હું એક બેઠકે લખી નાખું છું. કોઈ આવે અને ખલેલ પાડે તો એ બીજી બેઠક ઉપર જાય. પરંતુ હું લખતો હોઉં છું ત્યારે કોઈ ખલેલ પાડે તો પણ એને મચક બનતાં લગી નથી આપતો. ખાસ અગત્યનું કામ ન હોય તો ખલેલ પાડનારને હું તરત વિદાય કરી દઉં છું. લખતી વખતે મને કોઈ ખલેલ કરે તે પસંદ નથી અને પ્રભુકૃપા કહો કે જે દિવસે હું લખતો નથી ત્યારે ખલેલ કરવાના જેટલા પ્રસંગો બને છે તેથી ઘણા અલ્પ પ્રમાણમાં લખતો હોઉં છું ત્યારે બને છે. આપણે ત્યાં સમય આગળથી નક્કી કરીને મળવા જવાનો રિવાજ નથી, જનારને માટે અવિવેક ગણાતો નથી અને ના પાડીને અવિવેક કરી શકાતો નથી, એ સંજોગોમાં આવી ખલેલ ઓછી પહોંચે એ પણ ઓછી પ્રભુકૃપા ન ગણાય. જો કે નિક્ટના પરિચિતો જાણતા હોય છે કે હું સવારમાં લખતો હોઉં છું એટલે એ તો એ સમયે ખલેલ કરતા નથી અને કોઈ સમય માગે તો હું ‘સવારમાં તો નહિ’ એમ કહી રાખું છું.

લેખન એ જ મારો વ્યવસાય છે. બીજી કોઈ વ્યવસાયી કામગીરી મારે નથી એટલે છેલ્લાં પંદર વર્ષથી હું સવારમાં લખતો આવ્યો છું. રાત્રે નિરાંતે ઊંઘીને મન અને શરીર સંપૂર્ણ સ્વસ્થ હોય ત્યારે સવારના શાંત વાતાવરણમાં લખવાનું વધુ અનુકૂળ પડે તેમ મનમાં વસી જવાથી અને એ સમય મને અનુકૂળ પણ હોવાથી એ ટેવ એવી કેળવાઈ ગઈ છે કે બપોર પછી લખવાનું ગમે નહિ. કદાચ કોઈ લખાણ બાકી હોય અને તે દિવસે પોસ્ટ કરવાનું હોય તો ન છૂટકે બપોર પછી લખું છું, પણ બીજે દિવસે લખવાથી ચાલી શકે તેમ હોય તો ન લખું. સવારમાં સાડાસાત-આઠની વચ્ચે લખવા બેસી જાઉં તે ટૂંકી વાર્તા હોય તો તે પૂરી કરીને ઊઠવાનું. નવલકથાનું પ્રકરણ હોય તો તે, અલગ લેખ હોય તો તે, બાર-સાડાબાર મોડામાં મોડા થાય ત્યાં સુધીમાં તો પૂરું થઈ જ જાય. એ ગાળામાં ખુરસી ઉપરથી ઊઠવાની ટેવ જ નથી. થૂંકવા, પેશાબ કરવા કે પાણી પીવાની વચ્ચે જરૂર પડતી નથી. પછી ચા પીવાની તો વાત જ ક્યાં ? ચાની મને ટેવ છે. ચા પીવી મને ગમે છે, પરંતુ લખતી વખતે સ્ફૂર્તિ માટે વચ્ચે એની જરૂર પડે તેવું નથી. સવારમાં એક વખતની ચા પીધા વિના પણ લખવા બેસી જાઉં છું.

હા, ચાની ટેવ નથી, પણ સફેદ ઉજળા એક સરખા કાગળની ટેવ પડી ગઈ છે. લેખનમાંથી જ્યારે કોઈ કમાણી નહોતી થતી અને ઘરની ટિકિટો બીડી વાર્તાઓ મોકલતો ત્યારે મફતના કાગળ ઉપર લખતો. સફેદ હોય કે રંગીન તેનો પણ વાંધો નહોતો આવતો. પરંતુ સવારમાં લખવાની ટેવ જેમ લાંબો સમય એ રીતે કામ કરવાની પડી ગઈ, તેમ સારા સફેદ એક સરખા કાગળ વાપરવાનું કાયમ રાખ્યું એટલે એ પણ ટેવ થઈ ગઈ છે. બીજા કાગળ ઉપર ન લખાય એમ નહિ, પરંતુ એની ઝંખના મનમાં રહે એટલું જ. એવી જ રીતે, પ્રવાસમાં વખત મળે અગર કોઈને ત્યાં અતિથિ હોઈએ ત્યાં વખત હોય તો પણ લખવાનો ઉમળકો ન થાય. ઘેર, પોતાના ટેબલ ઉપર લખવાનું ગમે. છતાં અઠવાડિયા-પંદર દિવસ માટે બહાર જવું પડે, ત્યાં દોડાદોડ કરવાની ન હોય અને નિરાંતે રહેવાનું હોય તો લખવામાં વાંધો પણ આવતો નથી.

આમ ઓફિસ રૂટિનની માફક નિયત સમયે લખવાની પ્રેરણા-મૂડ આવે ખરો, એ સવાલ કોઈને થાય. મારા અનુભવની વાત કહું તો, હું ક્યારે લખવા બેસું તેની રાહ જોઈને પ્રેરણા ક્યાંક લપાઈને બેઠી હોય છે અને હું લખવાનું શરૂ કરું તો તે સાથે એ કલમમાં પ્રવેશ કરી દે છે. સામાન્ય રીતે માણસને રાત્રે સૂતી વખતે આગલા દિવસના કામનો વિચાર આવતો હોય છે. વાર્તા લખવાની હોય તો તેનો અગર નવલકથા લખાતી હોય તો આગલા પ્રકરણનો વિચાર મને આવે છે. કોઈ વખત શું લખવું તેનો ઊંઘ આવે ત્યાં સુધી સાંધો જ ન સૂઝે. સવારમાં નાહીધોઈને મારા ઘરનો દાદર ઊતરતો હોઉં ત્યારે વિચાર પણ આવે કે જઈને હું શું લખીશ ? એ દાદર ઊતરીને એ જ સ્થળે, બીજા મકાનનો દાદર ચડવાનો હોય છે. પાંચ મિનિટનું પણ અંતર નથી પડવાનું હોતું. છતાં મને કેટલીય વખત અનુભવ થયો છે કે કલાક સુધી રાત્રે કંઈ ન સૂઝ્યું હોય અને ટેબલ ઉપર શરૂ કરું એટલે લખાયે જ જાય ! આ કારણે હું આગળથી વિચાર નથી કરતો એમ નહિ. વિચાર આવ્યા વિના તો રહે જ નહિ, પરંતુ કંઈ ન સૂઝે તો શું લખીશ એ બીકે લખવાનું મુલતવી રાખતો નથી. આથી મને પ્રેરણા ઉપર વિશ્વાસ બેસી ગયો છે કે એ બહુ જ નિયમિત હાજર થનાર દેવી છે. એ કંઈ દાસી નથી કે હું લખવા બેસું તે પહેલાં હાજર થઈને મારી સમક્ષ કુરનીસ બજાવે. એ તો દેવી છે અને એણે સર્જક ઉપર કૃપા કરવાની છે. આથી કૃપા ઉતારવાની તક વખતે જ બરાબર એ હાજર થઈ જાય છે. ગાંડીવનો ટંકાર થતાં કપિ જ્યાં હોય ત્યાંથી હાજર થઈ જતો, તેમ સર્જકની કલમનો ટંકાર થતાં પ્રેરણ હાજર થઈ જાય છે. આ પ્રેરણાનું કામ પેનની અંદર શાહી હોય છે તેના જેવું છે. ખડિયા કલમથી જો લખવા બેસીએ તો વારે વારે કલમમાં શાહી થઈ રહે, તે લેવા ખડિયામાં એને બોળવી પડે અને લખવામાં વારેવારે ખલેલ પડ્યા કરે. એને બદલે પેનમાં શાહી ભરી રાખેલી હોય છે એટલે જેમ જેમ લખાતું જાય તેમ તેમ શાહી એમાંથી ઊતરતી જ જાય, અટકવાની વાત નહિ. આમ જે કામ પેનમાંની શાહી કરે છે તે જ કામ પ્રેરણા કરે છે. લખતી વખતે સર્જકને કંઈ યાદ કરવું પડતું નથી. પ્રેરણા જ જાણે વાર્તા લખતી હોય તેમ એ લખાયે જાય છે અને સર્જક એક લહિયા તરીકે લખવામાં એટલો ઓતપ્રોત હોય છે કે એટલો વખત એ બીજી દુનિયામાં હોય તેમ વાસ્તવિક દુનિયામાં વચ્ચે કોઈ એને બોલાવે તો એને માથાવાઢ લાગે છે. આમ પ્રેરણા કામ તો કરે છે, પરંતુ એને ઊભા રહેવા કોઈ બિંદુ તો જોઈએ છે. માતાના ઉદરમાં ગર્ભ પોષણ મેળવીને મોટો થાય છે અને પૂરા મહિને એનો જન્મ થાય છે. આ આખી ક્રિયા ત્યારે જ થઈ શકે છે, જ્યારે વીર્ય અને સ્ત્રી બીજનો સંયોગ થાય અને તેમાંથી ગર્ભ બંધાય. આ બિંદુ ન હોય તો સ્ત્રી ગર્ભ ધારણ કરી શકતી નથી. સર્જકને પણ આવું કોઈ ને કોઈ નાનું કે મોટું બિંદુ જોઈએ છે અને તે પ્રાપ્ત થતાં એમાંથી વાર્તા કે બીજી કૃતિનો ગર્ભ બંધાય છે અને તેનું સર્જન થાય છે.

મારી એક વાર્તાનો દાખલો આપીશ. ‘ધન્ય અવસર’ એનું નામ છે. વિધવા સ્ત્રી અનાથાશ્રમમાં એક છોકરાને દત્તક લેવા તૈયાર થાય છે. મૂળ તો એ કોઈને પણ દત્તક લે તે જેઠ કે જેઠાણીને ગમે નહિ – પાછળથી એ મિલકત પોતાને વારસામાં મળે તે કારણે. મિલકત પણ સારી છે. આમ તો મિલકત સહિયારી હતી, પરંતુ જેઠાણી સાથે ન બનવાથી એણે પોતાની અર્ધી મિલકત જુદી માગી. જેઠાણીનો શહેરમાં રહેતો દીકરો ન્યાયાન્યાય પ્રમાણે વર્તનાર ભાવનાવાદી યુવક છે. તેણે કાકીનો પક્ષ લઈ બાપ પાસેથી ભાગ અપાવ્યો. આ કારણે અને તેના ગુણને લીધે કાકીને એના તરફ વાત્સલ્ય અને માન છે. આમ વિધવા બાઈએ મિલકત જુદી લીધી તેથી ઈર્ષાળુ પિત્રાઈઓ રાજી થયા અને તેને દત્તક લેવાની સલાહ આપી. બાઈની ઈચ્છા દત્તક લેવાની ન હતી. અને તેથી પિત્રાઈઓ પોતાને ખોટી સલાહ આપે છે તેમ એ સમજતી. જે ભત્રીજા પ્રત્યે એને લાગણી હતી તેના નાના પુત્રને પોતાની પાસે રાખી એ પુત્રતુલ્ય ઉછેરવા લાગી એટલે જેઠાણીનો જીવ હેઠો બેઠો કે મિલકત દેરાણી દત્તક લઈને કોઈ બીજાને આપી દેશે નહિ. આમ વર્ષો વહી ગયાં ત્યાં વિધવા બાઈએ દત્તક લેવાનો નિર્ણય કર્યો અને તે ય અનાથાશ્રમના છોકરાને ! મૂળે કોઈને દત્તક લે તે જેઠાણીને-જેઠને ગમતું નહોતું. તેમાં એ અનાથાશ્રમના છોકરાને લેવા તૈયાર થઈ એટલે લોકો આગળ પોતાનો પક્ષ સાચો છે તેમ બચાવ કરવાની તક મળી. દત્તક લેવો હોય તો પિત્રાઈના કોઈ છોકરાને લે કે છેવટે એના ભાઈના છોકરાને લે, પણ અનાથાશ્રમના ત્યજાયેલા બાળકને તો નહિ જ. આમાં પિત્રાઈઓએ પણ પક્ષ કર્યો. છતાં બાઈ કોઈ ઉપાયે સંમત ન થઈ ત્યારે જેઠાણીએ શહેરમાં રહેતા પોતાના દીકરાને કાકીનો કાયમ પક્ષ લેતો હોવાથી સમજાવવા બોલાવ્યો. એ દીકરો આવ્યો અને કાકીની આંખમાં એણે ભાવ વાંચ્યો. કાકી મોંએ બોલ્યાં ન હતાં પણ એને ભૂતકાળ નજર સમક્ષ થયો. કાકીને વિધવાવસ્થામાં ગર્ભ રહ્યો હતો અને જાત્રા કરવા છ મહિના ગયાં હતાં. ગામમાં એની વાતો થઈ હતી. માતાએ એ દીકરાને અનાથાશ્રમમાં મૂક્યો હતો. એની ભાળ કાઢતાં એ મોટો થયો. એક દિવસ એમના ગામમાં જ અનાથાશ્રમનાં બાળકો વાજાં વગાડવા આવ્યાં. પોતાના પુત્રને આમ અનાથ તરીકે વાજું વગાડતાં મા ન સહી શકી. બીજી રીતે પુત્રને પાછો મેળવવા એણે આ ઉપાય શોધ્યો હતો. આ દિલની વાત કોને કહે ? ભત્રીજો સમજી ગયો અને એ ધન્ય અવસરને એણે વધાવી લીધો.

બાર પૃષ્ઠની વાર્તાનો આ ટૂંક સાર છે. પરંતુ એ વાર્તા વાંચતાં એમાં આવતાં પાત્રો – નોકર મોહન, જેઠાણી, જેઠાણીનો શહેરમાં રહેતો દીકરો, વિધવા બાઈ, ગામડાનું વાતાવરણ અને મનુષ્યસ્વભાવ એટલાં તાદશ્ય થાય છે કે જાણે સાચે જ આ બનેલો પ્રસંગ છે અને લેખકે પોતે જોયેલો હશે કે એણે કોઈની પાસે સાંભળેલો હશે. નહિ તો આટલો આબેહૂબ રજૂ થઈ ન શકે. પરંતુ એનું બી ઘણું નાનું છે અને તેમાંથી આ વાર્તાનો છોડ ઊગ્યો હોવા છતાં એમાં એનો બિલકુલ ઉપયોગ થયો નથી તેમ કહી શકાય. શહેરમાં રહેતાં એક ઉચ્ચ શિક્ષણ લીધેલાં કુંવારાં બહેનનો પરિચય આપતાં એમને ઓળખતા મારા એક સ્નેહીએ મને એમના અંગત જીવનનો ખ્યાલ આપતાં કહ્યું : ‘સાંભળ્યું છે કે આ બહેનને એક બાળક થયેલું છે અને તેને અનાથાશ્રમમાં રાખી ઉછેરી રહ્યાં છે !’ 1947ની સાલમાં આ ઉલ્લેખ સ્નેહીએ કરેલો તે મેં મારી નોંધપોથીમાં ટાંકી રાખેલો. એ વિશેષતા એમાં જોઈને કે આવી રીતે બાળક થાય છે તે નવી વાત નથી, પરંતુ એને આશ્રમમાં મૂક્યા પછી એની સાથેની આત્મીયતા જારી રાખે તે કોઈક જ કિસ્સામાં જોવા મળે છે. અને આમ વાત્સલ્ય પોષાયે જાય તો માતાની એક દિવસ શી સ્થિતિ થાય ? મારી અંદર રહેલા પેલા સર્જકે એનું કામ કરવા માંડ્યું. એને બીજી રીતે પોતાને ખોળે લેવા માતા લાચાર બને તો એને કેવો રસ્તો જડે ? મારે ગામડા ગામનું વાતાવરણ લેવું છે. અને ત્યાં છોકરીને કુંવારી અવસ્થામાં બાળક થાય તો પણ એ ઠેઠ સુધી કુંવારી રહે તેવું હજુ જોવા મળતું નથી. વળી એને દત્તક લેવાનું પણ ન બને. આથી મેં મૂળ સાંભળેલી વાતમાં કુંવારી સ્ત્રી હતી તેને બદલે વિધવા સ્ત્રી લીધી અને તે દત્તક લેવા તૈયાર થાય તો કેવું વાતાવરણ રચાય તેનું સર્જન કર્યું.

આમ આખી વાર્તામાં કોઈ પ્રસંગ સાચો નથી, છતાં એ વાર્તાનું બીજ લેખકની અંદર પડ્યું ત્યારે જ એમાંથી છોડ સર્જાયો છે. તે કલ્પિત હોવા છતાં આબેહૂબ વાસ્તવિક છે. તો એ વાસ્તવિકતા કોણે પૂરી પાડી ? લેખકના અનુભવ જગતે. લેખકને સમાજજીવનનો જે અનુભવ છે તેના આધારે એની કલ્પનાસૃષ્ટિ રચાય છે. એ અનુભવનું સંવેદન જેટલું ઊંડું, પ્રેરણાનો પ્રવાહ જેટલો પ્રબળ અને કલાની સૂઝ જેટલી વિશદ તેટલી કલાકૃતિની સુંદરતા. આ બધું તો અત્યારે પૃથક્કરણ કરવા બેસું છું ત્યારે જુદું પાડું છું. હજુ બીજું કોઈ તત્વ જુદું પાડવાનું રહી પણ જતું હશે. પરંતુ જ્યારે સર્જન થતું હોય છે ત્યારે તો એ ત્રણેય સેરો, પહાડમાંથી ઝરણાં વહેતાં હોય તેમ સાથે વહેવા માંડે છે. દરેક વખત એ ઝરણાં એકસરખાં નથી વહેતાં તે કારણે બધી કૃતિઓ સરખી સુંદર નથી થઈ શકતી. અને તેનો કોઈ કીમિયો મને હાથ લાગ્યો નથી એટલે જે વખતે જે વહેણ હોય છે તેનાથી સંતોષ માનવો રહ્યો.


Email This Article Email This Article · Print This Article Print This Article ·  Save article As PDF ·   Subscribe ReadGujarati

  « Previous પંબનની મુલાકાતે – સ્વામી વિવેકાનંદ ગ્રંથમાળા
ગુજરાતી માધ્યમ ? અંગ્રેજી માધ્યમ ? – ડૉ. આઈ. કે. વીજળીવાળા Next »   

7 પ્રતિભાવો : હું વાર્તા કેવી રીતે લખું છું ? – ઈશ્વર પેટલીકર

  1. ushapatel says:

    સરસ રીતે વાર્તાલેખન કાર્ય અંગે પોતાના અનુભને વણી લીધા છે. જે જાણવા લાયક છે. આભાર

  2. Krutika says:

    Very nice… I always wondered how authors would be getting so many varied subjects to write…The description about Inspiration (Prerna) is also very nice…

  3. sanket says:

    આ પ્રકારના અનુભવોને લગતું એક પુસ્તક હમણાં જ આવ્યું છેઃ “લખવું એટલે કે…”
    આ પુસ્તકમાં અત્યારના ઘણાખરા લેખકોએ પોતાની સર્જનયાત્રાના અનુભવો વિષે લખ્યું છે. જય વસાવડા, મહેશ યાજ્ઞિક, ભરત ઘેલાણી, કાજલ ઓઝા વૈધ, ઉર્વીશ કોઠારી, અંકિત ત્રિવેદી વ.વ.. મસ્ત પુસ્તક છે.

  4. Ketan patel says:

    Khub j saras. A lekh thi prerana madi.

  5. Ketan patel says:

    Pustak nu nam batavava badal apano abhar. Thanky u bhai

  6. Vasfoda lalabhai says:

    ખુબ સરસ લેખ માટે આભાર તમારો.દરેક નવોદિત માટે ઉપયોગી.આજના નવા વાર્તાકાર સામે પડકારો ઘણાં છે.હું પણ વાર્તાઓ લખવા માગું તમારો લેખ વાંચી ખુશ થયો.આભાર

  7. કાલિદાસ વ. પટેલ {વાગોસણા} says:

    નવોદિતોને પ્રેરણા આપતો તથા ખૂબ જ ઉપયોગી માહિતી આપતો લેખ ગમ્યો. ખરેખર તો વાંચવું,સાંભળવું,મનન કરવું,વિચારવું,જોવું,અનુભવવું,બોલવું,ભાષણ કરવું,સમજવું … વગેરે બધા કરતાં લખવું સૌથી અઘરું કામ છે ! એક કવિતા જે આપણે માત્ર એકાદ મિનિટમાં વાંચી નાખીએ છીએ તેને લખતાં કવિને એકાદ દિવસ કે ઘણી વાર તો એકાદ અઠવાડિયું પણ થતું હોય છે ! … અને છતાંય લેખકો, કવિઓ લખે છે … ઉંમરનો કે સ્વાસ્થયનો વિચાર કર્યા વિના ! ખરે જ તેથી જ સાહિત્ય-સર્જન થતું રહે છે. સલામ એ સૌ સાહિત્ય સર્જકોને !
    કાલિદાસ વ. પટેલ {વાગોસણા}

આપનો પ્રતિભાવ :

Name : (required)
Email : (required)
Website : (optional)
Comment :