શિક્ષા – યશવંત ઠક્કર

[ રીડગુજરાતીને આ કૃતિ મોકલવા માટે શ્રી યશવંતભાઈનો ખૂબ ખૂબ આભાર. આપ તેમનો આ સરનામે સંપર્ક કરી શકો છો : asaryc@gmail.com ]

નિશાળેથી આવીને બિરજુએ દફતર, ચૂપચાપ ટેબલ પર મૂકી દીધું અને સીધો બાથરૂમમાં જઈને હાથપગ ધોવા માંડ્યો. આમ તો તે નિશાળેથી બે-ચાર વાતો લઈને જ આવતો અને મમ્મી-પપ્પાને સંભળાવતો. પણ જે દિવસે તેનાથી નાનુંમોટું તોફાન થઈ ગયું હોય તે દિવસે પપ્પાથી ડરતાં ડરતાં જ ઘરમાં પગ મૂકતો. જયવદનને ખ્યાલ આવી ગયો કે આજે બિરજુએ નિશાળમાં કે રસ્તામાં કશી હરકત કરી હશે.

‘બિરજુ, અહીં આવ.’ જયવદને બૂમ પાડી. બિરજુ મોઢું લૂછતો બાથરૂમની બહાર આવ્યો. તેણે પપ્પાની ઉલટ તપાસનો અનુભવ હતો.
‘આજે નિશાળમાં શું થયું હતું ? બોલ….’ જયવદને ગુસ્સામાં કહ્યું.
‘પપ્પા, મેં પાટલી નહોતી પછાડી તો પણ મારા સારે મને શિક્ષા કરી.’ બિરજુએ રડમસ અવાજમાં જવાબ આપ્યો. બિરજુનો આટલો જવાબ જયવદનને ઉશ્કેરવા માટે પૂરતો હતો. તેમણે બિરજુના ગાલ પર એક તમાચો લગાવી દીધો.
‘તારાં તોફાન બંધ થવાના જ નથી.’ એમણે ઘાંટો પાડ્યો.
‘પણ પપ્પા, હું સાચું કહું છું. મેં પાટલી પછાડી જ નહોતી.’
‘હા,હા….તું સાચો ને તારાં સર જુઠા. કેમ ? સારું કર્યું કે તને શિક્ષા કરી. તું એ જ લાગનો છે.’
‘મને શિક્ષા નહોતા કરવાના…. પણ….’ બિરજુ બોલતાં તો બોલી ગયો પણ પછી અટકી ગયો.
‘બોલ… આગળ બોલ….’ જયવદને સખ્તાઈથી કહ્યું.
‘મેં કબૂલ ન કર્યું એટલે મને શિક્ષા કરી. ખાલી એક જ પિરિઅડ મને ઊભો રાખ્યો.’ બિરજુએ કારણ જણાવ્યું ને સાથે સાથે શિક્ષા બહુ આકરી નહોતી એ પણ જણાવ્યું. કદાચ એનાથી પપ્પા શાંત પડી જાય.

પણ બિરજુની નાની-મોટી હરકતોથી ઉશ્કેરાઈ જનારા જયવદનનો ગુસ્સો ઘટવાને બદલે વધતો જતો હતો.
‘એક તો તું ભૂલ કરે ઉપરથી કબૂલ ન કરે તો તને શિક્ષા ન કરે તો શું કરે ? તેમણે બીરજુને બીજો તમાચો મારવા માટે હાથ ઉગામ્યો.
‘પણ પપ્પા, મેં પાટલી પછાડી જ નહોતી તો શા માટે કબૂલ કરું ?’ બીજો તમાચો ખાવાની તૈયારી સાથે ડરતાં ડરતાં છતાંય મક્કમતા પૂર્વક બોલાએલા બીરજુના શબ્દોએ જયવદનના ઊંચા થયેલાં હાથને થંભાવી દીધો.
‘તો પણ માની લેવાની. નહિ તો સરની આંખે ચડી જઈએ.’ તેણે સહેજ ઠંડા પડતાં કહ્યું. બિરજુને તમાચો મારવા માટે ઉગામેલો હાથ તેણે બિરજુના ખભા પર મૂક્યો.
‘પણ પપ્પા, હું જૂઠી માફી શા માટે માંગુ ?’ …ને જયવદન જોઈ રહ્યા…. બિરજુના ગાલ પર ઉપસેલા સોળોને, બિરજુની ભીંજાયેલી આંખોને, બિરજુના ફફડતા હોઠોને અને આ બધાંની વચ્ચેથી માર્ગ કરતી ચહેરા પરની મક્કમતાને. એ જ ક્ષણે જયવદન જઈ પડ્યાં પચ્ચીસ વર્ષો પહેલાંના એમના પોતાના ભૂતકાળમાં. ત્યારે તેઓ બિરજુ જેવડા હતાં અને ચોથા ધોરણમાં ભણતા હતાં. ભૂતકાળનો એક પ્રસંગ યાદ આવતાં જ તેમનો ઉશ્કેરાટ શમી ગયો. છતાંય બિરજુની સામે એકદમ ઠંડા પડવું તેમને ઠીક લાગ્યું નહિ. તેમને ગુસ્સો જાળવી રાખવાની કોશિશ કરતાં કહ્યું : ‘જા હું પણ તને શિક્ષા કરું છું. આજે તારે રમવા નથી જવાનું.’ જયવદન ખુરશી પર બેસીને આંખો મીંચી ગયા. પચીસ વર્ષો પહેલાનો એ પ્રસંગ તેમની આંખો સમક્ષ વારંવાર ભજવાતો રહ્યો.

ત્યારે તેમનું નામ જયુ હતું. જયુનું ગામ નાનકડું હતું. એવી જ નાનકડી ગામની નિશાળ હતી. ગામના મોટાભાગનાં લોકો ખેતી અને પશુપાલનના કામમાં જોડાયેલાં હતાં તેથી તેમના છોકરાં નિશાળમાં વારંવાર ગેરહાજર રહેતાં. ગામમાં વર્ષોથી જે શિક્ષક હતાં તે ગામલોકોની પરિસ્થિતિ સમજીને છોકરાંની ગેરહાજરી ચલાવી લેતા. જયુ ચોથા ધોરણમાં આવ્યો ત્યારે એ જૂના શિક્ષકની બદલી થઈ અને નવા શિક્ષક આવ્યા. તેઓ છોકરાંઓને સુધારવાની બાબતમાં અતિ ઉત્સાહ દાખવવા લાગ્યાં. ખેડૂતના જે છોકરાં મેલાં કપડાં પહેરીને આવ્યાં હોય તેમને કપડાં બદલવા માટે ઘેર પાછા મોકલવા લાગ્યા. જો કે બીજી જોડ કપડાંના અભાવે તેમાંથી ઘણાખરાં છોકરાં પાછાં ફરતાં જ નહિ.

એક વખત તો એવું બન્યું કે કાયમ ગેરહાજર રહેતી રતુડીને બોલાવવા કેટલાક છોકરાઓને મોકલ્યા તો તેની મા, નાની ભરવાડણ ગાળો બોલતી બોલતી નિશાળમાં આવીને શિક્ષકને કહેવા લાગી કે : ‘મારી રતુડી નિશાળે આવશે તો છાણ ભેગું કરવા કોણ તારો બાપ જાશે ?’ ત્યાર પછીથી ક્યારેય એ શિક્ષકે રતુડીને બોલાવી લાવવાનો આગ્રહ રાખ્યો નહિ. આવાં બીજા પણ અનુભવો થવા છતાં નિશાળની કાયાપલટ કરવાનો તેમનો ઉત્સાહ ઘટ્યો નહીં. છોકરાઓ તોફાન કરે કે જૂઠું બોલે તો તેઓ છોકરાઓને અંગૂઠા પકડાવતા અને ફૂટપટ્ટીથી ફટકારતા. શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓને મારે એમાં ગામલોકોને કશું અજુગતું લાગતું નહીં.

એ શિક્ષકનું નામ રસિકલાલ હતું. ગામલોકો તેમને ‘રસિક માસ્તર’ કહેતાં. જ્યારે ઉનાળાના ધગધગતા દિવસો આવ્યાં ત્યારે ફેરિયાઓ કુલ્ફીનાં ડબલાં લઈને ‘ઠંડી કુલફી મલાઈ’ની બૂમો પાડતાં ગામમાં ફરવા માંડ્યા. છોકરાઓ કુલ્ફી માટે કજિયા કરીને માબાપ પાસેથી પૈસા લઈને દોડવા લાગ્યા. રસિક માસ્તરે નિશાળમાં ખૂબ જ સખત શબ્દોમાં છોકરાઓને કહી દીધું કે : ‘કુલફી ખરાબ પાણીમાંથી બનતી હોય છે માટે કોઈએ ખાવી નહિ. જે કોઈ કુલફી ખાતું જોવાં મળશે એને હું શિક્ષા કરીશ.’ ત્યારથી જે કોઈ છોકરું કુલફી ખાતું તે ડરતાં ડરતાં અને રસિક માસ્તરથી સંતાઈને ખાતું. કોઈ છોકરું બજાર વચ્ચે કુલફી ખાવાની હિંમત કરતુ નહીં. આવા જ એક દિવસે જયુ બપોરની રિસેસ ભોગવીને નિશાળમાં પાછો ફર્યો કે તુરત જ રસિક માસ્તરે તેણે બોલાવ્યો.
‘કેમ, કેવી લાગી કુલફી ?’ તેમણે પૂછ્યું. જયુ તો આ સવાલથી હેબતાઈ ગયો. તે કશો જવાબ આપે તે પહેલાં તો એક તમાચો તેના ગાલ પર પડી ગયો.
‘મેં કેટલી વાર કહ્યું હતું કે કોઈએ કુલફી ખાવાની નથી. કહ્યું હતું કે નહિ ?’
‘હા.’ જયુએ રૂંધાતા અવાજમાં જવાબ આપ્યો.
‘તો કેમ ખાધી ? માંદા પડવું છે ?’
‘પણ સાહેબ, મેં નથી ખાધી.’
‘એમ ! ખોટું બોલે છે ? રિસેસમાં બજાર વચ્ચેથી કુલફી ખાતું ખાતું તારી ખડકીમાં કોણ ગયું હતું ?’
‘એ હું નહોતો સાહેબ. મારાં ફૈબાનો છોકરો આફ્રિકાથી આવ્યો છે એ હતો.’
‘વાહ ! મને ઊઠાં ભણાવે છે ? આફ્રિકાથી આવ્યો હોય એ તારાં જેવો ન હોય.’
જયુને કહેવાનું મન થઈ આવ્યું કે સાહેબ એ તો એની બાને ડોકરી કહે છે અને ક્યારેક ગાળો પણ બોલે છે. પરંતુ સાહેબ એની કોઈ વાત સાંભળવા માટે તૈયાર જ નહોતા. સાહેબ ધમકાવતા રહ્યા કે:
‘કુલફી ખાધી છે એ વાત કબૂલ કર’ અને જયુ રડતાં રડતાં બચાવ કરતો રહ્યો કે ‘મેં નથી ખાધી સાહેબ. સાચું કહું છું.’ છેવટે સાહેબે જયુને નિશાળ છૂટે ત્યાં સુધી ઊભાં રહેવાની શિક્ષા કરી. તેમણે એ પણ કહ્યું કે : ‘જો ભૂલ કબૂલ કરી લઈશ તો બેસાડી દઈશ.’ જયુ નિશાળ છૂટે ત્યાં સુધી ઊભો રહ્યો.

તે ઘેર પહોંચ્યો તે પહેલાં આ વાત તેના ઘરે પહોંચી ગઈ હતી. જયુની બા તો એકદમ ઉકળી ઊઠી. ‘એ નવી નવાઈનો ગામને સુધારવા આવ્યો છે. અમે તો વરસોથી અમારા છોકરાને કુલફી ખાવાં નથી દેતાં. એ ખોટું નામ શાનો લે ?’ તેમણે જયુના બાપાને કહ્યું પણ ખરું કે
‘જાવ. અત્યારે જ માસ્તરને ઠપકો દઈ આવો.’
પરંતુ જયુના બાપાએ ઠાવકાઈથી જવાબ આપ્યો: ‘માસ્તરે જે કાંઈ કર્યું છે તે આપણા છોકરાના ભલા માટે કર્યું છે. એની ગેરસમજ થઈ છે તે જુદી વાત છે.’ …..ને પછી જયુ રમવા નીકળ્યો ત્યારે બીજા છોકરાઓ તેને ચીડવવા લાગ્યા કે : ‘કેમ, કેવી લાગી કુલફી ?’ દિવસો સુધી જયુ એ વાત ભૂલ્યો નહીં અને દિવસો સુધી રસિક માસ્તર તેને જૂઠાબોલા છોકરાં તરીકે ઓળખાવતાં રહ્યાં અને નાનીમોટી ભૂલો બદલ શિક્ષા કરતાં રહ્યાં.

‘ને આજે જ્યારે મારો જ છોકરો એવી આફતનો સામનો કરી રહ્યો છે ત્યારે હું પોતે શું કરી રહ્યો છું ?’ ભૂતકાળમાંથી વર્તમાનમાં પાછા ફરેલા જયવદને પોતાની જાતને જ સવાલ કર્યો. જયવદને આંખો ખોલીને જોયું તો બિરજુ સામેના મેદાનમાં રમતા છોકરાંઓને બારીમાંથી જોઈ રહ્યો હતો.
‘તમને નથી લાગતું કે તમે બિરજુ તરફ વધુ પડતાં આકરા થઈ રહ્યા છો ?’ જયવદનની પત્નીએ ચાનો કપ મૂકતાં પૂછ્યું. જયવદને જવાબમાં સંમતિસૂચક ડોકું હલાવ્યું.
‘બિરજુ બેટા, અહીં આવ જો.’ જયવદને બૂમ પાડી. બિરજુએ જયવદનના અવાજમાં રહેલી લાગણીને પકડી. તેના ચહેરા પરથી ઉદાસીની વાદળી હટી ગઈ. તેની આંખોમાં ચમક આવી ગઈ. તેનો ચહેરો હસુ હસુ થવા લાગ્યો. તે ઝડપથી આવીને જયવદનની સામે ઊભો રહ્યો.
‘તેં ખરેખર પાટલી નહોતી પછાડીને ?’ જયવદને વહાલપૂર્વક બિરજુને પૂછ્યું.
‘એકદમ સાચું કહું છું પપ્પા. મેં ખરેખર પાટલી નહોતી પછાડી.’ બિરજુએ પૂરી મક્કમતાથી જવાબ આપ્યો.
‘તો પછી કોણે પછાડી હતી ?’
‘મારા કલાસમાં રાકેશ કરીને એક છોકરો છે. એણે પછાડી હતી.’
‘તો તે તારા સરને એનું નામ કેમ ન આપ્યું ?’
‘મને થયું કે એવી ચાડી શું કામ ખાવી જોઈએ ? તમે જ કહ્યું હતું ને કે કોઈની ચાડી નહીં ખાવાની.’ જયવદનને થયું કે બિરજુના ગાલ પર પ્રેમથી હાથ ફેરવી લઉં. તેને છાતી સરસો ચાંપી દઉં. પણ તેઓ એવું ન કરી શક્યા. તેમણે બિરજુના ખભા પર હાથ મૂકીને માત્ર એટલું કહ્યું કે :
‘તેં બરાબર કર્યું છે. ગમે તે થાય. ખોટી ભૂલ કબૂલ નહિ કરવાની.’
‘ને ખોટી માફી પણ નહીં માંગવાનીને પપ્પા ?’
‘હા. હવે તું રમવા જઈ શકે છે.’ જયવદને હળવા થતાં કહ્યું.
બિરજુ કૂદકા મારતો ઘરની બહાર નીકળી ગયો.

જયવદન પચીસ વર્ષો પહેલાં થયેલાં અન્યાયનો બદલો આજે પોતે લીધો હોય એવાં સંતોષથી ચાના ઘૂંટડા ભરવા લાગ્યો.


Email This Article Email This Article · Print This Article Print This Article ·  Save article As PDF ·   Subscribe ReadGujarati

  « Previous લોહીનો પ્રવાહ – ડૉ. મુકુંદ મહેતા
અનુપમ લઘુકથાઓ – સંકલિત Next »   

26 પ્રતિભાવો : શિક્ષા – યશવંત ઠક્કર

  1. યશવંતભાઈની કેળવાયેલી કલમે વાર્તા માણવાની મજા જ કાઈક ઔર છે.

  2. …….કોઈની ચાડી નહીં ખાવાની…….

  3. મજાની વાર્તા.
    ન કરેલી ભૂલ કબૂલીને શિક્ષાથી બચવા કરતાં ન કરેલી ભૂલની શિક્ષા ભોગવવી સારી.
    આભાર.

  4. સુંદર વાર્તા

  5. Ruchir Gupta says:

    Superb story… Really, the teachers must not have any right to beat students…

    • મિત્ર રુચિર,
      પ્રતિભાવ બદલ આભાર્ તમારું મંતવ્ય બરાબર છે.
      શિક્ષકો ભલે સારા ઇરાદાથી વિદ્યાર્થીને સજા કરતા હોય પરંતુ ક્યારેક કોઈ કુમળા મનને જે આઘાત લાગે છે તે જિંદગીભર પણ નથી ભૂલાતો. આ સંદેશો વાર્તા દ્વારા આપવાનો ઇરાદો હતો. જે તમે સમજી શક્યા છો.

      • Ruchir Gupta says:

        યશવંત અંકલ,
        હા તમારી વાત સાચી છે પણ હું અહિયાં એક વાત ઉમેરવા ઇચ્છુ છું. દરેક શિક્ષકો સારા ઈરાદા થી વિદ્યાર્થી ને સજા કરતા નથી. કેટલાક શિક્ષકો પોતાનો ગુસ્સો કાઢવા તો કેટલાક પોતાની ધાક રાખીને પોતાના અહં ને સંતોષ આપવા માટે પણ વિદ્યાર્થીઓને બિનજરૂરી શિક્ષા કરતા હોય છે. અલબત્ત, આવા શિક્ષકો બહુ જ ઓછા હોય છે. આ વાર્તા માં તમે લખ્યું છે એમ, રસિકલાલ એક એવું પાત્ર છે જે ફક્ત અનુશાસન સ્થાપિત કરવા માટે વિદ્યાર્થીઓ જોડે અન્યાય કરે છે.

        ગમે તે હોય, આ વાર્તા ખરેખર ખૂબ જ સારી છે. અભિનંદન.

  6. Preeti says:

    સરસ વાર્તા

  7. Very Very Nice one.

    Aaj ke dino me ye har ek parents ko samjana chahiye.

    Thank u.

  8. “જયવદનને થયું કે બિરજુના ગાલ પર પ્રેમથી હાથ ફેરવી લઉં. તેને છાતી સરસો ચાંપી દઉં. પણ તેઓ એવું ન કરી શક્યા.” – આપણે ત્યાં પિતા દ્વારા દિકરા પ્રત્યે દિલ ખોલીને વ્હાલ કે પ્રેમ રજુ કરવાની પ્રથા નથી. કદાચ પિતાને તેની મજબુત અને કડક ઇમેજ તુટવાનો ભય હશે. પણ.. એકવારનો મીઠો વ્હાલ તે દિકરાને જીવનભર કોઇ પણ ખોટુ કામ કરતા રોકી દેતો હોય છે.

    ખુબ સુંદર વાર્તા. આભાર યશવંતકાકા.

  9. દર્શિત,
    તમે યોગ્ય તારણ કાઢ્યું છે. વાર્તા દ્વારા આ એક હકીકત પણ રજૂ કરવાનો મારો ઇરાદો રહ્યો છે. “શક્તિ” ફિલ્મમાં પણ આ બાબત દિલીપકુમાર અને અમિતાભ બચ્ચન દ્વારા સારી રીતે રજૂ થઈ હતી.
    રસ લેવા બદલ સહુ વાચક મિત્રોનો આભાર.

  10. કાશ અમે પન આવુ કરિ શ્ક્યા હોત્.

  11. yogesh says:

    the story woulk look good if jayvadan bhai apologized to his son birju for slapping him for no reason because he felt like giving him a hug and all but he did not do it.

    Atleast his son would get some message that his father really was sorry for what he had done to him.

    • યોગેશ,
      વાર્તામાં રસ લેવા બદલ ખૂબ ખૂબ આભાર.
      તમે કહ્યો તેવો અંત હોઈ શકે પરંતુ અહીં એક પિતા પોતાની કઠોરતા છોડી નથી શકતો એ કડવી હકીકત રજૂ કરી છે.સીંદરી બળે પણ વાળ ન છોડે તેવી વાત છે!લાગણી હોવા છતાં એનો અનુભવ બાળકને કરાવી નથી શકતો એ નબળાઈ ધરાવતા પિતાની વાત છે. વાર્તા જૂની છે. વાતાવરણ બદલાયું છે. પરંતુ આજની તારીખે પણ ઘણા પપ્પાઓની મનોદશા બદલાઈ નથી.

  12. નાના બાળકો ને મારવું એ કાયરતા નું પ્રદર્શન છે, સાચી વાત શીખવાડવા ના બહાને ઘણી વાર લોકો પોતાનો અહં સિધ્દ કરવા કે થાક અને કંટાળા ને લીધે બાળકો પર હાથ ઉગામતા હોય છે

    પશ્ચિમ ના મોટા ભાગ ના દેશો માં બાળક ને હાથ લગાડવો એ જ ગુનો બને છે, અને એવું જ હોવું જોઈએ, હિંમત હોય તો એ બાળક તમારા જેટલું શક્તિશાળી થાય પછી એની જોડે બથ્થમબથ કરવાની હિમાકત કરજો

    જો તમે તમારી વાત સમજાવી નથી શકતા તો એ તમારી નબળાઈ છે એનો દોષ બાળક ને નાં આપો

    • સાચી વાત છે. આજે પણ બાળકો પર ડસ્ટરના છુટ્ટા ઘા કરનારા ‘સર’ અને ‘મેડમ’ છે! જાણવા છતાં માબાપ ફરિયાદ નથી કરતાં. બાળકને વધારે પરેશાની થવાનો ડર લાગે છે!

  13. Beautiful story with a happy ending. The last conversation between father and son in this story is really heart-touching – after

    “‘બિરજુ બેટા, અહીં આવ જો.’ જયવદને બૂમ પાડી. બિરજુએ જયવદનના અવાજમાં રહેલી લાગણીને પકડી. તેના ચહેરા પરથી ઉદાસીની વાદળી હટી ગઈ. તેની આંખોમાં ચમક આવી ગઈ. તેનો ચહેરો હસુ હસુ થવા લાગ્યો. તે ઝડપથી આવીને જયવદનની સામે ઊભો રહ્યો.”

    This shows the relation and understanding between father and son. Even though father did not say much, he just called Birju, Birju could catch the feelings in father’s words. So true and so emotional. The story is written very well.

    Overall, enjoyed reading this story.

    Thank you for sharing this with us Shri Yashvant Thakkar.

    • Vaishali Maheshwari,

      આપનો પ્રતિભાવ ખૂબ જ સમજદારી ભર્યો છે. વાર્તામાં ઘણી વખત બધું સીધું કહેવાનું નથી હોતું. વાર્તાકાર ઈશારો કરીને હટી જાય છે. આ વાર્તામાં આપે જવાવ્યું તેમ દીકરો તેના પપ્પાની લાગણી સમજી શક્યો છે. સુંદર તારણ. આભાર.

  14. યશ્વન્ત ભાઈ

    તમારિ વાર્તા મને ખુબ ગમિ અને સારિ વાત સમજ મા આવિ કે કદિ પન આપ્નિ ભુલ નજ હોય તૌ કબુલ કરવિ નહિ ભલે પચિ તક્લિફ ભોગત્વિ પદે પન તમે પોતનિ નજર મ તૌ ગુનેગર નહિ કહેવઓ કારન વગર ભુલએ ગુનો કબુલ કરિ પોતનિ વધુ બદ્-નામિ થાય તેના કર્તા સજા ભોગવ્વિ ગમ્શે.વારતા બદલ આભાર્

    લિ. ભાવિકા

  15. NEHA says:

    its reminds my chilhood

  16. jayesh says:

    મને એકવા કાર વગ માસ્ત નો મા૨ પડેલો………..પ્રાથમિ શાળા.

  17. JYOTSANA RATHOD says:

    very very nice story…

  18. Thakkar Rajnandini says:

    અરે વાહ!
    સરસ મઝાનિ વાર્તા
    મને વાર્તા વાચીને રડવુ આવી ગયુ
    મને આ વાર્તા બહુ જ ગમી ગઈ.

આપનો પ્રતિભાવ :

Name : (required)
Email : (required)
Website : (optional)
Comment :