‘જયા, તું ક્યારેય નહીં સુધરે !’ – જયા જોશી

[ પોતાના પ્રિય શિક્ષક પ્રતિ વિદ્યાર્થીઓને આજીવન કેટલો આદર રહેતો હોય છે અને એ આદર કેવી રીતે વ્યક્ત કરી શકાય, તેનું પ્રમાણ છે ‘અમારા બોરીસાગરસાહેબ’ નામનું આ પુસ્તક. આપણા લોકપ્રિય હાસ્યલેખક શ્રી રતિલાલભાઈ બોરીસાગરના સૌ ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓએ ભેગા થઈને તેમની સાથેના પોતાના સંસ્મરણો લખીને તેને આ પુસ્તકદેહ આપ્યો છે. આ પુસ્તકની વિશેષતા એ છે કે એમાં લખનારા કોઈ જ લેખક નથી. કોઈ જ નામ પરિચિત નથી. તે છતાં તમામ લેખો રસસભર બન્યાં છે. શબ્દે શબ્દમાં વિદ્યાર્થીઓનો બોરીસાગરસાહેબ પ્રતિ પ્રેમાદર વ્યક્ત થાય છે. એવો જ એક લેખ આજે તેમનાં વિદ્યાર્થીની જયાબેનની કલમે માણીએ. પુસ્તક પ્રાપ્તિની વિગત લેખના અંતે આપવામાં આવી છે. આપ શ્રી રતિલાલભાઈ બોરીસાગરનો આ નંબર પર સંપર્ક +91 9925111301 કરી શકો છો.– તંત્રી.]

ચોમાસું બરાબર જામ્યું હતું. રાત આખી ધીમી ધારે વરસાદ વરસી રહ્યો હતો. સવારે સૌરાષ્ટ્ર સમાચાર છાપું ખોલીને જોયું તો પહેલા જ પાને ધસમસતા પાણીનો મોટો ફોટો હતો અને નીચે લખ્યું હતું – ‘સાવરકુંડલાની નાવલી નદીમાં આવેલું ઘોડાપૂર.’ ટીવી શરૂ કરીને જોયું, તો તેમાં પણ નાવલી નદી બંને કાંઠે ધસમસતા પ્રવાહે વહી રહી હતી. વહેતી નાવલી નદીનાં પાણી નિહાળ્યાં. થોડાક ત્યાંથી આવી આંખેથી આંસુ થઈ વહી રહ્યાં. નદીનાં વહેતાં પાણી જોઈને હું પણ આજથી ચુમ્માલીસ-પિસ્તાલીસ વર્ષ પહેલાંના અતીતમાં વહી ગઈ.

હા, પિસ્તાલીસ વર્ષ પહેલાંનો એ હાઈસ્કૂલના શિક્ષણનો સુવર્ણકાળ, કિશોરાવસ્થાનો એ થનગનાટ, એ સમય મારા વિચારોમાં એક ફિલ્મની જેમ આંખ સામે તાદશ્ય થઈ રહ્યો હતો. સાવરકુંડલાની શામળદાસ વીરચંદ દોશી ગર્લ્સ હાઈસ્કૂલમાં 1966 થી 1970 સુધીનો ધોરણ 8 થી 11 – ચાર વર્ષનો મારો અભ્યાસકાળ રહ્યો. ઘણા શિક્ષકો હતા, પરંતુ મારા સૌથી પ્રિય શિક્ષક હતા – શ્રી બોરીસાગરસાહેબ. એઓ અમારા અંગ્રેજી અને ગુજરાતી વિષય લેતા. મુખ પર સદાય મર્મર હાસ્ય છવાયેલું હોય. સફેદ પેન્ટ અને સફેદ શર્ટ એમનો યુનિફૉર્મ. ચપટી વગાડતાં-વગાડતાં વર્ગમાં આવે. ખૂબ જ રસ પડે અને બરાબર સમજાઈ જાય એવી રીતે ભણાવે. પણ મારી નબળાઈ એ હતી કે મને અંગ્રેજીમાં જરાય રસ પડતો ન હતો. એથી સાહેબ જ્યારે અંગ્રેજીનો તાસ લેતા હોય, ત્યારે મારાથી કંઈક ટીખળ થઈ જાય. સાહેબ ડિસ્ટર્બ થાય અને ગંભીર થઈ મારા પર ગુસ્સે થવા જાય પણ એમને તો ખિજાતા – ગુસ્સો કરતાં પણ ન આવડે અને પળવારમાં હસી પડે. અને કહે, ‘જયા, તું ક્યારેય નહીં સુધરે.’ આ વાક્ય મારા માટેનું એમનું તકિયા-કલામ હતું. દિવસમાં એક વાર તો બોલવું જ પડે. બીજી વિદ્યાર્થિનીઓ એમને કહે કે સાહેબ, જ્યા તમને હેરાન કરે છે તો તમે એને ખિજાવને ! પણ સાહેબ તરત હસીને કહે કે, ‘નહીં એ તો મારી લાડકી વિદ્યાર્થીની છે, તેને ન ખિજાવાય.’

સાહેબ ગુજરાતી ખૂબ જ સરસ – રસપૂર્વક ભણાવતા. અમે પણ રસતરબોળ થઈ જતા. એમનું ગુજરાતી ભણાવવું એટલે માત્ર બે પૂંઠાં વચ્ચેનાં પાઠ અને કવિતાઓનું ભણતર નહીં, પણ એ સિવાયની વાર્તાઓ, નવલકથાઓ અને કાવ્યોનો અમને પરિચય પણ કરાવે. મારી અંદર રહેલ મૌલિકતા ખીલવવામાં સાહેબનો મહત્વનો ફાળો છે. નિબંધોમાં વિષય અને મુદ્દા પ્રમાણે ઋતુઓ, તહેવારો, કુદરત વગેરેનું વર્ણન કેમ કરવું; પત્રલેખન, વાર્તાલેખન, વિચાર-વિસ્તારને પંક્તિ અને સુવાક્યોના ઉદાહરણથી કેમ આલંકારીક કરી શકાય – તેની સમજણ આપી. નિબંધ, વિચાર-વિસ્તાર વગેરે લખવામાં મેં ક્યારેય નિબંધમાળાનો ઉપયોગ નથી કર્યો. ક્યાંક સમજણ ન પડતી હોય કે પ્રશ્ન ઊભો થાય તો ફ્રી તાસમાં કોઈ પણ જાતના ડર વગર ઑફિસમાં અમે એમને મળી શકતા. મારા જીવનમાં બે વરદાન મને સાહેબ પાસેથી મળ્યાં – સારા અક્ષર અને વાંચનનો શોખ. અત્યારે બધા કહે છે કે મારા અક્ષર સારા છે. પણ નવમા ધોરણ સુધી મારા અક્ષર સારા ન હતા. ત્યારે સાહેબને કંઈક લખવાનું હોય, ત્યારે જેના અક્ષર સારા હોય તેની પાસે લખાવતા. મારા અક્ષર સારા નહીં એટલે મને એ લાભ ન મળતો. મને ચાટી ગઈ, મનમાં નિશ્ચય કર્યો કે અક્ષર સારા કરીને જ રહીશ. વૅકેશનમાં ખૂબ જ મહેનત કરી અને મારા અક્ષર સરસ થયા. બીજું – પહેલાં મને ઈતરવાંચનમાં જરા પણ રસ ન હતો. પરંતુ જ્યારે મને સાહેબે લાઈબ્રેરી સંભાળવાનું કામ સોંપ્યું અને એટલાં બધાં પુસ્તકોનો મને પરિચય કરાવ્યો કે ત્યારે મેં મેઘાણી, પ્રેમચંદ, શરદબાબુ, ઈશ્વર પેટલીકર, મુનશી વગેરે લેખકોનાં ઘણાં પુસ્તકો વાંચ્યાં. આજે પણ મારો એ રસ તેમાં વધારો થઈને જળવાઈ રહ્યો છે. રાત્રે નૉવેલ વાંચતાં-વાંચતાં સવાર ક્યારે પડી જાય તેની પણ ખબર ન રહે !

હું ભણતી ત્યારે સાવરકુંડલામાં ત્રણ હાઈસ્કૂલ હતી – ધી કુંડલા હાઈસ્કૂલ, કે.કે. હાઈસ્કૂલ અને શા.વી. દોશી ગર્લ્સ હાઈસ્કૂલ. ત્રણેય હાઈસ્કૂલો વચ્ચે જુદી-જુદી સ્પર્ધાઓ થતી રહેતી, એમ નાટકની સ્પર્ધા પણ થતી. એ નાટકોની તૈયારી બોરીસાગરસાહેબ કરાવતાં. એટલું જ નહીં, અમારે ચાલતા પાઠોમાંથી તેનું નાટ્યરૂપાન્તર કરતા અને અમે ભજવતા. ‘લોહીની સગાઈ’ અને ‘ખરી મા’ પાઠનાં નાટ્યરૂપાન્તર સાહેબે બહુ સુંદર કર્યાં હતાં. એ ‘લોહીની સગાઈ’ જ્યારે સ્ટેજ ઉપર ભજવાયું ત્યારે પ્રેક્ષકોથી ખીચોખીચ ભરેલું બાલમંદિરનું મેદાન આખું હીબકે ચડ્યું હતું. સાહેબ જ્યારે નાટકની પ્રૅક્ટિસ કરાવે ત્યારે નાનામાં નાના પાત્રને પણ બરાબર ન્યાય આપે, સંવાદો કેમ ચોટદાર બનાવવા, પ્રસંગોને સાંકળીને વેશભૂષા અને રંગમંચની સજાવટનું પણ તે ઝીણવટથી ધ્યાન રાખતા. છેલ્લા બે દિવસ તો સ્ટેજ પર જ પ્રૅક્ટિસ કરાવતા. છેલ્લે દિવસે તો સાહેબ એવા ઘાંઘા થઈ જતા કે ન પૂછો વાત. એક વખત સાંજે નાટક ભજવવાનું હતું, બપોરે સ્ટેજને છેલ્લો ઓપ આપવા અમે પડદા, વિંગ, ફર્નિચર વગેરે ગોઠવી રહ્યાં હતાં, ત્યાં સાહેબ જોરજોરથી બૂમો પાડતા આવ્યા કે – ‘આને કોઈ ઠારો, આને કોઈ ઠારો.’ જોયું તો હાથાવાળી સૂપડી જેવું હતું, તેમાં થોડો કચરો હતો, એ સળગી રહ્યો હતો. મહેશભાઈએ તેના હાથમાંથી સૂપડી લઈ નીચે મૂકી તેના ઉપર બૂટ પહેરેલ પગ મૂકી ઓલવી નાખ્યું. બધાં હસ્યાં અને પોતે તો ખખડી પડ્યા ને બોલ્યા – ‘મને આવું કેમ ન સૂઝ્યું ?’
સ્મરણ જો હોય પોળ કે ગલી,
મઢાવી એને ભીંત પર ટાંગું,
હોય જો નદી સહિતનું ગામ,
કહો જી એને કેમ હું બાંધું ?

હાઈસ્કૂલનું અગિયારમું ધોરણ પૂરું થયું. વિદાયમાનના કાર્યક્રમમાં ગિરધરવાવ જવાનું ગોઠવ્યું હતું. ધોરણ 11ની વિદ્યાર્થિનીઓ અને શિક્ષકો. આખો દિવસ ત્યાં રહેવાનું, જમવાનું. બપોર પછી સભા ભરી વિદ્યાર્થીનીઓ અને શિક્ષકોએ પોતાના અભિપ્રાય અને લાગણી વ્યકત કરવાનાં હતાં. હું પણ મોટેઉપાડે બોલવા ઊભી થઈ. બધા સાથે રહેવાનો છેલ્લો દિવસ હતો. અભ્યાસ પૂર્ણ થયાના આનંદ કરતાં છૂટા પડવાનું દુઃખ વધારે હતું. બોલવા ઊભી તો થઈ. થોડું બોલી પણ ખરી, પરંતુ જ્યાં બોરીસાગરસાહેબ વિશે બોલવા ગઈ, તો એકદમ રડી પડાયું, ખૂબ રડી ત્યારે બોરીસાગરસાહેબે મને પોતાની પાસે લઈ, માથે હાથ મૂકી, ગળગળા થઈ ભીની આંખે કહ્યું : ‘જયા, તું ક્યારેય નહીં સુધરે.’ આજે પણ એ વાત્સલ્યપૂર્વક આશીર્વાદ આપવા માથે મૂકેલા હાથનો સ્પર્શ અનુભવી શકું છું. ‘જયા, તું ક્યારેય નહીં સુધરે’ એ વાક્ય આજે પણ મારા કાનમાં ગુંજી રહ્યું છે અને હા, હું હજુય નથી સુધરી.

[કુલ પાન : 344. કિંમત રૂ. 300. પ્રાપ્તિસ્થાન : ગૂર્જર પ્રકાશન રતનપોળનાકા સામે, ગાંધીમાર્ગ, અમદાવાદ-380001. ફોન : +91 79 22144663. ઈ-મેઈલ : goorjar@yahoo.com ]


Email This Article Email This Article · Print This Article Print This Article ·  Save article As PDF ·   Subscribe ReadGujarati

  « Previous કડવી દવા – ગિરીશ ગણાત્રા
બે વિચારપ્રેરક નિબંધો – રમેશ ઠક્કર Next »   

14 પ્રતિભાવો : ‘જયા, તું ક્યારેય નહીં સુધરે !’ – જયા જોશી

  1. શિક્ષકોની કેળવણી ના મળી હોત તો આજે કશું જ સિદ્ધ કરી શક્ય ના હોત.

    અમારી વિજયનગર હાઈસ્કુલ, અમદાવાદમાં રસાયણ શાસ્ત્રના જે આર પટેલ અમને આજેય યાદ આવે. એ જયારે અમારા બારમાં ધોરણના ક્લાસમાં આવે એટલે એમના અમુક વાક્યો નક્કી જ હોય. જો કોઈ બગાસું ખાય તો સીધો બહાર મોકલી દે. અને કોઈ ધ્યાન ના આપતો હોય તો તરત જ કહે: ભાઈ હિતેશ, ડોક્ટર થઇ ગયો? લે, દસ વાગ્યા છે ને, તે અત્યારે તો દવાખાનું ખોલવાનો ટાઈમ થયો હશે.
    તે જે આર પટેલ અમને વાતે વાતે એટલું બધું હસાવે કે અઘરા વિષયો પણ સરળ લાગે.

  2. ખુબ સુંદર….!

    જ્યારે ભણતા હોઇએ ત્યારે અમુક શિક્ષક આપણ ને અતિપ્રિય હોય….સાહેબ કે બેન કંઇ નાનુ કામ બતાવે તો પણ ઉત્સાહથી કરીએ..ને જોનારા તો ઇર્ષા થી ખાખ થઇ જાય…! ઘણા ખરા શિક્ષકો ગમે ને ક્યારેક કોઇ સાવ અણમાનીતા પણ થઇ જાય.

  3. Ankita says:

    સાચી વાત છે, જીવન માં કોઈક મુકામ પર પહોચવા માર્ગદર્શક તરીકે શિક્ષક નો ખુબજ ઉમદા ફાળો રહેલો હોઈ છે, શિક્ષક એના વિદ્યાર્થી માં વિશ્વાસ રાખી વિશ્વ નું સર્જન કરે છે, ઈશ્વર અને માતા પિતા તો બાળકને મનુષ્ય યોનીમાં જન્મ આપે છે , પરંતુ માનવ, અને માનવતા તો ગુરુ જ શીખવે છે.આવો સરસ લેખ આહી મુકવા બદલ આભાર

  4. Krina says:

    That was the time when teachers were really like “guruji”, I miss many of them who took personal interst in individuals teaching. But now a days it’s all about money. Thanks for the article, it is a tribute to our teachers.

  5. NAVEEN JOSHI,AT DHARI. DIST.AMRELI says:

    આ લેખ ખુબજ સુન્દર છે. જયા જોશી એ મુ. રતિલાલ ભાઈની માનિતી વિદ્યાર્થિની હતી તેમ નહી પરન્તુ તમામ પ્રત્યે તેમને વાત્સલ્ય હતુ.હ પણ સાવરકુન્ડ્લાનો છુ તેથી
    પરિચિત છુ.

  6. Karasan says:

    ગુરુ-શિશ્યના ઉમદા સબન્ધો અને લાગણી વર્ણવતો એક સુન્દર લેખ્.
    સમય-માણસ, કેટલા બદલાયા, આજે આવા શિક્ષકોનો જાણે સાવ દુકાળ જ વર્તાય છે!

  7. Ramesh Rupani says:

    દરેક સફળ વ્યક્તિની પાછળ તેની શાળાના શિક્ષકનો ફાળો મહત્વનો હોય છે. રતિલાલ બોરિસાગર જેવા ગુરુજી મળવા એ નસિબ છે.ખુબ જ સુન્દર લેખ.

  8. હુ સતમા ધોરણ મા હતો ત્યારે પ્રતિકાબેન ભણાવતા હતા,તેઓ યાદ આવેી ગયા

  9. amee says:

    when i was in primary school i hate english and i always did mistake in spelling. one day my teacher beat but she cried afterwords. and ask me “amee why what’s wrong why you are not understanding this things?” id ont know but that affect me lots because my teacher cried. and than after i always be topper in class. Thanks all teachers.

  10. Hitesh Meht says:

    લેખ બહુ જ સરસ…. યાદો મા ચાલી ગયો કેવો એ સુવ્ર્ણ દિવસો હતા કેવો પ્રેમ માત પિતા જેવા ટિચર નો…. કદિ ના ભુલય તેને…..

  11. GITA KANSARA says:

    GOOD AND REAL STORY.
    TODAY I REMEMBER SCHOOL TEACHERS.

  12. Mukund P. Bhatt says:

    ખુબ સરસ લેખ. આજના સમયમા પણ સારા શિક્ષક હોય છે, આપણે દ્રષ્ટિ બદલવાની જરુર છે. શિક્ષક પણ આ સમાજમાથી જ આવે છે અને સમાજમા પૈસાની મહત્તા વધી તો એ પણ બદલાય જ ને!

  13. sanskruti dave says:

    Really nice article, I read last time as well but I like to read again and again
    I do remember my 10th standard maths tution teacher

  14. પરભુભાઈ એસ. મિસ્ત્રી says:

    આ નિબંધ વાંચીને મને પ્રાથમિક શાળાના અમારા શિક્ષક દેવચંદભાઈ પટેલ યાદ આવી ગયા. ધોરણ એકથી કોલેજના છેલ્લા વરસ સુધીના તમામ શિક્ષકોની છબી અને સ્મરણો ઉપસી આવ્યાં. વિચાર આવી ગયો કે એમને શબ્દબદ્ધ કરું.

આપનો પ્રતિભાવ :

Name : (required)
Email : (required)
Website : (optional)
Comment :