તન-મનની તંદુરસ્તી – કાન્તિલાલ કાલાણી

[ આંતરરાષ્ટ્રીય બૅસ્ટસેલર પ્રેરણાત્મક પુસ્તક ‘You can Heal Your life’ પર આધારિત પુસ્તક ‘જીવનની માવજત’માંથી પ્રસ્તુત લેખ સાભાર લેવામાં આવ્યો છે. પુસ્તક પ્રાપ્તિની વિગત લેખના અંતે આપવામાં આવી છે.]

મનુષ્ય તરીકે આપણે જીવનમાં બધે જ ચૂકી જઈએ છીએ તેવું નથી. ઉદાહરણ તરીકે આપણે ઘર સાફ કરીએ છીએ; ઘરના ખૂણેખાંચરે ક્યાંય જાળાં લાગેલાં ન રહે, કચરો ન રહે, ઘરમાં તદ્દન નકામી વસ્તુઓ પડી ન રહે તેની બરાબર કાળજી લઈએ છીએ, પણ તેટલું ધ્યાન દેહરૂપી ઘર પર આપતા નથી. ખરેખર તો દેહરૂપી ઘર સ્વચ્છ રહેશે અને તેની પૂરેપૂરી કાળજી લેવાતી હશે તો બહારનું મકાન સ્વચ્છ રહે તેવી સંભાવના છે. આપણા વડીલોએ સમજીને કહ્યું છે કે ‘પહેલું સુખ તે જાતે નર્યા.’ સ્વસ્થ રહેવા જેવું બીજું કોઈ સુખ નથી. ઘણા લોકો આ વાત સમજતા હોય છે અને અન્યને શિખામણ આપતા હોય છે, પણ તંદુરસ્ત રહેવા શું કરવું જોઈએ તે બાબત ભાગ્યે જ વિચારતા હોય છે.

શરીર તંદુરસ્ત રાખવા માટે પૌષ્ટિક અને શુદ્ધ ખોરાક તેમજ સ્વચ્છ પાણી બાબત પૂરેપૂરું ધ્યાન આપવું જોઈએ. વળી શરીર દ્વારા પરિશ્રમ કરવાની ટેવ પાડવી જોઈએ. પરિશ્રમ વિનાનું શરીર રોગનું ઘર બની શકે છે. ખાવા-પીવામાં, ઊંઘવા-જાગવામાં તેમજ હરવા-ફરવામાં જેટલી નિયમિતતા અને પ્રમાણભાન હશે તેટલું આરોગ્ય સારું રહેવાની શક્યતા છે. તે ઉપરાંત મન, બુદ્ધિ અને ચિત્તમાં કલેશ, અસંતોષ અને નબળી વૃત્તિઓનો કચરો દાખલ ન થઈ જાય તેની કાળજી લેવી જોઈએ. બીજી રીતે કહીએ તો મનુષ્યે સ્થૂલ શરીરની સંભાળ લેવાની છે, તેમ સૂક્ષ્મ શરીરની દરકાર લેવાની છે. વિજ્ઞાનીઓનું કહેવું છે કે મોટી માંદગીનાં બીજ છ મહિના પહેલાં સૂક્ષ્મ શરીરમાં વવાઈ જાય છે. કૅન્સર જેવો ભયાનક રોગ એકાએક પ્રગટતો નથી. સૂક્ષ્મ શરીર તે રોગને પ્રથમ પકડે છે અને છ મહિના આસપાસમાં તે સ્થૂલ શરીર સુધી પહોંચી જાય છે. પછી એ રોગને નાબૂદ કરવાનું મુશ્કેલ બને છે. આપણા વડીલોએ સલાહ આપી છે કે ઊગતા શત્રુનો અને ઊગતા રોગનો તરત નિકાલ કરી દેવો જોઈએ.

મન, બુદ્ધિ અને ચિત્તમાં અશુદ્ધિ દાખલ ન થઈ જાય તેની સતત જાગૃતિ રાખવી જોઈએ. કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ અને મત્સર જેવી વૃત્તિઓ પ્રબળ બને ત્યારે અન્તઃકરણ ખળભળી ઊઠે છે. આવી વૃત્તિઓ અવારનવાર ઊઠ્યા કરે છે તેને કારણે અન્તઃકરણના વિભાગોમાં આવતાં મન, બુદ્ધિ અને ચિત્તને ધક્કા લાગ્યા કરે છે અને આ વિભાગો નબળા પડે છે, એટલે સ્થૂલ શરીર પણ ઢીલું પડવા માંડે છે. મોટા ભાગના મનુષ્યો આ બાબત પર વિચાર કરતા નથી. જેનાથી નુકશાન થતું હોય તે થવા દેવું જોઈએ કે તેને રોકવું જોઈએ ? મનુષ્યો આદતને જોરે જીવ્યા કરતા હોય છે, પણ જાત સાથે કેવી રીતે કામ લેવું તે અંગે ઊંડો વિચાર કરતા નથી.

લૂઈસે એવું સૂચન કર્યું છે કે આપણે આપણી જાતને એક બાળક તરીકે જોવી જોઈએ. આપણે ત્રણેક વર્ષના છોકરાને ઓરડાની વચ્ચે મૂકીએ અને તેને મોટા અવાજે ધમકાવવા માંડીએ. તેને કહીએ : તું કેવો મૂર્ખ છે; ક્યારેય કોઈ કામ સરખી રીતે કરતો નથી; તારે શું કરવું જોઈએ અને શું ન કરવું જોઈએ તેનું તને ભાન નથી; તેં બધું જ અસ્તવ્યસ્ત કરી નાખ્યું છે. આટલું કહી તેને બે-ત્રણ થપાટો મારીએ તો છોકરો ભયભીત થઈ જશે, છાનોમાનો એક ખૂણામાં જઈ બેસી જશે અથવા રડવા માંડશે. બાળક સાથે આવું વર્તન કરવાથી તેની અંદર પડેલી સુષુપ્ત શક્તિઓનો ખ્યાલ નહિ આવે. આપણા સૌમાં ત્રણેક વર્ષનું બાળક સૂક્ષ્મ રૂપે અથવા સંસ્કાર રૂપે છે. આપણે તેની સાથે કઠોર વર્તન કરીએ છીએ. તેને બદલે તે બાળકને આપણે એમ કહીએ કે અમે તને કેટલું બધું ચાહીએ છીએ; અમે તારી કેટલી દરકાર કરીએ છીએ; તું કેટલું સરસ છે; કેટલું તેજસ્વી અને ચાલાક છે; તું જે કાંઈ કરે છે તે અમને ગમે છે; તને ભૂલો કરવાની અને ભૂલો કરીને તેમાંથી બોધપાઠ લેવાની છૂટ છે; અમે હંમેશા તારી સાથે છીએ; આવું કહીએ તો બાળકમાં પડેલી સુષુપ્ત શક્તિઓ વહેલી કે મોડી ખીલી ઊઠે.

માની લો કે આપણો જ એક મિત્ર એવો છે, જે હંમેશાં આપણી ટીકા-નિંદા કરે છે. આવો મિત્ર આપણી આસપાસ હોય એવું આપણે ઈચ્છીએ ખરા ? આપણે બાળક સાથે જેવું ક્રૂર વર્તન કરીએ તેવું જ ક્રૂર વર્તન તે મિત્ર આપણી સામે કરે તો આપણને ગમે ખરું ? ન જ ગમે. આપણાં ક્રૂર વર્તન માટે આપણે વડીલોનો દોષ કાઢવા તત્પર થઈએ છીએ. નાનપણમાં વડીલોએ આપણી સાથે ક્રૂર વર્તન દાખવ્યું હશે એટલે આપણામાં ક્રૂરતા આવી છે, એમ કહીને આપણે અન્ય પર દોષારોપણ કરીએ છીએ. આવું કરવાથી આપણે દોષમુક્ત બની જતા નથી. કોઈકે ભૂલ કરી હોય તો આપણે પણ ભૂલ કરવાની ? આપણે સમજપૂર્વક નહીં જીવવાનું ? સમજણ જ આપણને ઊર્ધ્વ કક્ષાએ લઈ જાય છે અને સમજણ દ્વારા જ આપણે આપણી જાત પર અંકુશ મૂકી શકીએ છીએ. કેટલાક મનુષ્યો ભૂતકાળના બોજામાંથી મુક્ત થઈ શકતા નથી. એ વીતી ચૂકેલો કાળ છે. આપણે તેમાં ફેરફાર કરી શકીએ તેમ નથી; તેમ છતાં ભૂતકાળ વિશેના આપણા વિચારોમાં ફેરફાર કરી શકાય. માની લઈએ કે દૂરના ભૂતકાળમાં કોઈકે આપણને દુઃખ પહોંચાડ્યું છે. તેને માટે વર્તમાનકાળમાં આપણી જાતને શિક્ષા કરવાની મૂર્ખામી કરાય ખરી ?

આપણે ભૂતકાળમાંથી મુક્ત થવું હોય તો આપણે એટલું સમજવું જોઈએ કે આપણા વડીલોએ ભૂતકાળમાં આપણે માટે જે કાંઈ કર્યું તે તેમની પાસે જે સમજ અને સંયોગો હતા તે પ્રમાણે કર્યું હતું. તેઓ પણ અમુક જાતનું વર્તન કરવામાં નિઃસહાય હશે. આપણાં માતાપિતા નવ-દસ વર્ષથી નાનાં હશે ત્યારે તેમનું બાળપણ કેવી રીતે વીત્યું હશે તેનું આપણને કેટલું જ્ઞાન છે ? જો તેઓ જીવતાં હોય તો આપણે તેમને પૂછવું જોઈએ. તેમ કરવાથી તેમણે આપણી સાથે જે કાંઈ કર્યું તે શા માટે કર્યું તેને વધુ સારી રીતે સમજી શકીશું. સાચી સમજણ જ મનુષ્યમાં અનુકંપા જન્માવે છે. આપણે કોઈની પાસેથી પૂર્ણતાની અપેક્ષા રાખતા હોઈએ તો આપણી જાત પાસેથી પણ પૂર્ણતાની અપેક્ષા રાખવી જોઈએ. આપણે તેમ કરી શકીએ ? આપણે જે ન કરી શકીએ તે બીજાએ કરવું જોઈએ એવી અપેક્ષા વાજબી છે ? આપણે કેમ નથી કરી શકતા તે તપાસવું જોઈએ, તેનાં કારણો શોધી કાઢવા જોઈએ અને કારણો દૂર કરવાનો પ્રબળ પુરુષાર્થ કરવો જોઈએ. તેમાં કોઈની સહાયની જરૂર પડે તો લેવી જોઈએ. શક્ય તેટલું બધું જ કર્યા પછી પણ કાર્ય સિદ્ધ ન થાય એવું બને છે. જીવનરથને ક્યાં દોરી જવો તેની એંશી ટકા લગામ મનુષ્યના હાથમાં છે, પણ વીસેક ટકા આપણે અજ્ઞાત શક્તિ પર છોડવું પડે છે. અનુભવીઓ તેને દૈવ, પ્રારબ્ધ, નસીબ એમ વિવિધ નામે ઓળખાવે છે. મનુષ્યોને તેમનાં કર્મો પ્રમાણે વૉલ્ટેજ મળ્યા કરે છે અને તેઓ વૉલ્ટેજ પ્રમાણે કાર્ય કરી શકે છે. પુરુષાર્થ દ્વારા વૉલ્ટેજમાં વધારો થઈ શકે.

મનુષ્યે પોતાની મર્યાદાઓ બરાબર જાણી લેવી જોઈએ અને તેમાંથી બહાર નીકળવા નિરંતર પુરુષાર્થ કરવો જોઈએ. તેની નિષ્ઠા અને પ્રામાણિકતા ઊણી ન ઊતરવી જોઈએ. મનુષ્યે પોતાનાં વિચાર, વાણી અને વર્તનનો માપદંડ રાખવો જોઈએ; પણ મનુષ્યની ખાસિયત એ છે કે તે અન્ય પાસેથી જેટલી અપેક્ષા રાખે છે તેટલી પોતાની જાત પ્રત્યે રાખતો નથી. તે માને છે કે દરેકે સાચું બોલવું જોઈએ, પણ દરેકમાં તે પોતાનો સમાવેશ નથી કરતો તેનું શું ? શુભની શરૂઆત પોતે કરવી જોઈએ કે બીજા કરે તેની રાહ જોવી જોઈએ ? આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે ક્લેશનું કારણ દરેક મનુષ્ય પોતાનો સાચો માને છે તે છે. મારી માન્યતામાં બેસતું હોય તેને હું સાચું માનું અને મારી માન્યતાની વિરુદ્ધ હોય તેને હું ખોટું માનું. ટેબલ પર પાણીનો ગ્લાસ છે. એક કહે છે કે અડધો ભરેલો છે; બીજો કહે છે તે અડધો ખાલી છે. બંને પોતપોતાની રીતે સાચા છે. બંનેએ એકબીજાની વાત સ્વીકારી લેવી જોઈએ. વાદવિવાદ કરવાથી શું ફાયદો થવાનો હતો ? બંને મળ્યા ત્યારે આનંદ હતો અને છૂટા પડ્યા ત્યારે ક્લેશ હતો.

સત્ય સુવર્ણપાત્રથી ઢંકાયેલું હોય છે. લોકો સુવર્ણપાત્રને જુએ છે અને તેમાં ખોવાઈ જાય છે. સત્ય સુધી કોઈક જ પહોંચે છે. માન્યતાની ઊંચી દીવાલો કૂદવી કાંઈ સહેલી નથી. મનુષ્ય પોતાની આસપાસ માન્યતાની વાડ કરે છે અને માન્યતાની ફૂટપટ્ટીથી બધું માપવા માંડે છે. સગાં-સંબંધીઓનો કડવો અનુભવ થાય એટલે કેટલીક વ્યક્તિઓ એવા તારણ પર આવે છે કે ‘મને કોઈ ચાહતું નથી.’ અથવા ‘મારી કોઈને પડી નથી.’ નબળી તબિયતની વ્યક્તિઓ ઘરમાં કે કુટુંબમાં હોય તો ‘અમારું કુટુંબ બીમાર જ હોય છે’ અથવા ‘અમે દુઃખી થવા જન્મ્યા છીએ.’ એમ કહે છે. આ માન્યતાઓને કારણે મનુષ્ય જ્યાં ચૂકવું ન જોઈએ ત્યાં ચૂકી જાય છે; પણ તેને સાચી વાત કોણ સમજાવે ? અને માનો કે સમજાવે તો તે સમજે ખરો ?

[કુલ પાન : 80. કિંમત રૂ. 80. પ્રાપ્તિસ્થાન : આર. આર. શેઠ ઍન્ડ કંપની પ્રા. લિ. ‘દ્વારકેશ’, રૉયલ ઍપાર્ટમૅન્ટ પાસે, ખાનપુર, અમદાવાદ-380001. ફોન : +91 79 25506573.]


Email This Article Email This Article · Print This Article Print This Article ·  Save article As PDF ·   Subscribe ReadGujarati

  « Previous પ્રિસ્ક્રિપ્શન – હેમેન શાહ
તારંગા હિલ – શ્રીદેવી અતુલકુમાર ભટ્ટ Next »   

4 પ્રતિભાવો : તન-મનની તંદુરસ્તી – કાન્તિલાલ કાલાણી

  1. પહેલુ સુખ તે જતે નર્યા,તન નિ તન્દુરસ્તિ હસે તો મન નિ પન આવશે.

  2. Amee says:

    So true and correct story…….

  3. pjpandya says:

    શરિર માધ્યમ ખલુ ધર્મ સાધનમ્

આપનો પ્રતિભાવ :

Name : (required)
Email : (required)
Website : (optional)
Comment :