ધ સાઉન્ડ ઑફ સાઈલન્સ : ધ્રુવ લાકરા – રશ્મિ બંસલ

[ દેશના પાયાના પ્રશ્નોનું નવા નજરિયાથી નિરાકરણ લાવવાનું સ્વપ્ન સાકાર કરનાર વીસ વીરલા સમાજસેવકોની અત્યંત પ્રેરક કહાનીઓના રશ્મિ બંસલ લિખિત પુસ્તક ‘I have a Dream’ માંથી આ લેખ સાભાર લેવામાં આવ્યો છે. આ પુસ્તકનો ગુજરાતી ભાવાનુવાદ સોનલબેન મોદીએ ‘સપનાનાં સોદાગરો’ નામે કર્યો છે. આપ સોનલબેનનો આ સરનામે smodi1969@yahoo.co.in પર સંપર્ક કરી શકો છો. પુસ્તક પ્રાપ્તિની વિગત લેખના અંતે આપવામાં આવી છે.]

[ ધ્રુવ લાકરા નખશીખ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ બૅન્કર દીસે છે, પરંતુ તેમણે પોતાની બુદ્ધિનું ઈન્વેસ્ટમેન્ટ એક ‘હટકે’ આઈડિયામાં કર્યું છે. ફક્ત મુક-બધિરો દ્વારા ચલાવાતી ભારતની એકમાત્ર કુરિયર સર્વિસ ઊભી કરીને ભલભલી જામેલી કંપનીઓને તેઓ ટક્કર આપી રહ્યા છે. જો કે તેમની મહેચ્છા તો વિશ્વ પ્રસિદ્ધ Fed Ex ને ભૂ પીવડાવવાની છે…. સમાજસેવાની ભાવનાથી સ્તો !]

[dc]હું [/dc]અત્યારે ‘મિરેકલ કુરિયર્સ’ની અત્યંત વ્યસ્ત જણાતી ઑફિસમાં બેઠી છું. બાર-તેર છોકરાઓ ભડક કેસરી રંગના યુનિફોર્મમાં ફટાફટ કવરો પર સિક્કા મારી રહ્યા છે. એક છોકરી કમ્યૂટર પર વીજળી વેગે કંઈક ટાઈપ કરવામાં મશગૂલ છે, પણ બીજી ઑફિસો કરતાં અહીં કાંઈક જુદું વાતાવરણ લાગે છે ! આ ઑફિસમાં નીરવ શાંતિ છે. એકપણ કર્મચારી બીજા સાથે એકેય શબ્દ નથી બોલતો… કારણ ? આ કંપની ફક્ત સાંભળવાને અસમર્થ છે, તેવા (બહેરા) લોકોને જ નોકરી આપે છે.

હું ધ્રુવને મળું છું.
‘ભાઈ, તને ફક્ત બહેરા લોકોને જ રાખવાનો વિચાર કેમ આવ્યો ?’
‘હું જોતો કે લોકો અંધ વિદ્યાર્થીઓને ઘણી મદદ કરતા, દિવાળીમાં અપંગ માનવમંડળોમાં મીઠાઈ વહેંચતા, પરંતુ જે વ્યક્તિ સાંભળી ન શકે તેને તો સાવ અન્યાય થતો, કેમ કે અંધાપો કે પંગુતા દેખાય છે, બહેરાશ દેખાતી નથી.’ વાત તો સાચી છે, પણ શું કરવું ? ધ્રુવ ઑક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીની સેઈડ (SAID) બિઝનેસ સ્કૂલનો ગ્રૅજ્યુએટ છે. તેને આ કુરિયર બિઝનેસનો વિચાર સ્ફૂર્યો. આમાં સાંભળવાની શી જરૂર ? કવર સીલ કરો, સહી લો, વજન કરો, ડિલિવરી કરો…. બધું હાથ-પગ અને અક્કલથી થઈ શકે.

200 પાઉન્ડ અને દસ શિપમેન્ટથી શરૂ થયેલ આ કંપની ફક્ત દોઢ વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં માસિક 60,000 ડિલિવરી કરતી થઈ ગઈ છે ! એ તો જાણે ઠીક છે, પરંતુ કર્મચારીઓની આંખની ચમક, પગલાંની ઝડપ અને હૃદયની ઊર્મિઓમાં આ સફળતા વર્તાય છે. મિરેકલ એ ખરા અર્થમાં ‘જાદુ’ છે. ધ્રુવ લાકરાએ સાંભળવાને અસમર્થ લોકોને આપેલી ‘જાદુની ઝપ્પી’ છે. ખરેખર, ખરા દિલથી પોકારશો તો ઉપરવાળો જરૂર સાંભળશે.

તો ચાલો એમને મળીએ…..

‘મારો જન્મ જમ્મુના બિઝનેસ ફેમિલીમાં થયો છે. પિતાજીને ફર્નિચર અને કેમિકલનું કામકાજ છે તથા મમ્મી પણ સફળતાપૂર્વક ઘરેથી બુટિક ચલાવે છે. જમ્મુની અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત MHAC શાળામાં જ મારા પપ્પા તથા કાકાઓની જેમ હું પણ ભણ્યો. સ્કૂલ એટલે કેવી ! જબ્બર વિશાળ મેદાન, રમતગમતનાં અન્ય મેદાનો, સાધનો તથા એ મેદાનોની બરોબર વચ્ચે રૂમઝૂમ કરતું ઝરણું વહે !

નાનપણથી સ્વિમિંગ ચૅમ્પિયન બનવાની મારી મહેચ્છા હતી, પરંતુ ઘરમાં કોઈને રસ ન હતો. જો કે દસમા પછી મને ભણવા માટે મુંબઈ મોકલવા માટે હું મારા કુટુંબનો ઋણી છું. મારાં પપ્પા-મમ્મી બંને દિલ્હીમાં ભણેલાં (કૉલેજ) તેથી તેઓ દઢપણે માનતા કે દસમા કે બારમા પછી બાળકોને મોટાં શહેરથી પરિચિત કરાવવા જોઈએ. હું એચ. આર. કૉલેજમાં ભણ્યો તથા લહેર પણ ખૂબ કરી. રોજ રાત્રે પાર્ટીઓ કરતાં. એક બોલિંગ એલીમાં બે મહિના નાઈટ શીફટ કરીને રૂ. 9000 કમાઈ પણ લીધા, ને ઉડાવી પણ દીધા. નોકરી તો ઠીક, શીખવા ઘણું મળ્યું. નિયમિતતા, શિસ્ત અને લોકો સાથે કામ કરવાની કુનેહ ! એવામાં જ મેં ‘ટાટા ફાઈનાન્સ’ના ઈન્ટર્નશિપ કાર્યક્રમમાં અરજી કરી. ખૂબ થોડા વિદ્યાર્થીઓને નોકરી મળી. એમાં મારો નંબર લાગી ગયો. રોજ મીરાં રોડ, દહીંસર જેવા દૂર-દૂરના વિસ્તારોમાં હીરો-હોન્ડાના બાઈક વેચવા જવાનું થતું. લોકોને એકએક બાઈક ખરીદાવવા માટે કેટલી મહેનત કરવી પડતી ! બી.કોમ પાસ થયો એટલે બધાંની માફક મેં પણ CAT (મૅનેજમૅન્ટની ‘કોમન એન્ટ્રન્સ ટેસ્ટ’)ની તૈયારી શરૂ કરી. થોડા જ દિવસમાં આપણા રામને સમજાઈ ગયું, કે વીસ મિનિટમાં ત્રીસ પ્રશ્નોના જવાબ આપવાની ત્રેવડ આપણામાં નથી. પરીક્ષા તો માંડ માંડ આપી, પણ પછી ઉત્તરાખંડ ભાગી ગયો અને બે-ત્રણ મહિના પહાડોમાં ગાળીને ઘણી આત્મખોજ કરી. માંહ્યલાને ઢંઢોળવાની મથામણ કરતો હતો ત્યારે મારાં દાદા-દાદીના મગજમાં કાંઈ જુદું જ ચાલતું હતું. એક દિવસ મારા દાદાએ મને પૂછ્યું : ‘બેટા, સાચું કહેજે, તું નશાખોર (drug addict) તો નથી થઈ ગયો ને ? તને કયા ડ્રગનું બંધાણ છે ?’

છેવટે એમના સંતોષ ખાતર મેં મુંબઈ પાછા જઈને મેરિલ લિન્ચ નામની વિશ્વવિખ્યાત કંપનીના ઈન્વેસ્ટમેન્ટ બેન્કિંગ વિભાગમાં નોકરી સ્વીકારી. એ નોકરીને હું દિલોજાનથી ધિક્કારતો પરંતુ રોજેરોજ મને ત્યાંથી ઘણું શીખવા મળતું. ઈન્વેસ્ટમેન્ટ બેન્કિંગ એક બૂરી બલા છે, પરંતુ સો વાતની એક વાત, અહીં જે કામ સોમવારે થવું જોઈએ એ થાય જ. કરવું જ પડે. કોઈ જ બહાનાબાજી ન ચાલે. ગજબ શિસ્ત અને વફાદારીથી અહીં કામ થાય છે. છ જ મહિનામાં મને સમજાઈ ગયું કે આ નોકરીમાં જોતજોતામાં પગારો ઘણા વધી શકે છે, પરંતુ મને અહીં નહીં ફાવે. બે વર્ષમાં મેં નોકરી છોડી. મેં મુંબઈમાં દસરા (DASRA) નામની સેવાકીય સંસ્થામાં જોડાવાનું નક્કી કર્યું. એ વર્ષે તામિલનાડુના કિનારે સુનામી ત્રાટક્યું હતું. સંસ્થાએ મારી પાસે ત્રણ-ચાર મહિના તામિલનાડુના નાગાપટ્ટીનમ અને કહલોર નામના સુનામીગ્રસ્ત ગામોના માછીમારો સાથે રહેવાની બાંહેધરી લીધી. મેં એ જવાબદારી સહર્ષ સ્વીકારી. આ સંસ્થાએ બે વર્ષમાં વિવિધ પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ કર્યું. સુનામી, સ્ત્રીઓ માટેની સંસ્થાઓ, એઈડ્ઝ, બાળકો અને અપંગો માટેની સંસ્થાઓ…. વગેરે. ‘દસરા’ ના સ્થાપક પણ એક બૅન્કર જ હતા, તેથી આ સંસ્થા ખૂબ જ વ્યવસ્થિત રીતે ચાલતી. શિસ્ત, રેકોર્ડ કિપિંગ, હિસાબો, ઉત્સાહ તથા ઉત્તમ માર્ગદર્શનનો મને અનુભવ મળ્યો. જે બે વર્ષ મેં આ સંસ્થામાં ગાળ્યાં, તેની એકેએક મિનિટ મેં સંતોષ લીધો છે. અને આ સંસ્થામાં કામ કરવાના બોનસ સ્વરૂપે, મેં ઑક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટીની સેઈડ સ્કૂલ ઑફ બિઝનેસમાં અરજી કરી ત્યારે મને એડમિશન ઉપરાંત સંપૂર્ણ સ્કૉલરશિપ મળી. આ શિષ્યવૃત્તિ મને ‘Skoll Foundation’ તરફથી મળી હતી, જેઓ સમાજસેવાને લગતા ઉદ્યોગોને અને ઔદ્યોગિકોને પ્રોત્સાહન તથા નાણાંરૂપી મદદ કરે છે.

આ શિષ્યવૃત્તિ અન્વયે મને 45,000 પાઉન્ડ (લગભગ બત્રીસ લાખ રૂપિયા) મળ્યા. તમને થશે જ કે અધધધ ! પરંતુ ઈંગ્લૅન્ડમાં બે વર્ષ રહેવા, ખાવા-પીવા, ભણવાનો ખર્ચ તથા કોર્સ પત્યા પછી તમે કોઈક સેવાકીય સાહસ ચાલુ કરી શકો તેટલી બચત કરવાની બાંહેધરી આપવાની હોય છે. અહીં મુખ્યત્વે સમાજસેવાને લગતા જ વિષયોમાંથી મારે પસંદગી કરવાની હતી. સોશિયલ ફાઈનાન્સ, સોશિયલ ઈનોવેશન ‘સામાજિક સંસ્થાની સ્થાપના અને તેનું ગઠન’ વગેરે. હું તો આમેય આ જ વિષયો ભણવા ઈચ્છતો હતો, પરંતુ એને માટે સામેથી પૈસા મળ્યા એટલે મારો ઉત્સાહ બેવડાઈ ગયો. ઑક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટીના મારા અનુભવની તે શી વાત કરું ! જસ્ટ અમેઝિંગ ! એ શિક્ષણે અને અનુભવે મારી સામે કેટકેટલા દ્વાર ખોલી કાઢ્યાં ! ક્યાં જઉં ને ક્યાં ન જાઉં ! બસ, એ દિવસોમાં જ મને એક પળે ભાન થયું…….. નોકરી નથી કરવી, જે કાંઈ કરીશ, એ ખુદનું કરીશ. શું કરવું એ તો નક્કી ન હતું. 2008નો ઉનાળો હતો. હું મુંબઈની બસમાં એક પ્રોજેક્ટ માટે અંધેરી તરફ જઈ રહ્યો હતો. મારી બાજુમાં એક છોકરો ઊભો હતો. કંડકટર આવ્યો એટલે છોકરાએ ગજવામાંથી એક ચિઠ્ઠી કાઢી. એમાં ‘સાત-બંગલા’ લખેલું હતું. કંડકટરે એને ‘સાત-બંગલા’ના સ્ટેન્ડની ટિકિટ ફાડી આપી. મને આ બનાવે વિચારતો કરી મૂક્યો. આ પહેલાં મેં બહેરા-મૂંગા લોકો તરફ ક્યારેય ધ્યાન જ નહોતું આપ્યું. મને અરેરાટી થઈ ગઈ.
મેં છોકરાને પૂછ્યું : ‘નોકરી કરે છે ?’
છોકરો કહે : ‘ના.’ (ડોકું ધુણાવીને)

ઘરે જઈને મેં ‘ગૂગલ સર્ચ’ કરી. મને પોતાને જાણીને ભયંકર આઘાત લાગ્યો, કે વિશ્વભરમાં બહેરા-મૂંગાની સંખ્યામાં ચીન પછી આપણો બીજો નંબર છે. તરત જ મન વિચારે ચડ્યું. આ બાબતે હું શું કરી શકું ? જાણે પ્રભુ પધાર્યા હોય તેમ એક દિવસ બપોરે હું ઘેર બેઠો હતો ત્યારે કુરિયર લઈને એક છોકરો આવ્યો. બેલ માર્યો, મેં દરવાજો ખોલ્યો, તેણે મારી સહી કરાવી, હાથમાં બૉક્સ આપ્યું અને એકપણ શબ્દની આપ-લે વગર પોતાનું કામ પતાવીને તે ચાલ્યો ગયો. બસ, મારા બધા પ્રશ્નોનો જવાબ મળી ગયો – કુરિયર કંપની – ફક્ત બહેરા લોકો દ્વારા ચાલતી કુરિયર કંપની શરૂ કરી શકાય કે નહીં ? મેં વિવિધ કંપનીઓનો અભ્યાસ કર્યો. એ છોકરાઓને સારો પગાર મળતો હતો. મહેનત ઘણી હતી પરંતુ કામનું સન્માન હતું. 2008ના ઑક્ટોબરમાં ઑક્સફોર્ડમાંથી MBA ની ડિગ્રી સાથે ભારત પરત ફર્યો અને નવેમ્બરમાં જ મેં મારી બસો પાઉન્ડની બચત અને ગણેશ નામના એક બહેરા છોકરા સાથે ‘મિરેકલ કુરિયર્સ’ની શરૂઆત કરી. ખાટલે મોટી ખોડ તો એ હતી કે મને ખુદને જ સંજ્ઞાની ભાષા સમજાતી ન હતી, આવડતી ય ન હતી. તેથી હું યુવાન બહેરા છોકરાઓની એક કલબમાં જઈને થોડું શીખ્યો અને ત્યાંથી મેં ગણેશને શોધ્યો. મારા એક મિત્ર દ્વારા અમને દસ ડિલિવરીનો પહેલો કૉન્ટ્રેક્ટ મળ્યો. પાંચ પેકેટ ગણેશે પહોંચાડ્યા અને પાંચની ડિલિવરી મેં કરી. છ અઠવાડિયાં સુધી તો બધું રગશિયા ગાડાની માફક ગોકળગાય ગતિએ ચાલ્યું, પણ પછી એક ઓળખાણની મદદથી 5000 કવરની ડિલિવરીનો કૉન્ટ્રેક્ટ મળ્યો. મેં અમારા કલાયન્ટને પેટ છૂટી વાત કરી, ‘હું ફક્ત બહેરા છોકરાઓ દ્વારા કામ કરાવું છું. આટલાં કવર પહોંચાડતા દસ દિવસ તો સહેજે થશે. તમને ઉતાવળ તો નથી ને ?’

કલાયન્ટને ઉતાવળ હતી ય નહીં. એમનું ઍક્ઝિબિશન પંદર દિવસ પછી હતું. કવર જેટલાં મોડાં પહોંચે એટલું સારું. લોકો ભૂલી ન જાય. મેં પેલા ગણેશને કહ્યું, ‘જા ભાઈ, તારા જેવા બીજા બે છોકરા પકડી લાવ.’ ઑર્ડર સરસ રીતે પતી ગયો. અમારા ગ્રાહક ખુશ થઈ ગયા એટલે એમણે બીજાં 5000 કવરનું કામ અમને સોંપ્યું. કમાણી ચાલુ થઈ ગઈ. બીજા ઑર્ડર પણ મળ્યા, પેમેન્ટ મોડાંમોડાં ય આવતાં ખરાં….. પણ વધતી જતી કર્મચારીની સંખ્યાને બેસાડવાનો પ્રૉબ્લેમ થવા લાગ્યો. હાલમાં તો મારા એક મિત્રના ઘરમાંથી બધો ખેલ ચાલતો હતો પણ હવે તો ત્યાંય સંકડાશ પડતી હતી. નસીબજોગે એવામાં મારા એચ.આર. કૉલેજના પ્રિન્સિપાલ મેડમ ઈન્દુ સહાની દ્વારા થર્મેક્સના ચૅરપર્સન શ્રીમતી અનુ આગા સાથે મારી મુલાકાત ગોઠવાઈ. ઈન્દુજીનો આભાર માનવા માટે શબ્દો ઓછા પડે તેમ છે. તેમના જેવાં વિદ્યાર્થીપ્રિય અને પ્રોત્સાહક પ્રિન્સિપાલ કદાચ દીવો લઈને શોધવા પડે. થર્મેક્સ દ્વારા 6-7 માણસો બેસી શકે તેટલી જગ્યા મને આપવામાં આવી. મેં ઝડપથી નવા છોકરાઓની શોધ આદરી. આમ તો બહેરાઓને નોકરી મળતાં ખૂબ મુશ્કેલી પડે છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે તેઓ તમારે ત્યાં કામ કરવા રાજી-રાજી થઈને દોડ્યા આવશે. બહેરા-મૂંગાની પણ એક જમાત હોય છે અને સામાન્ય માણસો માટે ત્યાં પ્રવેશ નિષેધ હોય છે. જોકે મારું કામ બહેરા છોકરાઓએ સરળ કરી દીધું હતું. તેઓ તેમના જ મિત્રોને લઈ આવતા. 2009માં અમે રેશ્મા નામની બહેરી છોકરીને નોકરીએ રાખી. તે અમારી પ્રથમ સ્ત્રી કર્મચારી. એને નોકરીએ રાખતાં પહેલાં મારે એનાં મા-બાપને રાજી કરવાં પડ્યાં. એ બંને મને કહે : ‘તમે તો બોલી સાંભળી શકો છો એટલે તમને નહીં ખબર, સાહેબ પણ આ તો બહેરી-મૂંગી છે. પાછી છોકરીની જાત ! રોજ ગોરેગાંવથી ચર્ચગેટ આવવા-જવાનું એને કેમ ફાવશે ? એ ય આટલા પાતળા પગાર માટે ?’

માંડ-માંડ એમને મનાવ્યાં. કોઈને શું કહું, પણ કોઈપણ કંપનીમાંથી પેમેન્ટો થાય ત્યારે છેલ્લો વારો ટ્રાવેલ એજન્સીઓ અને કુરિયર કંપનીઓનો આવે છે. અમને પણ બે-બે મહિને પેમેન્ટો મળે છે. કર્મચારીઓનો પગાર તો દર મહિને નિયમિત કરવો જ પડે ને ! અમારે માટે બીજો અને વધારે મોટો પ્રશ્ન એ છે – કે આ બહેરા-મૂંગા કર્મચારીઓને આપણા પર બિલકુલ વિશ્વાસ નથી હોતો. એમને સમાજે એટલો અન્યાય કર્યો છે, કે હવે તેમણે સમાજ પરથી વિશ્વાસ ગુમાવી દીધો છે. મારા પર તેમની શ્રદ્ધા વધે તેવા પ્રયત્નો મારે સતત કરવા પડે છે. પગારો કરવાનાં ફાંફા થાય ત્યારે મિત્રો અને કુટુંબીજનો પાસેથી મદદ મળી રહે છે. હમણાં જ એક ઍન્જલ ઈન્વેસ્ટરે એક લાખ રૂપિયા કોઈપણ શરત વગર આપ્યા છે. એ અજાણ્યા દાનેશ્વરી ન મળ્યા હોત તો આજે હું પડી ભાંગ્યો હોત ! આમ તો વૅન્ચર કેપિટાલિસ્ટોની બાજનજર મારા પર પડી જ છે. પણ હું એ ગીધડાંઓને મારાથી દૂર જ રાખવા માગું છું. એ લોકો આવે એટલે તમે આંકડાની માયાજાળોની ઍક્સેલ શીટ્સ બનાવવાના ધંધે લાગી જાઓ. એમને તો નફો જોઈએ. વર મરો, કન્યા મરો, ગોર એટલે કે વૅન્ચરનું તરભાણું ભરો. તેથી જ મેં આનો ઉપાય શોધવાનો એક નવતર પ્રયોગ કર્યો. મેં ‘ઈકૉઈંગ ગ્રીન ફેલોશિપ’ માટે અરજી કરી. દર વર્ષે વિશ્વના પંદર સમાજસેવીઓને આ ફેલોશિપ મળે છે. આમાં ચાર હપ્તામાં, બે વર્ષના ગાળામાં 60,000 યુ.એસ.ડૉલર આપવામાં આવે છે. 2009માં અમને આ ફેલોશિપ મળી છે. જાણે બુઝાતા દીવામાં કોઈએ ઘી પૂર્યું !

હવે અમે સાધન-સામગ્રી તથા સગવડો ઊભી કરવા તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. કમ્પ્યૂટરરાઈઝ્ડ સિસ્ટમો તૈયાર કરી છે. 2010ના ફક્ત માર્ચમાં અમે 60,000 ડિલિવરીઓ કરી છે ! મારું લક્ષ્ય તો આ આંકડાને મહિને 2,00,000 ડિલિવરી સુધી પહોંચાડવાનો છે. આને માટે પાર્સલને ટ્રેક કરવાની અમારે નવી સિસ્ટમ વિકસાવવી પડે તેમ છે. તમને ખ્યાલ હશે, કે તમે પાર્સલ કે ટપાલ કુરિયર કરો, તો સારી કંપનીઓ તમને ઈન્ટરનેટ દ્વારા એ પાર્સલ કેટલે પહોંચ્યું તે જણાવે છે. તમારે કૉમ્પ્યુટરમાં તમારો પાર્સલ નંબર નાંખવાનો એટલે જ્યાં પહોંચ્યું હોય ત્યાંથી ‘બીપ’ એવો અવાજ આવે. અમારા કર્મચારીઓ આ સાંભળી શકતા નથી, તેથી તેઓ જોઈ શકે તેવું સૉફટવેર અમારે બનાવવું છે.

હાલમાં ‘મિરેકલ’ નો બિઝનેસ ફૅક્ટરીની માફક જ ચાલે છે. બધાં જ પોતપોતાનાં ડિવિઝન સંભાળે છે. છોકરીઓ વિસ્તાર પ્રમાણે કવરો છૂટાં પાડે છે. બધાં કવર પિનકોડ પ્રમાણે અલગ કરીને બાંધવામાં આવે છે. દા.ત. ચર્ચગેટ અર્થાત મુંબઈ 400020માં દરરોજ એકનો એક જ છોકરો જાય. આને કારણે એ છોકરો એ વિસ્તારથી પરિચિત થઈ જાય છે તથા એ પોતાની મરજી અને ફાવટ મુજબ રૂટ નક્કી કરી શકે છે. સંજોગોવશાત ક્યારેક જ એમાં બદલાવ કરવો પડે છે. ઘણીવાર સરનામું અધૂરું હોય તો છોકરીઓ ‘ગુગલ મૅપ્સ’ પર જઈને કવર પર આસપાસના ચર્ચ કે મંદિરનું નામ લખી કાઢે છે. આને કારણે છોકરાઓનું કામ સરળ થઈ જાય છે. પ્રત્યેક કવર અને પાર્સલ સાથે અમે ‘ભારતીય સાંકેતિક ભાષા’ની માહિતી પૂરી પાડતું કાગળિયું મોકલીએ જ છીએ. જરૂર ઊભી થાય તો ગ્રાહક અમારા છોકરાઓને સાંકેતિક ભાષામાં સાદી સમજ આપી શકે તેટલી માહિતી આ કાગળમાં હોય છે, પરંતુ આજ સુધી એકેય ગ્રાહકને આવી જરૂર જ નથી પડી. એકેય શબ્દની આપ-લે વગર જ બધાં PO પર સહી કરી દે છે. અરે મોટા ભાગના ગ્રાહકોને તો ખબર જ નથી પડતી કે કુરિયર બૉય સાંભળી શકતો નથી. જો કે દરેક કવર ઉપર અમારી કંપની એક સ્ટેમ્પ મારે છે : Delivered, sorted and accounted by deaf adults.

એક જાણીતું મૅગેઝિન અમારા કલાયન્ટ છે. એકવાર એમનો ફોન આવ્યો…… ‘અમારા વાચકો અમને ફોન, ઈ-મેલ તથા પત્ર દ્વારા ખાસ અભિનંદન આપે છે. મિરેકલની સેવાઓ વાપરીએ છીએ તેથી તેઓ ખુશ છે.’ જો કે, બધાં મીઠું મીઠું બોલે, પણ અમને કોઈ રૂપિયો ય વધારાનો નથી આપતું. નાના નાના ગ્રાહકોની તો ક્યાં વાત કરું, અરે મોટા ગજાના કૉર્પોરેટ કલાયન્ટ્સ પણ રૂપિયાના ત્રણ અર્ધા શોધે છે. અમારા પિસ્તાલિસ કલાયન્ટ્સમાંથી ફક્ત એક જ અમને ગામથી વધારે ભાવે કામ આપે છે. એ બહેન વિદેશી છે. લ્યો, કરો વાત ! અને આપણા દેશની મોટી કંપનીઓનાં CEO ટેલિવિઝન પર કૉર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પોન્સિબિલિટી (CSR)નાં ગાણાં ગાયા કરે છે. અમારે તો કંપનીના કોમર્શિયલ મૅનેજર સાથે ભાવ માટે માથાં જ પછાડવા પડે છે. આ કંપનીઓ પાસે દાન મેળવવાની મારી અપેક્ષા નથી પણ બહેરા-મૂંગા કર્મચારીઓ પાસે કામ લેવામાં ખર્ચ વધારે થાય છે. અમે બધાંનાં પી.એફ. એકાઉન્ટ પણ ખોલાવ્યાં છે. જો કે કંપનીઓના મૅનેજરો તો મોઢે જ અમને કહી દે છે, ‘ભાઈ, એ કાંઈ અમારો પ્રૉબ્લેમ નથી.’ અમેરિકામાં તો આવા લોકોને નોકરી આપતી કંપનીઓ માટે અલગ કાયદા છે અને ઘણા લાભ મળે છે. ઠીક છે, હું ફરિયાદ કરવા નથી માંગતો. કામ લેવા પૂરતું જ હું અમારા કર્મચારીઓ મૂક-બધિર છે એ સત્ય આગળ ધરું છું. એ પછી બધું જ બીજી કંપનીઓની હરીફાઈમાં જ થાય છે. શરૂ શરૂમાં મેં પાંચ રૂપિયામાંય ડિલિવરી કરી છે, કેમકે મારા છોકરાઓને મારે એ બહાને કામ શીખવવું હતું. હવે અમે એવા દબાવેલા ભાવે કામ નથી લેતા. કામ ન મળે તો વાંધો નહીં !’ ધ્રુવ થોભે છે.

‘મિરેકલ’નું કલાયન્ટ લિસ્ટ જોઈને હું આભી થઈ જાઉં છું. મહેન્દ્ર ઍન્ડ મહેન્દ્ર, એ.વી. બિરલા, ગોદરેજ તથા અન્ય…. ‘હવે અમે બૅન્કો ભણી નજર દોડાવી છે. બૅન્કો પાસે સતત અને જથ્થામાં કામ મળી રહે છે. તેથી જ કુરિયર બિઝનેસના કીડા એવાને શ્રી સમીર ભોંસલેને હવે ઑપરેશન્સ મૅનેજર તરીકે લેવામાં આવ્યા છે. રશ્મિ, મેં છાપામાં જાહેરખબર આપી હતી. આઠ જણ ઈન્ટરવ્યૂમાં આવ્યા હતા. એમાંથી સાત જણે મને કહે, આવા લોકો (મૂક-બધિર) તે કંઈ કંપની ચલાવી શકે ? બોલે નહીં એ કામ ક્યાંથી કરે ?…. આઠમો માણસ એ આ સમીર ભોંસલે. એને AFL, Elbee અને Velocity ત્રણ કંપનીઓનો સોળ વર્ષનો અનુભવ છે. ખરેખર, એના આવ્યા પછી જ આ કંપનીમાં નવો પ્રાણ ફૂંકાયો છે. સમીર મારાથી બિલકુલ અલગ છે પણ રોજિંદા કામની એને ગજબની ફાવટ છે ! હું કામ લઈ આવું, પણ પાર એ પાડે. હવે અમે ધરી અને ચક્રના સળિયાનું ‘હબ ઍન્ડ સ્પોક મૉડલ’ વિકસાવ્યું છે. હું ચર્ચગેટની ઑફિસમાં બેસું છું. આ જગ્યા અમને આદિત્ય બિરલા ગ્રુપે આપી છે. ભોંસલે અંધેરીમાં બેસે છે. બધાં પરાંની ડિલિવરી ત્યાંથી થાય છે. 2010ના માર્ચમાં 1.5 લાખનો ધંધો થયો છે. છ મહિનામાં અમારું રોકાણ તો નીકળી જશે. એથી વહેલું ય થઈ જાય ! મારું સ્વપ્ન તો ‘મિરેકલ’ ને ફૅડ ઍક્સ (Fed Ex) તથા DHL ના સ્તરે પહોંચાડવાનું છે પરંતુ ફક્ત આવા જ કર્મચારીઓની મદદથી.

અમારો એક છોકરો (ભૂપેશ) છેક ભિવપૂરીથી બે કલાકની મુસાફરી કરીને ઑફિસે પહોંચે છે. સાંજે બીજા બે કલાકે ઘરે પહોંચે. એનો બાપ દારૂડિયો છે. તેનો ભાઈ પણ બહેરો છે. ભૂપેશને માટે આ ફક્ત નોકરી નથી. માથું ઊંચું રાખીને ટટ્ટાર ઊભા રહેવાની સોનેરી તક છે. ભૂપેશ ફક્ત દસમું પાસ છે. વનિતા અને રેશ્મા હવે સુપરવાઈઝર છે. તેઓ શીપમૅન્ટ કેટલે પહોંચ્યા તેની ખબર રાખે છે. બધાં જ છોકરાઓ સાંજે આવીને આ છોકરીઓને રિપોર્ટ આપીને જ ઘેર જાય છે. છોકરીઓમાં તો જબ્બર આત્મવિશ્વાસનો સંચાર થયો છે. ‘મિરેકલ’ના બધા જ કર્મચારીઓના PAN નંબર છે, બેન્કમાં ખાતા છે, ગ્રુપ વીમો છે, તેમને ATM કાર્ડઝ છે. ભારતની મોટાભાગની બૅન્કો બધિરોને કાર્ડ નથી આપતી એ સંજોગોમાં ‘મિરેકલે’ કરેલો આ મિરેકલ છે. મેં મારા બધા જ કર્મચારીઓને ક્રેડિટ-ડેબિટ કાર્ડ મળે એવી વ્યવસ્થા તો બૅન્ક સાથે કરી છે પરંતુ મોટાભાગના કર્મચારીઓ કાર્ડ ઘરે જ રાખે છે. આ છોકરીઓ ઘરેથી માત્ર વીસ જ રૂપિયા લઈને નીકળે છે. આટલે દૂરથી આવે છે છતાં ય અત્યંત કરકસરથી જીવે છે, ઘણીવાર મોડું થઈ જાય તો નાસ્તો ય નથી મંગાવતી. અમે જો કે અન્ય કુરિયર કંપનીઓની માફક રાત્રે મોડે સુધી સ્ટાફને દોડાવતા ય નથી. સાંજે છ વાગે ઑફિસ બંધ કરી દઈએ છીએ. પોતાની છોકરીઓ મોડે સુધી ઘરની બહાર રહે તે ક્યા મા-બાપને ગમે ? તેથી જ અમે બધાંને વહેલા બોલાવીને સાંજે વહેલા છોડી દઈએ છીએ.

હાલમાં સ્ટાફ સંખ્યા અઠ્ઠાવનની છે. તેમાંથી પંચાવન મૂક-બધિર છે. કંપની વિકાસની આ જ રફતાર ચાલુ રહે, તો મારે હવે પ્રજ્ઞાચક્ષુ તથા મૂક-બધિર-અંધોને પણ અહીં તક આપવી છે. શારીરિક ક્ષતિ ધરાવતા લોકો પાસે કામ લેવાનું તમે માનો છો એટલું અઘરું નથી. બહેન ! બસ, એક ઝીણવટભરી સિસ્ટમ તૈયાર કરી દેવી પડે. બધિરો ડિલિવરીમાં એક્કા હોય છે જ્યારે અંધ વ્યક્તિ પાસે ઑફિસનું જ અન્ય ઘણું કામ લઈ શકાય છે. આજે મારા મનની એક ખાસ વાત કહ્યા વગર રહી શકતો નથી. બસો-પાંચસો- મૂક-બધિરોને નોકરી આપીને પગભર કરવા એ મારો ધ્યેય નથી. મારો ધ્યેય તો સમગ્ર સમાજ આવા લોકોને માન-સન્માન તથા સમાન અધિકાર આપે તેવું વાતાવરણ ઊભું કરવાનો છે. અન્ય કંપનીઓ પણ પોતાના દ્વાર અપંગો માટે ખોલે તો જ ‘મિરેકલ’ સર્જાયો ગણાશે.

તમને ખબર જ હશે કે આ ડિફરન્ટલી એબલ્ડ પિપલ-ડિઝએબલ્ડ નહીં- ને પોતાના ભવિષ્યની ચિંતા સતત કોરી ખાતી હોય છે. કાલે ઊઠીને મારાં મા-બાપ નહીં હોય તો મને રોટલો ને ઓટલો કોણ આપશે. પાંચ જ વર્ષમાં હું એ દિશામાં પણ કામ ચાલુ કરવાનો છું. આ ધંધામાં તો ગળાકાપ હરીફાઈ છે તેથી તેમાંથી તો નફાનું પ્રમાણ હંમેશ માટે પાતળું જ રહેવાનું, પરંતુ હું એક ફાઉન્ડેશન કે ટ્રસ્ટની સ્થાપના કરવા ઈચ્છું છું.’
‘ધ્રુવ, કંપની અંગે તથા તમારા ધંધા અને સેવાકીય સ્વપ્નોની ઘણી વાત થઈ ગઈ. તમારા અંગત જીવનની કાંઈક ઝલક આપો ને !’ હું પૂછું છું.
‘જુઓ, હું ખાસ કમાતો નથી તેથી મારી ગર્લફ્રૅન્ડ મારા પર સતત ખફા રહે છે. મારાં મમ્મી-પપ્પા મારે માટે ગર્વ અનુભવે છે તથા સારો સહકાર આપે છે. લોકો શું કહે છે તેની હું ખાસ પરવા નથી કરતો. તમને એક હસવાની વાત કહું ! ગ્રૅજ્યુએટ થયો અને તરત જ ‘મૅરિલ લિન્ચ’ જેવી ભભકાદાર વિદેશી ફાઈનાન્સ કંપનીમાં મને નોકરી મળી ત્યારે ગામ આખું મારી વાહ વાહ કરવા લાગ્યું. બે જ વર્ષમાં નોકરી છોડીને મેં સેવાકીય સંસ્થામાં નોકરી લીધી, ત્યારે તે જ લોકો કાનાફૂસી કરવા લાગ્યા, ‘સાલો એક નંબરનો ગધેડો છે…’ શું થાય ? ગામને મોઢે ગરણું થોડું બંધાય ? વળી પાછી ઑફ્સફોર્ડમાં સ્કોલરશિપ મળી ત્યારે એ જ લોકો બોલવા લાગ્યા : ‘અમે તો જાણતા’તા જ કે આ છોકરો પાણીદાર છે !’ વળી પાછું, ‘મિરેકલ કુરિયર’ શરૂ કર્યું ત્યારે એ બધાંની રનિંગ કૉમૅન્ટ્રી શરૂ થઈ ગઈ. ‘એમ કાંઈ બહેરા-મૂંગાને નોકરીઓ આપીને ધંધો થાય ?’ હમણાં મને ‘ઈકોઈંગ ગ્રીન ફૅલોશિપ’ તથા ‘હેલન કેલર’ ઍવોર્ડ મળ્યાં ત્યારે હું પાછો ‘હીરો’ થઈ ગયો.

એટલે જ કુછ તો લોગ કહેંગે….. લોગો કા કામ હૈ કહેના ઔર મેરા કામ હૈ નહીં સુનના. આમે ય હવે હું ‘સગવડિયો બહેરો’ થઈને જ આગળ વધવા માગું છું.

[યુવા સમાજૌદ્યોગિકોને મારી શીખ]

Nikeનાં જૂતાંની જાહેરખબર જોઈ છે ને ?
બસ, એ ત્રણ જ શબ્દો યાદ રાખો.
‘Just Do It.’
મને તો શરૂશરૂમાં ભારે ગભરામણ થતી હતી. પૈસા વગર શું કરીશ ? સફળ થઈશ કે નહીં ? કાંઈ કેટલાય વિચારો મેં તો કર્યા હતા, પણ હવે થાય છે કે ગ્રૅજ્યુએટ થયો એ દિવસથી જ આમાં કૂદી પડવાનું હતું ! અનુભવ લેવો કે ન લેવો એ બાબતે હું શું કહું ? મને થોડો હતો, પણ આ લૉજીસ્ટિકની લાઈનનો તો બિલકુલ જ ન હતો. ઘણીવાર તો અનુભવ ન હોય તો તમને વધારે સર્જનાત્મક વિચારો આવે છે.

આપણી કૉલેજોમાં તો ગાડરિયો પ્રવાહ ચાલે છે. બી.કોમ પત્યું તો CAT આપી દ્યો ! અરે ભાઈ, તમને રસ છે કે નહીં તે તો સમજો ! આગળ ભણતાં પહેલાં થોડો શ્વાસ લો, રખડવાનો આનંદ લો અને અંતરઆત્માને ઢંઢોળીને પૂછવાની તસ્દી લો, કે તારે આગળ શું કરવું છે ?

[ જો આપ તેમની સંસ્થામાં ફૂલ નહીં ને ફૂલની પાંખડી અર્પણ કરવા ઈચ્છતા હોવ તો તેમનો નીચેના સરનામે સંપર્ક કરો :
Dhruv Lakra
Mirakle Couriers :
ઈ-મેઈલ : dhruv.lakra@miraklecouriers.com
વેબસાઈટ : www.miraklecouriers.com ]

[કુલ પાન 350. કિંમત રૂ. 150. પ્રાપ્તિસ્થાન : એકલવ્ય ઍજ્યુકેશન ફાઉન્ડેશન. કોર હાઉસ, પરિમલ ગાર્ડન પાસે, ઑફ સી.જી. રોડ, એલિસબ્રિજ, અમદાવાદ-380006. ઈ-મેલ : eklavya@eklavya.org ]

Leave a Reply to Kaushal Parekh Cancel reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

       

17 thoughts on “ધ સાઉન્ડ ઑફ સાઈલન્સ : ધ્રુવ લાકરા – રશ્મિ બંસલ”

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.