પિતૃત્વ : માનવ સંસ્કૃતિનો પાયો – ભુપેન્દ્રસિંહ રાઓલ

[ ગત 16મી જૂનના રોજ ‘ફાધર્સ-ડે’ આ જગતે ઉજવ્યો. આ નિમિત્તે કંઈક અલગ પ્રકારનો, આધુનિક રિસર્ચનો સમાવેશ કરતો આ લેખ રીડગુજરાતીને મોકલવા બદલ શ્રી ભુપેન્દ્રસિંહભાઈનો (અમેરિકા) ખૂબ ખૂબ આભાર. આપ તેમનો આ સરનામે brsinh@live.com સંપર્ક કરી શકો છો.]

એક વૃક્ષ એના બીજને પવન દ્વારા માઇલો દૂર મોકલી આપે છે. એ ફળીભૂત થશે કે નહિ તેની એને ખબર નથી. એક મત્સ્ય અગણિત ઈંડા ઉપર પોતાના સ્પર્મ વહાવીને પાણીમાં તરતા આગળ વધી જાય છે. આ ઈંડા ફળીભૂત થશે કે નહીં તેની દરકાર તેઓ કરતાં નથી. કોઈ કોઈ જાતિમાં નરપક્ષી એનાં બચ્ચાને ખવડાવે છે, પણ ઊડવાનું શીખ્યા પછી બચ્ચાને ભૂલી જાય છે. સસ્તન પ્રાણીઓ એના નાના બચ્ચાને પ્રિડેટરથી બચાવે છે, પણ પોતાની જાતને પહેલો પ્રેફરન્સ આપે છે. સિંહ સિંહણે કરેલા શિકારને છીનવી લે છે, બચ્ચાનાં મુખમાંથી ખાવાનું છીનવી લે છે. વાનરો અને એપ્સ એમના બચ્ચાં સાથે રમે છે, પણ કોઈ વાર એમને મારી નાખવાનો પ્રયત્ન પણ કરતા હોય છે ! ફક્ત માનવ નર એનાં બાળકોના રસમાં રસ લે છે, એની સાથે રમે છે, પોતાના રસ એનામાં રેડે છે. આ એક બહુ મોટું વિશાળ ‘ઇવલૂશનરી સ્ટેપ’ છે. પિતા આપણને લાગણીઓ ઉપર કાબૂ રાખવાનું શીખવે છે.

પિતૃત્વ માનવ સંસ્કૃતિનો પાયો છે. The act of fathering is the foundation of human civilization. ઘરમાં પિતાની ગેરહાજરીથી પડતી નકારાત્મક અસરો વિષે ઘણું લખાય છે પણ પિતાની હાજરીના મહત્વ વિષે ખાસ લખાતું નથી. ઘરમાં પિતાની સક્રિય હાજરી છોકરાઓમાં થતા ‘બિહેવ્યર પ્રૉબ્લેમ્સ’ ઓછા કરે છે અને છોકરીઓમાં ‘સાઇકૉલોજિકલ પ્રૉબ્લેમ્સ’ ઓછા કરે છે. બાળકોમાં પેદા થતું આક્રમક વલણ પિતાની હાજરીમાં ઓછું થતું હોય છે. પિતાની નિયમિત સક્રિયતા બાળકોમાં પેદા થતા માનસિક અને વ્યવહારિક પ્રશ્નો ઓછા કરીને ચિંતનકારક વિકાસ કરતા હોય છે. મતલબ બાળક વિચારશીલ બનતું હોય છે.

કિશોરવયની છોકરીઓમાં મોટો પ્રશ્ન ડિપ્રેશન હોય છે. કિશોરવયના છોકરાઓમાં મોટો પ્રશ્ન બેદરકારી અને પ્રમાદ હોય છે, કોઈ કામ સરખું કરે નહી. પિતાની હાજરી આમાં ચોક્કસપણે ઘટાડો કરે છે. એક ‘good father’ બાળકના વિકાસમાં ખૂબ મહત્વનો ફાળો આપે છે, પણ ‘good father’ કોને કહેવો ? બાળકોના જીવનમાં સક્રિય ફાળો આપતા હોય તેને સારા પિતા કહેવાય. Active involvement is often defined in terms of (a) engagement (directly interacting); (b) accessibility (being available); and (c) responsibility (providing resources). સંતાનો સાથે સંવાદિતા, સંતાનો માટે સમય અને સંતાનો માટે સંપદા ફાળવનાર પિતા ઉત્તમ પિતા કહેવાય. સંવાદિતા, સમય અને સંપદા ત્રણ ખૂબ મહત્વના છે. Abusive પિતા ક્યારેય સંતાનો માટે ફાયદાકારક હોતો નથી. સક્રિય પિતા એના બાળકો માટે સારા માનવી બનવા, સારા પતિ અને સારા માતા-પિતા બનવા ઉત્તમ ઉદાહરણ પુરું પાડે છે અને આવા પિતા ધરાવનાર બાળકો શારીરિક, માનસિક અને સમાજિક રીતે વધુ સારા હોય છે.

ઘણા પિતા એમના બાળકોના જીવનમાં ‘બ્રેડવિનર’ તરીકે સક્રિય હોય છે. એમની પાસે બહુ સમય હોતો નથી. ૧૦-૧૨ કલાક કામ કરવું પડતું હોય છે. એમની પાસે એમના બાળકના બાળોતિયાં બદલવાનો કે સ્કૂલની ‘પેરન્ટ મિટિંગ’ માં હાજરી આપવાનો સમય હોતો નથી. પણ એ તમામ ટ્યૂશન ફી, પુસ્તકો વગેરે ખર્ચા ભોગવતા જ હોય છે. બાળકોના ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે, ઉચ્ચ ભવિષ્ય માટે ઓવરટાઈમ જૉબ કરીને ખર્ચો પૂરો પાડતા હોય છે. મારા એક જૂના સુપરવાઈઝર ભરુચમાં કૉમર્સ ભણેલાં. અહીં અમેરિકા આવ્યા પછી લાકડા વહેરવાની જૉબ ફક્ત કલાકના પાંચ ડોલર પગારે કરેલી. ત્યાર પછી એક કંપનીમાં મિકેનિકના હેલ્પર તરીકે જૉબ કરી, એમાંથી પોતે મિકૅનિક બની ગયા, છેવટે સુપરવાઇઝર પણ બન્યા. એમના દીકરાને બ્રાઉન યુનિવર્સિટીમાં ભણાવ્યો. દીકરાએ પણ બાપની મહેનત ઉજાળી. હાલ ન્યુઅરૉલજિસ્ટ બન્યો છે તે પણ યુનિવર્સિટીમાં પ્રથમ આવી ને. અમેરિકામાં તમે જે તે સ્ટેટના રહેવાસી હોવ તે મૂકીને બીજા સ્ટેટમાં સંતાનને ભણવા મૂકો તો ફી ડબલ ભરવી પડે. એમણે ડબલ ફી ભરીને દીકરા-દીકરીને ભણાવ્યા છે. પિતાના આવા બલિદાન જલદી નજરમાં આવતાં નથી

મારા પિતાશ્રી માટે એમનાં સંતાનોને ઉચ્ચ શિક્ષણ આપવાનો ધ્યેય મુખ્ય હતો. એનાં કારણે આજે એમનાં વારસદારોમાં ત્રણ પી.એચ.ડી થયેલા છે. એમણે ક્યારેય થાક લાગ્યો એવી ફરિયાદ કરેલી નહીં. તેઓ વકીલ હતાં અને તાલુકો વિજાપુર હોવાથી કોર્ટ વિજાપુરમાં હતી. તેઓ માણસાથી વિજાપુર બસમાં અપડાઉન કરતાં. પહેલીવાર વિજાપુરથી આવીને એક સાંજે એ મારી આગળ બોલ્યા કે ‘બેટા, કોઈ દિવસ નહીં અને આજે થાક લાગ્યો છે…’ મેં કહ્યું : ‘કાલે સવારે ડૉક્ટરને બતાવી આવીએ.’ પણ સવાર શું પડે ? થાક લાગ્યાની પહેલીવારની વાત કર્યાના બે-ત્રણ કલાકમાં જ હાર્ટઅટૅક આવ્યો. માણસામાં તે સમયે કોઈ હાર્ટ સ્પેશલિસ્ટ હતો નહીં. મારા ખાસ મિત્ર વિક્રમસિંહ રાણા અને મારા એક કઝીન બિપિનસિંહ રાઓલ એમની જીપમાં સ્થાનિક ડૉક્ટરને ત્યાં લઈ ગયાં. એમણે કહી દીધું કે વકીલસાહેબનું જમણું હૃદય કામ કરતું નથી. મોટો હાર્ટ અટૅક છે એક ડગલું પણ ચલાવતાં નહીં. હાલ તાત્કાલીક ગાંધીનગર હૉસ્પિટલમાં દાખલ કરી દો. બિપિનસિંહ મારા પિતાશ્રીને કોઈ બાળકને ઊંચકી ફરે તેમ ઊંચકીને ફરેલા. ચાર દિવસ પછી ગાંધીનગરની સિવિલ હૉસ્પિટલમાં ફરી ક્યારેય થાકની ફરિયાદ કરવા રોકાયા નહીં, દેહ મૂકી અનંતની યાત્રાએ ચાલી નીકળ્યાં.

માતાએ પાએલા દૂધનો વાસ્તો પિતાના મૂક પ્રેમ અને આપેલાં બલિદાન ભુલાવી દેવા પૂરતો હોય છે. મારકણા આખલા જેવા યુવાનીમાં ખૂબ આક્રમક સ્વભાવના હોય એવા પિતાશ્રીઓ એમના દીકરા-દીકરીઓ મોટાં થતાં નરમ પડી જતાં મે જાતે જોયાં છે. લગભગ પિતા બનતા જ આક્રમક જણાતા યુવાન મિત્રો થોડા નરમ પડી જતાં હોય છે. નવો અભ્યાસ જણાવે છે કે બાળકો સાથે રાત્રે સૂઈ જતા પિતાના Testosterone લેવલમાં થોડો ઘટાડો થતો હોય છે. પિતૃત્વ પોતે જ Testosterone લેવલ ઘટાડતું જોવા મળે છે. આનું કારણ એ પણ હોઈ શકે કે હવે વંશ-વારસો મળી ગયા છે, જીન્સ ટ્રાન્સ્ફર થઈ ચૂક્યા છે હવે બીજા કોઈ પુરુષ સાથે સ્પર્ધા રહી નથી. Testosterone પુરુષમાં આક્રમકતા વધારે છે તે હકીકત છે. આમ બાળકો સાથે સુવામાં અકારણ આવતી આક્રમકતા ઓછી થાય છે. જુના વખતમાં ઘણા સમાજોમાં બાળકને તેડીતેડીને આખો દીવસ ફરતા પિતા પ્રત્યે લોકો હસતાં, એમાં આ Testosterone વિષે તો જાણતા ના હોય પણ એની પુરુષસહજ આક્રમકતા ઓછી થઈ જવાનો ભય જણાતો હોવો જોઈએ.

પિતાની હાજરીની અસર સંતાનોના સર્વાઇવલ રેટ ઉપર પણ પડતી હોય છે. જો કે અમેરિકા જેવા દેશોમાં એવી અસર જણાતી નથી. માતાના મરણ સાથે એનાં બાળકોનો મૃત્યુ દર વધી જતો દરેક સમાજમાં જોવા મળે છે. ‘હંટર-ગેધરર’, ખેતી અને પશુપાલન ઉપર નભતા હોય એવાં બધાં નહીં પણ અમુક સમાજોમાં પિતાના મૃત્યુ સાથે એમના બાળકોના મૃત્યુદરમાં પણ વધારો નોંધાયો છે. Mary Shenk અને Brooke Scelza એ પિતાની હાજરીની અસરો વિશે બેંગ્લોરમાં એક અભ્યાસ કરેલો. બાળકો સાવ નાના હોય કે સગીર હોય અને પિતા મૃત્યુ પામે તો એની અસર ખૂબ પડતી જોવા મળી. એમની અભ્યાસની તક ઉપર ખાસ અસર પડતી હોય છે. પિતા બાળકોના અભ્યાસ, નોકરી કે ધંધો પાણી મેળવવામાં અને લગ્ન વગેરેના ખર્ચ કરી મદદકર્તા બનતા હોય છે. પિતા ના હોય કે મૃત્યુ પામ્યા હોય તો આ બધી બાબતોમાં અસર પડતી હોય છે. આધુનિક બ્રેઈન સ્કેનિંગ અભ્યાસ જતાવે છે કે પોતાનું બાળક રડતું હોય ત્યારે પિતાના બ્રેઈનના વિવિધ Hypothalamus, Hippocampus, Midbrain, અને Anterior Cingulate વિભાગોમાં ઍક્ટિવિટી વધી જતી હોય છે. કોઈ બીજાનું બાળક રડતું હોય ત્યારે બ્રેઈનના આ વિભાગોમાં હલચલ એટલી બધી વધતી નથી.

૧૪ % અનમેરિડ અમેરિકન male-male couple પાસે બાળકો છે. દત્તક લેવાતા બાળકોમાં ૪ % બાળકો સજાતીય કપલ્સ પાસે છે. સજાતીય સંબંધ ધરાવતા પુરુષ હોય એટલે નપુંસક હોય તેવું માની લેવું નહી. મોટાભાગના ‘ગે’ પુરુષો જે બાળકો ધરાવતાં હોય છે તેઓ ‘ગે’ જાહેર થાય અને એમની પત્ની સાથે ડિવોર્સ લે તે પહેલાં નૉર્મલ સેક્સ દ્વારા બાળકો પેદા કરી ચૂક્યાં હોય છે. ‘ગે’ કપલ સરોગેટ મધર શોધી કોઈ સ્ત્રીનાં એગ(અંડ) એગડૉનર દ્વારા મેળવી પોતાના સ્પર્મ દ્વારા બાળકો મેળવતા હોય છે અને પોતાની પિતા બનવાની મહેચ્છા પૂરી કરી પિતૃત્વ છલકાવતા હોય છે અથવા કોઈનું બાળક દત્તક લઈને પણ પિતૃત્વ દાખવતા હોય છે.

અમેરિકામાં મધર્સ-ડે સફળ વ્યાપારીક તહેવાર બની ચૂક્યો છે. આ દિવસે અમેરિકનો ૨.૬ બિલ્યન ડૉલર્સ ફુલો પાછળ, ૧.૫ બિલ્યન ગિફ્ટ પાછળ મોટાભાગે ઝવેરાત, ૬૮ મિલ્યન ગ્રીટિંગ કાર્ડ પાછળ વાપરતાં હોય છે. સૌથી વધારે ફોન પણ આ જ દિવસે થતા હોય છે, પણ સૌથી વધારે collect calls ફાધર્સ-ડે ઉપર થતા હોય છે. માછલીથી માંડીને મનુષ્ય સુધી કુદરતે આપેલી ફરજિયાત માતૃત્વની જવાબદારી જગતની તમામ માતાઓ નિભાવતી જ હોય છે, પણ પિતૃત્વનો આનંદ ખાલી મનુષ્યો જ માણતાં હોય છે. માનવ સમાજમાં માતાનું મહત્વ તો છે જ પણ પિતાનું મહત્વ જરાય ઓછું નથી હોતું.

પાપા, અમે તમને ફાધર્સ-ડે નિમિત્તે શુભેચ્છાઓ વ્યક્ત કરીએ છીએ, તમારા ખર્ચે….


Email This Article Email This Article · Print This Article Print This Article ·  Save article As PDF ·   Subscribe ReadGujarati

  « Previous માણસ તો યે મળવા જેવો…. – મકરંદ મુસળે
કચ્ચી ડોર, કટી પતંગ – ચિરાગ ડાભી Next »   

12 પ્રતિભાવો : પિતૃત્વ : માનવ સંસ્કૃતિનો પાયો – ભુપેન્દ્રસિંહ રાઓલ

  1. Kalidas V. Patel { Vagosana } says:

    રાઓલ સાહેબ,
    ખૂબ જ સચોટ વૈજ્ઞાનિક માહિતી સાથે પિતૃત્વ એ માનવ સંસ્કૃતિનો પાયો છે તે સમજાવવા માટે આભાર. લેખ ખરેખર ખૂબ જ વિદ્વતાપૂર્ણ રહ્યો. અભિનંદન.
    કાલિદાસ વ. પટેલ { વાગોસણા }

  2. નરેશ બી. પંડ્યા says:

    રાઓલજી,
    ખૂબ જ સરસ લેખ લખ્યો તે બદલ અભિનંદન !
    માતા પોતાના બાળકો માટે જે કરે છે તેની નોંધ કવિઓ અને લેખકો સારી રીતે લઇને બાદમાં તેને કવિતાઓ અને ગીતોમાં ઢાળે છે. જ્યારે પિતા પોતાના બાળકો માટે જે કરે છે તેની નોંધ ભાગ્યે જ કોઇ લે છે.ઇશ્વરે રચેલી આ દુનિયામાં માત્ર માનવજાતિમાં જ પિતા પોતાના સંતાનો માટે તે પગભર ન થઇ જાય ત્યાં સુધી કાળી મજૂરી કરતો રહે છે.સંતાનોના સ્વપ્નોને સાકાર કરવા માટે પોતાના શોખને ઓછા કરી નાંખે છે…અરે…યુવાનીમાં કપડાંને એક કરચલી પણ ન પડવા દેનારો સંતાનોની કારકિર્દી ઘડવા થીંગડાવાળા કપડાં પહેરતાં પણ અચકાતો નથી.

    નરેશ બી. પંડ્યા, ગાંધીનગર

  3. ek bahen says:

    લેખ ખુબ સરસ, પણ પિતા આનાથિ વિરુધ વર્તન ધરાવતા હોય તો શુ?

    • harshad thaker says:

      દરેક મા અપવાદ તો હોય પણ જીવન મા પિતાની જરુરીયાત પણ ઍતલી જ છે તે વાત ની નોન્ધ તો લેવી જ રહી.

  4. ફક્ત માનવ નર એનાં બાળકોના રસમાં રસ લે છે, એની સાથે રમે છે, પોતાના રસ એનામાં રેડે છે.

  5. sneha says:

    બહુ જ સરસ….

  6. માતા વિષે ખુબ ખુબ લખાયુ અને વાંચ્યુ પણ ખરુ !!
    પહેલીવાર પિતા વિષે આટલો સુંદર માહિતિસભર વાસ્તવિક લેખ વાચવા મળતા સહર્શ આનંદ સાથે લેખકને હાર્દિક ધન્યવાદ!!!

  7. harish says:

    ખુબ જ સરસ લેખ છે….

    ભુલો ભલે બીજુ બધુ.
    માં-બાપ ને ભુલશો નહિ…….

  8. Rajni Gohil says:

    I like this Informative article. Parents do their duty at any cost to make their children happy. That is our culture. Thanks Bhupendrasinh for nice article.

  9. Anjani N singapuri says:

    VERY NICE ARTICAL ! THANKS.

  10. Mukesh Pandya says:

    માત્ર મા મા ની વાતો કરી કરી ને મહાન લેખકો એ પિતા ને કેટ્લો અન્યાય કર્યો ેછ. બાપ ની ખામોશી માતા ના પ્રેમ જેટ્લી જ મહાન ેછ.આ માટૅ બાપા બન્ વ પડે.

  11. rev.Sanjay Raj says:

    મને આ આર્તિકલ ખુબ ગમ્યો. આભર્

આપનો પ્રતિભાવ :

Name : (required)
Email : (required)
Website : (optional)
Comment :