શમણાની આરપાર – અશ્વિન ચંદારાણા

[ રીડગુજરાતીને આ વાર્તા મોકલવા બદલ શ્રી અશ્વિનભાઈનો (વડોદરા) ખૂબ ખૂબ આભાર. તેમની આ કૃતિ અગાઉ ‘અખંડ આનંદ’ (ડિસેમ્બર-2008)માં પ્રકાશિત થઈ ચૂકી છે. આપ તેમનો આ સરનામે સંપર્ક કરી શકો છો : chandaranas@gmail.com ]

જે વાતનો ડર હતો એને, એ જ વાત ફરી-ફરીને એની સામે આવીને ઊભી રહી હતી. નોકરી… અને નોકરીનો પ્રકાર… આ બંને વિષે એના ચોક્કસ ખ્‍યાલો હતા. સમજણો થયો ત્‍યારથી જ આવકના સ્ત્રોત તરીકે નોકરીને બદલે ધંધાને પસંદ કરતો હતો. ભલેને નાનો હોય, પણ પોતીકો હોય, એવો એક ધંધો…પણ એના નસીબ કહો, કે પછી ધંધામાં જરૂરી એવા મૂડી રોકાણનો અભાવ કહો; એના બાપે સાવચેતીના પગલાં રૂપે પરાણે પીટીસીમાં દાખલ કરાવી દીધો હતો. ‘ભલે ને તારે ધંધો કરવો હોય, ભણ્‍યું કંઈ નક્કામું નથી જવાનું. એક વાર પાસ થઈ જા, પછી તારા માટે કંઈક ગોઠવીશું…’ આવા ને આવા વાયદાને સહારે પીટીસી પાસ કરીને એણે પાછું બીએમાં એડમિશન લીધું.

બીએ કર્યું, એમએ કર્યું અને બીએડ પણ કર્યું. અને છતાં ધંધાના વાયદાની જેમ જ નાનીસૂની નોકરી પણ એને હાથતાળી આપતી રહી હતી. ધંધાનું સપનું તો એ ક્‍યારનુંય ભૂલી ગયો હતો. એને બદલે, હવે તો ક્‍યાંક ઑફિસમાં નાની એવી નોકરી મળી જાય એના માટે એ ફંફં મારતો હતો. આટલી શૈક્ષણિક લાયકાતો છતાં કોઈ હાઈસ્‍કૂલમાં નોકરી મેળવવી કેટલી અઘરી હતી એનો કડવો અનુભવ ડગલે ને પગલે એને થતો રહેતો હતો. ખરચા-પાણી કાઢવા માટે એણે નાનાં-નાનાં ટયુશનો ચાલુ કર્યાં હતાં, પણ એનાંથી એનું દળદર ફીટે એવું એને લાગતું ન હતું.

એનો બાપ એને સતત ટોકતો રહેતો. ‘ભઈલા, હાઈસ્‍કૂલમાં તો નોકરી મળી રહી તને. રૂપિયા ક્‍યાં છે એટલા આપણી પાસે? તું પ્રાથમિક શાળામાં અરજી કરને… પીટીસી થયો છું એના આધારે એક વખત નોકરીએ તો લાગી જા… પછી હાઈસ્‍કૂલમાં અરજી કરતો રહેજે…’ અને બાપની ટકટકથી કંટાળીને એણે પ્રાથમિક શાળામાં પણ અરજીઓ કરવા માંડી, પણ નામરજીથી. ક્‍યારેક અધૂરી અરજી કરે, ક્‍યારેક ઈન્‍ટરવ્‍યુ આપવા જાય જ નહીં, અને જાય તો ક્‍યારેક ઉડાઉ જવાબ આપીને પાછો આવે. છેવટે ક્‍લાર્કની નોકરી લઈશ, પણ એ ટેણિયાંઓને ભણાવવાની ભેજામારીમાં કોણ પડે? પણ કોણ જાણે કેમ એનું નસીબ બે ડગલાં આગળ ને આગળ રહેવાનું હશે, કે એના આટલા પ્રયત્‍નો પછી પણ એક પ્રાથમિક શાળાએ એની ડિગ્રીઓ જોઈને એને ઑર્ડર મોકલી દીધો, અને એ ય પાછો એના બાપના હાથમાં જ આવ્‍યો! હવે તો એનો છૂટકો જ ન હતો!

‘આમ ને આમ ક્‍યાં સુધી હાથ જોડીને નવરો ધૂપ જેવો બેઠો રહીશ? પ્રાથમિક શાળામાંય નોકરી કંઈ રેઢી નથી પડેલી આજકાલ. છાનોમાનો નોકરીએ ચડી જા, હું ક્‍યાં સુધી તને આમ મફતના રોટલા ખવડાવતો રહીશ…’ અને બાપના કકળાટથી ત્રાસેલો એ, એમએ-બીએડ, છેવટે ગામના છેવાડે આવેલી પ્રાથમિક શાળાનો શિક્ષક બની ગયો. ‘થોડો સમય નોકરી કરી લઉં છું. બાકી આ…’ શાળાના પ્રાંગણમાં દોડાદોડી કરી રહેલાં છોકરાંઓને એ ઝીણી આંખે જોઈ રહ્યો. પ્રાથમિક શાળાના શિક્ષક ન બનવા પાછળનું કારણ એનો અહમ્‌ નહીં, પણ આ નાનાંનાનાં ધમાલિયાં બાળકો હતાં. એ પીટીસી કરતો હતો ત્‍યારે પણ એને આ ધમાલ ઉપર ગુસ્‍સો આવી જતો હતો. અને આટલાં વરસો એને નોકરી જાણે આ બાળકોને કારણે જ ન મળી હોય, એમ એનો ગુસ્‍સો પહેલા દિવસથી જ બાળકો ઉપર વ્‍યક્‍ત થવા તત્‍પર હતો. મનોમન એણે નક્કી જ કરી લીધેલું, કે એની છાપ એક કડક શિક્ષકની જ પડી જવી જોઈએ, એટલે એના વર્ગમાં ધમાલ કરવાનું કોઈ નામ જ ન લે!

અને ખરેખર પહેલા દિવસે જ એણે વર્ગમાં સોંપો પાડી દીધો. એ જાણી જોઈને વર્ગમાં પાંચ મિનિટ મોડો પહોંચ્‍યો. સાતમા ધોરણના એના વર્ગમાં છોકરા-છોકરીઓ બરાબરનાં ધમાલે ચડેલાં હતાં. એક ખૂણામાંથી એક છોકરો કાગળનાં વિમાન બનાવીને વારાફ્‍રતી બધાં ઉપર તીરની જેમ છોડતો હતો. બીજી બાજુ બે છોકરાઓ મસ્‍તીથી એકબીજાને ગડદા-પાટુ મારી રહ્યા હતા, અને એય જમીન પર આડા પડીને. એમની આજુબાજુ ટોળું વળીને બીજાં કેટલાય છોકરાંઓ તાળીઓ પાડીને તમાશો જોતાં હતાં. આખાય વર્ગમાં ભાગ્‍યે જ બે-ચાર છોકરાંવ બૅન્‍ચ પર બેઠાં હતાં. એ ક્‍લાસના બારણે ઠીક-ઠીક વાર ઊભો રહ્યો. એક તો બધાં મસ્‍તીમાં લીન, અને પાછો એ નવોસવો. મોટાભાગે તો કોઈનું એના તરફ ધ્‍યાન જ ન હતું. અને ધ્‍યાન પડયું હશે, તો પણ‘હવે એ તો નવો માસ્‍તર હશે, આપણે શું?’ વાળી કરીને બધાં પોતપોતાના દૈનિક ક્રમમાં મશગૂલ રહ્યાં. એની નજર સામેની બારી પર પડી. એક છોકરી બારી ઉપર સળિયા પકડીને લટકતી હતી. એનો હાથ સળિયાની બહાર કાઢીને બારીની બહારના છજા ઉપર ચોકથી ચિતરામણ કરી રહી હતી. એ ધીમેધીમે વર્ગમાં પ્રવેશ્‍યો. વારાફ્‍રતી બધાંને કડક નજરે જોતોજોતો. એની નજરના કડપની અસર ધીરેધીરે વર્તાવા લાગી. જેના પર એની નજર પડતી એ છોકરો, કે છોકરી ચુપચાપ પોતાની જગ્‍યાએ બેઠાં જ સમજો! ધીરે-ધીરે વર્ગમાં ગણગણાટ ઘટવા લાગ્‍યો. બધાં વારાફ્‍રતી પોતપોતાની જગ્‍યાએ ગોઠવાવાં લાગ્‍યાં. જે છોકરું બૅન્‍ચ પર બેસે એની સામે એકધારું જોઈને એ એનો ચહેરો યાદ રાખવા પ્રયત્‍ન કરવા લાગ્‍યો. એની નજરને પારખતાં-પારખતાં બધાં જ છેવટે શાંત થઈને બેસી ગયાં. બસ, પેલી બારીએ લટકેલી છોકરી સિવાયનાં બધાં જ. એ છોકરીની નજર એક તો બારીની બહાર, અને પાછી પોતાના કામમાં એ એટલી તો મશગૂલ, કે વર્ગ આખામાં સોંપો પડી ગયો છે એ વાતનું છોકરીને ધ્‍યાન જ ન રહ્યું!

એ ધીરેધીરે ચાલતો બારી પાસે પહોંચ્‍યો અને છેક પેલી છોકરીની લગોલગ જઈને ઊભો. પણ પેલી તો બસ… એણે બહાર છજા પર નજર કરી. લાંબા-લાંબા લીટા સિવાય કશું ખાસ એને એ છોકરીના ચિત્રકામમાં નજરે ન પડયું. થોડીવારે ચોક ખતમ થતાં છોકરીએ પાછળ હાથ લંબાવીને બૂમ પાડી, ‘મનિયા, ચોક આપ નવો…’
છોકરીનો ચોક માટે વીંઝાયેલો હાથ એના ગાલ સાથે અથડાયો. એ બરાબર ગિન્નાયો હતો. ત્‍યાં પેલીએ ફરીથી બૂમ પાડી, ‘મનિયા, ચોક આપને…’
એણે છોકરીનો લંબાયેલો હાથ પકડીને સામો ઘાંટો પાડયો, ‘કયા રંગનો ચોક આપું?’ અને ખલ્લાસ! છોકરીએ પાછા ફરીને એની સામે જોયું, અને એના હાથમાંથી બારીનો સળિયો છટક્‍યો, અને છોકરી આખ્‍ખેઆખ્‍ખી આવી પડી એના ઉપર. એ અનાયાસે બે ડગલાં પાછો ખસી ગયો. આખા વર્ગમાં હસાહસ શરૂથઈ. એણે એક નજર બધાં પર ફેરવી દીધી, કૂચડાની માફક! અને પાછો સોંપો!
છોકરી હવે કપડાં ખંખેરતી ઊભી થઈ ગઈ હતી. એણે છોકરીનો હાથ હજુય કચકચાવીને પકડી રાખ્‍યો હતો. છોકરી હાથ છોડાવવા મથામણ કરતી હતી, પણ એ મચક આપતો ન હતો.
અચાનક એણે ઘાંટો પાડીને છોકરીને પૂછ્‍યું, ‘શું કરતી હતી?’
‘હાથ છોડો તો બતાવું ને!’
એ થોડીવાર એની નજરથી નજર મેળવીને જોતો રહ્યો. પછી હાથ છોડીને બારી બહાર છજાં તરફ પોતાની આંગળી ચીંધીને ફરીથી પૂછ્‍યું, ‘શાના લીટા કરે છે આમ અમસ્‍તા?’
‘અમસ્‍તા કંઈ લીટા નથી કરતી. એ તો સાપ છે સાપ!’ પેલી એ ડરામણા અવાજે જવાબ આપ્‍યો.
‘સાપ? ક્‍યાં છે સાપ?’ એ ચોંકીને છજાં તરફ તાકી રહ્યો.
‘હજી અધૂરો છે. રંગ પૂરવાનો બાકી છે. ‘ છોકરીએ ફેડ પાડતાં લીટા તરફ આંગળી ચીંધીને બતાવ્‍યું, ‘આ અંદર છે ને, એ એની પૂંછડી છે. પેલું બહાર છે, એ એનું મોં છે. આ લોકો એટલી ધમાલ કરે છે, કે કંટાળીને એ બારીમાંથી બહાર જાય છે. ચોક ખૂટયો એટલે અધૂરો રહ્યો, નહીં તો, એં…’ ફરીથી વર્ગમાં હસાહસ ફેલાઈ ગઈ.
‘શું નામ છે તારું?’ છોકરીની વાતનો સાર પામી જઈને વાત બદલતાં એ બોલ્‍યો.
‘ઝૂગલી…’
‘તારી જગ્‍યાએ જા હમણાં…’ સાપના ઉલ્લેખે અવાજમાં આવી ગયેલી નરમાશની દોરી એણે ફરીથી કસી.
‘હં…’ છણકો કરતી ઝૂગલી એની જગ્‍યાએ જઈને બેસી ગઈ.
‘બધાં પોતપોતાની જગ્‍યાએ ઊભાં થઈ જાઓ.’ એણે કડક અવાજે હુકમ ફ્‍રમાવ્‍યો. એક પછી એક, બધાં ઊભા થવા લાગ્‍યાં.
અવાજમાં મહત્તમ કડકાઈ જાળવતાં એણે શરુ કર્યું, ‘કાન ખોલીને સાંભળી લો… આજથી હું તમારો વર્ગશિક્ષક છું. આજ સુધી તમે જે તોફન કરતાં આવ્‍યાં છો, એ બધું ભૂલી જજો. હું બહુ કડક શિક્ષક છું. આજ પછી મારા વર્ગમાં કોઈ તોફન કરતાં પકડાયાં, તો તમારી ખેર નથી. સીધા તમારાં મા-બાપને બોલાવીને સોંપી જ દઈશ. સમજયા કે?’
બધાં એકબીજાની સામે જોઈ રહ્યાં.
‘સમજયાં કે નહીં?’ એણે ફરીથી સવાલ કર્યો.
‘હા, સાહેબ. હા, હા…’ એક પછી એક અવાજ આવવા લાગ્‍યા.
‘ઠીક છે, ચાલો. બધાં ગણિતની ચોપડી કાઢો.’ એ ડસ્‍ટર વડે બોર્ડ સાફ કરવા લાગ્‍યો. બધાં ઝડપથી બેસવા લાગ્‍યાં. સ્‍કૂલબેગ ફ્‍ટાફ્‍ટ ખૂલવા લાગી. પુસ્‍તકો, નોટબુકો, પેન્‍સિલો બહાર નીકળવા લાગ્‍યાં. સતત પોણો કલાક ગણિત ભણાવીને છોકરાઓની સાથે એ પણ થાકી ગયો. રીસૅસની ઘંટડી વાગી ત્‍યારે એના જીવમાં જીવ આવ્‍યો.

‘આવી નોકરી?!’ રીસૅસમાં અન્‍ય શિક્ષકો સાથે ઓળખાણ કેળવતાં-કેળવતાં એ સતત વિચારી રહ્યો હતો. અને એ પણ આવા ધમાલિયાં છોકરાંઓને ભણાવવાની નોકરી?!’ વિચારતાં-વિચારતાં એણે બારી બહાર મેદાનમાં દોડાદોડી કરતાં છોકરાંઓ સામે મોં મચકોડયું! અચાનક એને ખ્‍યાલ આવ્‍યો, કે એના બગડેલા મોં સામે એક શિક્ષક સતત જોઈ રહ્યા હતા. એણે ઝડપથી મોં પરના ભાવો બદલવાની નિષ્‍ફ્‍ળ કોશિશ કરી જોઈ.
‘હજુ તો શરૂઆત છે, ત્‍યાં જ આટલા કંટાળી ગયા છો?’ પેલા શિક્ષકે સામેથી પોતાની ઓળખાણ આપતાં કહ્યું. ‘મારું નામ મોહનલાલ. તમારી બાજુનો વર્ગ મારો છે. આજે તમારા વર્ગમાં થતી બધી જ ધમાલ અમને સંભળાતી હતી’ મોહનલાલે પોતાનો નાસ્‍તાનો ડબ્‍બો એની સામે ધરતાં કહ્યું, ‘પહેલાં હું પણ તમારી જેમ બહુ કડક શિક્ષક હતો. પણ આ બારકસો…’ મોહનલાલે એની સામે હસતાં-હસતાં બારી બહાર ચાલતી દોડાદોડી સામે આંગળી ચીંધી કહ્યું, ‘એ કોઈને કડક રહેવા દે ખરા કે?’
‘હશે. એ બધું તમારી પાસે ચાલે, મારી પાસે નહીં! મેં તો હેડમાસ્‍તરને પણ કહી દીધું છે. હું શિસ્‍તનો બહુ આગ્રહી છું. વર્ગમાં શિસ્‍ત ન રહે એ તો કેમ ચાલે?’ એણે મોહનલાલનો ડબ્‍બો પાછો ઠેલતાં કહ્યું.
‘હં… તમારી વાત સાચી છે. શિસ્‍ત… હં?’ મોહનલાલે આંખો પહોળી કરીને એની સામે જોયું. એણે નજર ફેરવી લીધી.
‘મોહનલાલ, યાદ રાખજો મારી વાત. મારા વર્ગની શિસ્‍તના દાખલા દેવાશે આ શાળામાં…’ એણે બારી બહાર નજર દોડાવતાં કહ્યું. મોહનલાલ એનાથી થોડે દૂર એક ખુરશી પર બેસી એની સામે જોવા લાગ્‍યા.

સાંજ સુધી એનું મન ખિન્ન રહ્યું. નોકરીના પહેલાં દિવસે એને ખાસ કંઈ મજા આવી ન હતી. આગલા દિવસે વર્ગમાં કડક મોં રાખીને એ થાકી ગયો હતો, એટલે બીજા દિવસે સવારમાં જ એણે વર્ગની ધમાલને મન પર ન આણવાનું નક્કી કરીને ગુજરાતીનો પાઠ ભણાવવાનું શરુ કર્યું.
‘વારાફ્‍રતી દરેક ઊભા થઈને એક-એક ફકરો વાંચો…’
મનીયાનો વારો આવ્‍યો ત્‍યારે ગાયને રોજ બટકું નાખીને પછી જ જમવા બેસતી ડોશીની વાત બરાબર રસપ્રદ તબક્કે જામી હતી.
‘તે હેં સાહેબ, આ ગાયને રોજ રોટલો કેમ આપવાનો?’ મનીયાએ આગળ વાંચવાનું છોડીને એને સવાલ કર્યો. થોડીવાર તો એ મનીયા સામે જોઈ રહ્યો. માંડ જામેલી વાતમાં રસક્ષતી એને ખૂંચી તો હતી, તે છતાં એને સવારના પહોરમાં નક્કી કરેલો નિર્ણય યાદ આવ્‍યો. એણે શાંતિથી જવાબ આપ્‍યો, ‘ગાય… ગાય તો સારી. તું આગળ વાંચ.’
‘તે હેં સાહેબ, ગાય કેમ સારી?’ મનીયાએ પાઠ આગળ વાંચવાને બદલે સવાલ આગળ ધર્યો.
‘ગા…ય’ એણે વિચારીને જવાબ આપવાનું નક્કી કર્યું. ‘ગાય દૂધ આપે, એટલે સારી. તું આગળ વાંચ.’
મનીયાએ આગળ વાંચવાનું ચાલુ કર્યું, એટલે એને હાશ થઈ. પણ બે લીટી વાંચીને મનીયો પાછો અટકી ગયો.
‘કેમ અટક્‍યો, મનીયા?’ એના અવાજમાં ગઈકાલની કડકાઈનો રણકો તાજો થયો.
‘તે હેં સાહેબ, કીડી સારી કે નહીં?’ મનીયાએ નવો સવાલ કર્યો.
એણે મનીયાની આંખોમાં ઝાંખીને એના પ્રશ્‍નનો તાગ મેળવતાં જવાબ વાળ્‍યો, ‘હા, કીડી પણ સારી. તું આગળ વાંચે છે કે નહીં?’
‘તે હેં સાહેબ, કીડી દૂધ આપે?’

એણે મનીયાના ચહેરાને બરાબર તાકીને જોયા કર્યો. મનોમન એણે નક્કી કરી લીધું, કે જો મનીયો એની મજાક ઉડાવતો હોય, તો હાથમાંનું ડસ્‍ટર છુટ્‍ટું એના માથામાં મારવું. પણ મનીયાના અવાજમાં નર્યા કુતૂહલ સિવાય કોઈ ભાવો એને નજરે ચડયા નહીં. ડસ્‍ટર એના હાથમાંથી છૂટીને ક્‍યારે નીચે પડી ગયું, ક્‍યારે ઘંટડી વાગી, અને ક્‍યારે બધાં ઊભાં થઈને બહાર જતાં રહ્યાં એ એની જાણમાં પણ ન રહ્યું. માથું ધુણાવતો એ ઊભો થયો ત્‍યારે આખા વર્ગમાં એ એકલો બેઠો હતો. એણે બારણા તરફ નજર કરી. બારણા પાસે મોહનલાલ ઊભા હતા.
‘ચાલો, ચા પીવા. રીસૅસ પડી ગઈ છે. આવવું નથી?’
મોહનલાલના ચહેરા પરના ભાવો એને સમજાયા નહીં. ‘મોહનલાલે કીડીના દૂધનો સંવાદ સાંભળ્‍યો હશે?’ વિચારતાં-વિચારતાં એ વર્ગની બહાર નીકળ્‍યો. એને ચા ભાવી નહીં. -શું કરવું આ છોકરાઓનું તો? કેટલો કડક રહું છું તો પણ… પણ ખરેખર શું મનીયો મારી મજાક ઉડાવતો હતો? મનીયાના ચહેરા પરના ભાવો તો એ નિર્દોષ હોવાની ચાડી ખાતા હતા…

આમ ને આમ ચાર-પાંચ દિવસ જતા રહ્યા. એણે પોતાનું શિસ્‍તપાલન ન છોડવાની પાકી ગાંઠ વાળી હતી. આખી શાળાનાં બધાં જ છોકરા-છોકરીઓ ધમાલ કરતાં હોય ત્‍યારે એનો વર્ગ એકદમ શાંત થઈને ભણતો હોય. દરરોજ બે-ચાર વિદ્યાર્થીને એ વર્ગની બહાર કોઈને કોઈ બહાને ઊભાં રાખતો. કોઈ ગૃહકાર્ય લાવ્‍યું ન હોય, તો કોઈ ગણવેશ પહેર્યા વગર આવ્‍યું હોય. કોઈ ધમાલ કરતા પકડાય, તો- તો વળી અંગૂઠા જ પકડાવવામાં આવે. બીજા વર્ગના વિદ્યાર્થીઓમાં પણ એનું નામ હવે‘કડક સાહેબ’ તરીકે લેવાતું હતું, અલબત્ત એની સામે તો નહીં જ. એની પાસે આ‘કડક સાહેબ’વાળી વાત પણ પાછા મોહનલાલ જ લઈ આવેલા. ‘તમને ખબર છે, આ છોકરાઓ એ તમારું નામ શું પાડયું છે?’ એ ધૂંધવાઈ ગયેલો પોતાના નામકરણની વાત જાણીને. અડધા વર્ગને અંગૂઠા પકડાવીને એ ધૂંવાંપૂવા થતો હેડમાસ્‍તરની ઑફિસમાં ચાલ્‍યો ગયેલો. એ પાછો ર્ફ્‍યો ત્‍યારે બધાંને ઊભા જોઈને એણે બરાડો નાખ્‍યો, ‘ પવલા, અંગૂઠા કેમ નથી પકડયા?’ પવલો બારણા પાસે જ ઊભો હતો. એણે બંને હાથ લાંબા કરીને બતાવ્‍યા. બંને હાથથી હાથના જ અંગૂઠા પકડયા હતા! એને ખબર ન પડી કે એણે હસવું કે ગુસ્‍સો કરવો? ગુસ્‍સો અને હસવાના મિશ્ર ભાવોને દબાવતાં એણે ફ્‍ટાફ્‍ટ ભણાવવાનું શરું કરી દીધું. એક પછી એક બધાં બેસવા લાગ્‍યાં, એણે કોઈને બેસતાં રોક્‍યાં નહીં. ગણગણાટ થોડીવારમાં શમી ગયો. જાણે કંઈ બન્‍યું જ ન હોય, એમ બધાં ભણવામાં મશગૂલ થઈ ગયાં. એણે રૂમાલ કાઢી કપાળ પરનો પરસેવો લૂછ્‍યો. મનોમન હાશ અનુભવી.

બારણા પાસે કોઈ આવીને ઊભું હોય એવું એને લાગ્‍યું. એણે બારણા તરફ જોયું. પટાવાળા રામજીભાઈ શિક્ષકો માટે પાણી લઈને આવ્‍યા હતા.
‘ઠંડું પાણી આપું કે સાહેબ?’ રામજીભાઈએ રોજની આદત પ્રમાણે પૂછ્‍યું.
‘હેં? પાણી? ના. ના… પાણી નહીં જોઈએ… ‘ એને થયું કે રામજીભાઈ એને ગુસ્‍સે થયેલો જોઈને તો પાણી લઈને નહીં આવ્‍યા હોયને? કે પછી બાજુના વર્ગમાંથી મોહનલાલે…
‘લ્‍યો ને સાહેબ… બહુ ગરમી છે… ‘ રામજીભાઈએ આગ્રહપૂર્વક એના હાથમાં પાણીનો પ્‍યાલો પકડાવ્‍યો. એ એક શ્વાસે ખાસ્‍સો મોટો ગ્‍લાસ આખ્‍ખો ગટગટાવી ગયો. હોઠના બંને ખૂણેથી ઊતરેલા પાણીના રેલા એણે બુશકોટની બાંયથી લૂછી લીધા. લૂછતાં-લૂછતાં એની નજર સામે ઊભેલી રેવલી પર પડી. રેવલી એની સામે જોઈને મરક-મરક હસતી હતી.
‘શું હસે છે આમ મારા સામે જોઈને?’ એ રેવલી સામે તાડૂક્‍યો.
‘એં… તમે તો ના-ના કરતા’તા, ને આખ્‍ખો ગ્‍લાસ પી ગયા, એટલે હસવું જ આવે ને…?’ રેવલીએ ખુલાસો કર્યો. એ સમસમી ગયો. ગુસ્‍સો ઠલવાતો ન હતો, એમ હસવું પણ ખાળી શકાતું ન હતું. કોઈ પ્રતિભાવ આપ્‍યા વગર એણે મોં ફેરવી લીધું. પણ પ્રતિભાવ આપ્‍યા વગર એનાથી વધારે સમય રહેવાય એમ ન હતું.

પંદરેક દિવસ બાદ વર્ગમાં ગાંધીજીનો પાઠ ભણાવ્‍યા પછી સવાલ-જવાબના સમયે એણે ડાહીને પૂછ્‍યું, ‘બોલ ડાહી, ગાંધીજી શું પહેરતા હતા?’ ડાહી જવાબ આપવા જતી જ હતી, ત્‍યાં બાજુમાં બેઠેલા મનીયાએ એની નાસ્‍તાના ડબ્‍બાની કોથળી ખેંચી એટલે, કે પછી પાઠ વાંચતી વખતે એનું ધ્‍યાન નાસ્‍તાની કોથળીમાં હશે એટલે, પણ ડાહીએ ખચકાતા-ખચકાતા જવાબ આપ્‍યો, ‘એ, સાહેબ… ગાંધીજી છે ને… એક નાની કોથળી પહેરતા હતા…’ આખા વર્ગમાં હસાહસ થઈ ગઈ. એ પણ ફસ્સ દઈને હસી પડયો, એટલી હદે, કે હસી-હસીને એ બેવડ વળી ગયો. એની આંખમાં પાણી આવી ગયા.
‘સાહેબ, આમ હસતા હો તો…’ હસવાનું હળવું થયું ત્‍યારે સામે ઊભેલી રૂડીએ એને કહ્યું, ‘કેટલી મઝા આવે હસવાની, નહીં, સાહેબ…?’ એ ક્ષણભર રૂડીની સામે જોઈ રહ્યો. એના હોઠ પરથી હાસ્‍ય વિલીન થઈ ગયું. પણ આ વખતે એના હાસ્‍યની જગ્‍યા ગુસ્‍સા વડે પુરાવાને બદલે ઊંડા વિચારોએ લઈ લીધી! શું કહી ગઈ આ નાનકડી છોકરી એને!? શું આ જ રહસ્‍ય હતું એના ગમા-અણગમાનું? એને બાકીનો સમય ભણાવવામાં મજા ન આવી. આખો સમય એ બારીની બહાર ખાલી મેદાન સામે તાકતો બેઠો રહ્યો. વર્ગમાં થઈ રહેલો ગણગણાટ હળવે-હળવે નિર્ભીકતાથી એની ચરમસીમાએ પહોંચ્‍યો તો પણ એના વિચારોની કડી તૂટી નહીં.

બાજુના વર્ગમાંથી મોહનલાલે આવીને એનું ધ્‍યાન દોર્યું. ‘અરે ભાઈ શું છે આજે? મને તો એમ કે આજે તમે વર્ગમાં છો જ નહીં, એટલે આ બધાં…’ પછી વર્ગને સંબોધીને મોહનલાલે બધાંને શાંત પાડવાની કવાયત આદરી જોઈ. ‘અરે એ…ય! શું માંડયું છે આ બધું તમે લોકોએ… શાંતિ રાખો…’ પાછાં એની સામે ફરીને કહેવા લાગ્‍યા, ‘શું વાત છે? કંઈ તબિયત તો…’
એ બાઘો થઈને મોહનલાલ સામે જોઈ રહ્યો. ‘હેં? ના-ના, તબિયત તો… બરાબર જ છે. આ તો જરા…’
મોહનલાલે એમના કપાળે હાથ મૂકી જોયો. ‘અં હં, તાવ તો નથી… એક કામ કરો. તમે આજે વહેલા ઘેર જતા રહો. તમારો વર્ગ હું સંભાળી લઈશ. જાઓ…’ મોહનલાલને ડર હતો કે ક્‍યાંક આની છટકશે, તો બે-ચાર છોકરાંઓ ટીપાઈ જશે નકામાં! એમણે આગ્રહ કરીને એને ઘેર રવાના કરી દીધો.
એ સાંજે એને ખાવું ન ભાવ્‍યું, રાત્રે ઊંઘ ન આવી. સવારે વહેલું ઉઠાયું નહીં.

વર્ગમાં પહેલા તાસમાં એણે બધાંનું ગૃહકાર્ય તપાસવાનું શરૂ કર્યું. જસુની નોટના પાનાં કોરાં જોતાં એણે જસુ સામે પ્રશ્‍નાર્થે જોયું. જસુને ડર લાગ્‍યો. ક્‍યાંક સાહેબ… ‘સાહેબ… એ તો હું મારી મા સાથે ઘરના કામ કરવા જાઉં છું ને, એટલે કાલ સાંજે બહુ મોડું થઈ ગયું’તું, એટલે પછી છે ને… નથી લખ્‍યું. ‘ એણે ફ્‍ફ્‍ડતાં-ફ્‍ફ્‍ડતાં કબુલાત કરી લીધી.
‘શું? તું તારી મા જોડે ઘરકામ કરવા જાય છે? મારે તારી માને મળીને કહેવું પડશે, કે તારી પાસે બહુ કામ ન કરાવે… આમ તો તું ક્‍યારે ભણી શકે?’ એણે જસુની નોટ બંધ કરીને પાછી વાળતાં કહ્યું.
‘ના સાહેબ. મારી માને કંઈ કહેશો નહીં…’ જસુની આંખમાં ઝળઝળિયાં આવી ગયાં. ‘મારી મા કહેતી’તી, કે એના પિયરમાં એને બહુ સુખ હતું, એટલે હવે દુઃખ પડયું છે. હું અત્‍યારે દુઃખ વેઠી લઉં, તો પછી સુખ મળે ને!’ આંખમાંથી ટીપું ગાલ પર સરે એ પહેલાં જ જસુએ નોટ પાછી મૂકવાને બહાને મોં ફેરવી લીધું. એ જસુને એની જગ્‍યાએ પાછી ફ્‍રતી જોતો રહ્યો.
એને નવાઈ લાગી. આ શું બની રહ્યું હતું એની સાથે? ગૃહકાર્ય ન કરવા બદલ સજા આપવાને બદલે એ એ જસુની આપવીતી સાંભળવા લાગ્‍યો હતો! જસુ કદાચ ખોટું પણ બોલતી હોય! અચાનક એને એની દૃષ્ટિ ધૂંધળી થયાનો આભાસ થયો. એનો હાથ અનાયાસ આંખો ચોળવા લાગ્‍યો. એને ફરીથી નવાઈ લાગી. એની આંખો ભીની હતી! એણે ફરીથી જસુ સામે જોયું. એની પરિસ્‍થિતિથી અજાણ જસુ પહેરણની ચાળથી પોતાની આંખો લૂછતી હતી. એણે જસુ તરફ્‍થી નજર ફેરવીને બારી બહાર નજર દોડાવી. મેદાનના ખૂણે ઊભેલા લીમડાની ડાળી ઉપર બેઠેલી ચકલી પર એની નજર પડી. મેદાનમાં વેરાયેલા નાસ્‍તાના દાણા ચાંચમાં બરાબર ગોઠવીને ચકલી પોતાના માળા તરફ ઊડી ગઈ.

રીસૅસ દરમ્‍યાન એને બીજા શિક્ષકો સાથે બેસીને ગપ્‍પા મારવાનું મન ન થયું. એ ઊઠીને મેદાનમાં છોકરાંઓ દોડાદોડી કરતા હતાં ત્‍યાં જઈ ચડયો. એને જોઈને છોકરાઓ થોડીવાર ખચકાયા. પણ‘કડક સાહેબ’નું ધ્‍યાન પોતાની તરફ નથી એ જોઈ પાછાં બધાં મસ્‍તીમાં લીન થઈ ગયા. લીમડા નીચે ઓટલા પર એક તરફ કેટલાક છોકરાઓ ડબ્‍બો ખોલીને નાસ્‍તો કરતાં હતાં. એના વર્ગની હિના એક બાજુ શાંતિથી એમને નાસ્‍તો કરતાં રસપૂર્વક જોઈ રહી હતી. એ હિનાની લગોલગ જઈને ઊભો રહી ગયો.
‘તારો ડબ્‍બો ક્‍યાં?’ એણે હિનાને પૂછ્‍યું.
હિનાને એના પ્રશ્‍નની નવાઈ લાગી. એની સામે જોયા વગર હિનાએ જવાબ આપ્‍યો. ‘હું નથી લાવી…’
‘કેમ?’ એને કુતૂહલથી પૂછ્‍યું.
‘એમ જ…’ બીજા છોકરાઓના ડબ્‍બાને ચોરીછુપીથી જોઈ લેતાં હિનાએ જવાબ આપ્‍યો.
‘એમ જ થોડું હોય? સવારે તારી માએ ડબ્‍બો ન આપ્‍યો?’
‘ના, ‘ કહેતાં તો હિનાની આંખોનો બંધ વછૂટી પડયો. ‘ઘરમાં આજે કંઈ ન હતું…’
‘તારી પાસે કંઈ પૈસા…’ એનાથી આગળ બોલી ન શકાયું. જે સવાલનો જવાબની એને પહેલેથી જ ખબર પડી ગઈ હોય, એ પૂછવાથી શું ફયદો?

એને સવારે ખિસ્‍સામાં મૂકેલી ખારીસીંગની કોથળી યાદ આવી. કોઈ જોઈ ન જાય એમ એણે હળવેકથી ખિસ્‍સામાંની કોથળી કાઢીને હિનાની હથેળીમાં સરકાવી દીધી. હિનાની આંખમાં પૂર ઊમટી પડયાં. કોથળી હાથમાં લેતીકને એ રીતસર એને બાઝી પડી. ગળે ભરાઈ આવેલો ડૂમો એણે પરાણે ખાળીને ઊંચું જોયું. લીમડાની પેલી બાજુ મોહનલાલ એની સામે જોઈને મંદમંદ હસતા હતા. મોહનલાલ એને, કે એ મોહનલાલને કંઈ કહે એ પહેલાં મેદાનમાં દોડાદોડ અને ચીસાચીસ સંભળાણી. કોઈ છોકરાને ચક્કર આવી ગયેલા, એમાં બધાં હાંફળાંફાફળાં થઈ ગયાં હતાં. બધાં શું કરવું એની વિમાસણમાં પડી ગયાં હતાં. કોઈ ડૉકટરને બોલાવવાની સલાહ આપતાં હતાં, તો કોઈ રિક્ષામાં નજીકના દવાખાને લઈ જવાની જોગવાઇ કરવા જતાં હતાં. એવામાં ચકુએ ક્‍યાંકથી ડુંગળી શોધી કાઢી. મુઠ્‍ઠી મારીને એણે ડુંગળી તોડી, ચક્કર આવેલા છોકરાના નાક પાસે રાખીને સૂંઘાડવા લાગી. ડુંગળીની વાસથી ત્રાસીને, કે ચક્કર મટી જવાથી કે પછી ખરેખર કોઈ ત્રીજા જ કારણે, પણ એ છોકરો માથું ધુણાવતો ઊભો થઈ ગયો! છોકરાની નાની બેન એને વળગીને રડવા લાગી.

ચકુ એને કહેવા લાગી. ‘એ તો અમારી બાજુમાં જ રહે છે. એને આમ ચક્કર આવે એટલે એની મા પણ રડવા લાગે છે, બોલો…’
એ ચકુ સાથે વાતોએ વળગ્‍યો, ‘છોકરાને આમ ચક્કર આવે તો માને રડવું તો આવે જ ને?’
‘એમાં રડવાનું શું હોય? ડુંગળી તોડીને સૂંઘાડી દેવાની હોય. જોયું નહીં તમે, કેવો તરત જ ઊભો થઈ ગયો…? અને એમને તો કેટલું સારું! જયારે જુઓ ત્‍યારે ડુંગળી તો આખી ટોપલી ભરીને ઘરમાં જ હોય…!’

એ સાંજ એણે ચકુના ડૂંગળી વગરના ઘરની વાત જાણવામાં કાઢી. એ પછીની સાંજ એણે જશુની માને એની પાસે કામ ન કરાવવા માટે સમજાવવામાં કાઢી અને એ પછીની સાંજ એણે હિનાના બાપની રામકહાણી સાંભળવામાં કાઢી અને એ પછીની સાંજ…
એ પછીનાં વર્ષો એણે એક પણ વખત કડકાઈ બતાવ્‍યા વગર એ જ શાળામાં કાઢયાં! મોહનલાલ સાક્ષી છે એ વાતના!
અને જયારે-જયારે કોઈ અભાવ એના મનને સાલતો, ત્‍યારે-ત્‍યારે ચકુના એ શબ્‍દો યાદ આવીને એને ઢંઢોળી જતા…
‘એમને તો કેટલું સારું…! જયારે જુઓ ત્‍યારે ડુંગળી તો આખી ટોપલી ભરીને ઘરમાં હોય…!’
અભાવનો તો સ્‍વભાવ છે, કે‘સાલવું’.

Leave a comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

       

25 thoughts on “શમણાની આરપાર – અશ્વિન ચંદારાણા”

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.