ગફુર – પ્રિયકાન્ત વી. બક્ષી

[ રીડગુજરાતીને આ ટૂંકી વાર્તા મોકલવા બદલ શ્રી પ્રિયકાન્તભાઈનો (અમેરિકા) ખૂબ ખૂબ આભાર. અત્રે ઉલ્લેખનિય છે કે આ તેમની પ્રથમ કૃતિ છે. આપ તેમનો આ સરનામે pvbakshi@yahoo.com સંપર્ક કરી શકો છો.]

‘પ્રાગલ્ભા, આ બે દિવસથી સ્વપનામાં ગફુર મને બોલાવે છે. તો ચાલો ગામ જઈ આવીએ.’
‘કોણ ગફુર? હાં, યાદ આવ્યું. તમે આપણાં લગ્નમાં બારાત લઈને આવ્યા હતા ત્યારે ગફુર પર ઘોડે સવારી કરી હતી અને તે કેટકેટલું નાચ્યો હતો. બધા દંગ થઈ ગયાં હતાં. પણ છોકરાંઓની પરિક્ષા છે તો અમારાથી નહિ અવાય. આમેય તમને ગામ ગયે ઘણો વખત થઈ ગયો છે તો એકલા જઈ આવો.’ પ્રાગલ્ભા, મારી પત્નિ બોલી.

પ્રાગલ્ભાની વાત સાચી હતી. બે દિવસથી ગફુરનું અચાનક સ્વપનામાં આવવું કંઈક ઇશ્વરી સંકેત હશે. હવે ગામ જવું ઠેલવું ના જોઈએ. કેટલાય વર્ષો થઈ ગયા. વિદેશમાં ઈજનેરી અભ્યાસાર્થે ગયા પછી લગ્ન કરવા આવ્યો ત્યારે કાસમચાચાએ ગફુરને કેવો શણગાર્યો હતો! અને ગફુર પણ કેવો? જેવી એની સવારી મેં કરી કે ખુશખુશાલ. જાણે એની શાદી ન હોય? મન મુકીને નાચ્યો પણ મને જરાય પડવા ના દીધો. કાસમચાચા અને નુરચાચીને ભલે સંતાન ન હોય પણ ગફુર એમને મન બેટાથી વિશેષ. ઘોડાગાડીએ જોડીને કાસમચાચા ડચકારા મારે , ‘બેટા ગફુર, સંભાળીને.’ કાસમચાચાની બધી વાતો ગફુર સાંભળે. કાસમચાચા સીનો તાણીને કહે, ગફુર તો મારો કમાઉ બેટો છે. એ છે તેથી તો ઘરના રોટલા પાણી થઈ રહે છે. કાસમચાચાને ગફુર પહેલા મામદઅબ્બાએ ઘોડાગાડી વારસામાં આપેલ અને ઉંમર થયે ઘોડો અલ્લાહને પ્યારો થઈ ગયો. કાસમચાચાની નજર ગફુર પર પડી ને પરભવની પ્રિત બંધાઈ! ઘોડાગાડીએ જોતર્યો. એ જમાનામાં ગામમાં ત્રણેક ઘોડાગાડી. કાસમચાચા, રહીમચાચા અને અનવરચાચાની.

ગામથી સ્ટેશન લગભગ ચારેક માઈલ દૂર. નેરોગેજ રેલ્વે લાઈન બાર-પંદર માઈલના અંતરે બ્રોડગેજનુ કનેક્શન. કોઈ પણ શહેરમાં જવા-આવવા માટે એજ રસ્તો. બાકીના સમયમાં, ઘોડાઓનો અન્ય પ્રસંગોમાં જેવાં કે લગ્ન વગેરેમાં થાય. કાસમચાચા ગફુરને સરસ મજાના ચણા અને લીલું ઘાસ નીરે. ગફુરના આખા શરીરે હાથ પ્રસાવતા જાય ને બોલતા જાય, ‘ખા, બેટા ગફુર ખાઈ લે. મેરી કસમ, તારા જેટલા બીજા કેટલું ખાય છે. પાછું સ્ટેશને હડીયું કાઢવાની છે.’ નાના બાળને મા ખવડાવે એમસ્તો. મને યાદ નથી કે ચાચાએ કોઈ દિવસ ગફુરને ચાબુક મારી હોય! ગાડીની લગામ હાથમાં અને બુચકારે એટલે ગફુર ડાહ્યો ડમરો. ચાચાની બધી વાત માની લે. બીજી કોઈ ઘોડાગાડીની તાકાત નથી કે ગફુરથી આગળ થઈ જાય !

મોસાળમાં મામા અને કાસમચાચા સારા એવાં દોસ્ત. લગભગ સરખી ઉંમરના. બન્નેના લગ્ન પણ સરખી ઉંમરે થયેલ. કાસમચાચા નુરબીબીને શાદી કરીને લાવ્યા અને મામા મંગલામામીને લગ્ન કરીને લાવ્યા. નુરચાચી અને મામીને પણ સારાં સખીપણા. મામીના હાથના ઢોકળા સારા બને. જ્યારે બનાવે ત્યારે ટીફીન ભરીને કાસમચાચાને ત્યાં જાય અને મામી નુરચાચીને કહે, ‘નુરભાભી, આ લો, ગરમ-ગરમ ઢોકળા છે. કાસમભાઈ અને તમે નાસ્તો કરી લો. ઠંડા પડી જશે તો મજા નહિ આવે.’

મારું બચપણ મોસાળમાં વિત્યું છે. મને એકવાર નુરચાચીએ ખજુરનો હલવો ચખાડ્યો. મને બહુ ભાવ્યો. નુરચાચી ડબો ભરીને ખજુરનો હલવો મામાને ત્યાં લાવે અને કહે, ‘મંગલાભાભી, આગળા દિવસથી રસોડું ધોઈને ચોખ્ખું કર્યું છે. પછી આ ખજુરનો હલવો બનાવ્યો છે. ભાણાભઈને બહુ ભાવે છે. લો, આપજો ભાણાભાઈને ‘. મને ખબર છે કે આખા ગામમાં મારી ઓળખ ભાણાભાઈ તરીકેની છે. મારા નામની ઓળખ આપું તો કોઈને કદાચ ખબર પણ ના હોય કે આ કઈ વ્યક્તિ ! મામી કહેતાં કે મોસાળમાં મારી મા સૌથી મોટા. એમના લગ્ન થયાં અને મુંબઈ સાસરું હોવાથી, એ જમાનામાં ગામમાંથી મુંબઈ જવાવાળું જવલ્લે જ હોય અને લોકો ત્યાંની વાતો ચગાવી-ચગાવીને કરતાં, માને મુંબઈ વળાવવાની ઘડી આવી. કાસમચાચાએ ગફુરને જે શણગાર્યો છે, જે શણગાર્યો છે સૌ દંગ રહી ગયાં. મા ઘોડાગાડીમાં બેઠાં, પણ ગફુર પગ ઉપાડવાનું નામ જ ના લે. કાસમચાચાએ ઘણાં ડચકારાં માર્યા. સાંભળે એ બીજા. ગાડીનો સમય થઈ જશે એ બીકે પહેલ-વહેલીવાર કાસમચાચા ગફુર પર ગરમ થયા. ચાબુક હાથમાં હતી તે ગફુર પર વિંઝાઈ. ગફુરે પગ ઉપાડ્યા પણ ઉમંગ ન મળે. કહે છે કે મા સ્ટેશને જવાં ઘોડાગાડીમાંથી ઉતર્યાં ત્યારે ગફુરની આંખમાં આંસુ હતા !

કાસમચાચાથી આ અજાણ્યુ ના રહ્યુ. ઘરે આવ્યા અને એ ચાબુક પોતાના શરીર પર બેફામ ઝીંકી. નુરચાચી કહે, ‘આ શું કરો છો?’
ચાચા આંખમાં આંસુ સાથે કહે, ‘બીબીજાન, મારા બેટાને આજે મેં ચાબુક ફટકારી. એના વાંક વગર. હા, આ ચાબુક, આ ચાબુક. ના જોઈએ એ ચાબુક. ગફુર, ગફુર મુઝે માફ કરના. મુઝે માફ કરના.’ બહાર ઝાડની પાસે બાંધેલ ગફુરની આંખમાં પણ આંસુ હતા. ચાચાએ એ ચાબુક મુકી દીધી. ચાચા અને ચાચીએ એ દિવસે ખાધું નહિ. પછી બીજી ચાબુક નામ પુરતી બનાવી. એની દાંડીથી ઘોડાગાડીના આગળા ભાગે કે પૈડાને લગાડી જાત-ભાતના અવાજ પુરતો ઉપયોગ કર્યો. આવો હતો કાસમચાચાનો ગફુર પ્રત્યેનો પ્યાર.

મામા ગુજરી ગયા ત્યારે હું વિદેશમાં અભ્યસાર્થે હતો. તેથી ગામ જઈ ના શક્યો. મામાએ મામી તથા એમના પુત્ર, પરેશને કહેલું, ‘જુઓ, હવે સમય પલટાઈ ગયો છે. ઘોડાગાડીની જગ્યાએ રીક્ષાઓ આવી ગઈ છે. કાસમચાચાનું ઘર ચાલે એમ નથી. બીજી-ત્રીજી મજૂરી કરી ગુજરાન ચલાવે છે. એ મારો ભાઈબંધ નહિ પણ ભાઈ સમાન છે. ગફુર એમનો ઘોડો નહિ પણ પુત્ર સમાન છે. બીજાઓએ પોતાના ઘોડા વેચી દીધા છે. પરેશ તું અને તારી બા એમનુ અને ગફુરનું સાચવજો. મારી બિમારીનો કોઈ ભરોસો નથી. આ શીખ આપી મામાની આંખ થોડા દિવસમાં મિંચાઈ ગઈ. મંગલામામી અને પરેશ ચાચાને ત્યાં અવર-નવર જતાં. ઘરે જે કંઈ બનાવ્યું હોય તે ટીફીનમાં મૂકે ને સરસ મઝાની ચણાની થેલી આપી આવે. થોડા મહિનામાં મામી પણ દેવલોક પામ્યાં. મારી નોકરીને લીધે મારે ઘણું ખરૂ પરદેશ ભ્રમણ રહેતું. તેથી એવો કોઈ અવસર આવતો નહિ કે હું ગામ જઈ શકું. ગફુરના સ્વપ્ને મને મારા ભુતકાળમાં સેરવી દીધો. હવે વગર વિલંબે હું ગામ પ્રતિ નિકળ્યો.

મામાને ત્યાં આવ્યો. પરેશ મળ્યો. તે ઘણો રાજી થયો. તેના પણ લગ્ન થઈ ગયા હતા તથા તેની પત્નિ સિવાય બે સંતાન છે. મેં કહ્યું, ‘ ચાલ પરેશ, આપણે કાસમચાચાને ત્યાં જઈ આવ્યે. ચાચા, ચાચી અને ગફુર કેમ છે?’
પરેશ કહે, ‘ મોટાભાઈ, (હું એનાથી ઉંમરમાં મોટો છું) ચાચા-ચાચીની તબિયત નરમ-ગરમ રહે છે. બે દિવસ પહેલા ગફુરનું અવસાન થયું. ચાચાને ઘણો આઘાત લાગ્યો છે. એક જ લવારી કરે છે. શહેરોની ઈમારતોનો પવન ગામને લાગી ગયો છે. રીક્ષાઓ આવી ગઈ છે. ઈમારતો મોટી- મોટી થાય છે પણ મન નાના -નાના થતા જાય છે. ગફુર જેવાની કાળજી હવે કોણ કરે?

હું અને પરેશ ચાચાના ઘર ભણી ઉપડ્યા. ઘરની અવસ્થા પહેલા કરતાં એ વધારે ભાંગેલ- તુટેલ લાગી. ચાચાએ પગલાં સાંભળ્યા અને બોલ્યા, ‘ કૌણ હૈ?’
પરેશ બોલ્યો, ‘ ચાચા, હું અને મોટાભાઈ છીએ.’
ચાચા લગભગ દોડતાં-દોડતાં બારણે આવ્યા. કહે, ‘ ઓહ! ભાણાભાઈ, આવો-આવો. ક્યારે આવ્યા?’
હું તથા પરેશ ચાચાને પગે લાગ્યા.
મેં કહ્યું, ‘ ચાચા, મને માનપુર્વક બોલાવો એના કરતાં પહેલાની જેમ તું કારે ભાણા ભાઈ કહેશો તો મને ગમશે. મને પરાયું નહિ લાગે.
ચાચા બોલ્યા, ‘ યા અલ્લાહ, આવું કહેવાવાળુ કોણ રહ્યું છે, ભાણાભાઈ?’
મેં કહ્યું, ‘ ચાચા, ગફુર ગયો એનું મને બહુ દુઃખ થયું છે.’
ચાચા કહે, ‘ ચાલ, ભાણાભાઈ અને પરેશ, અહીં મેં ગફુરની કબર બનાવી છે. મરતી વખતે એનું મોં તમારા ઘર બાજુ હતું.’
મેં કહ્યું, ‘ ચાચા, બે દિવસથી ગફુર મને સ્વપ્નામાં આવતો હતો. મને બોલાવતો હતો.’
ચાચા બોલ્યા, ‘ ભાણાભાઈ, સમય બદલાઈ ગયો છે. સબ ખત્મ હો ગયા. રીક્ષાઓ આવી ગઈ, મોટી-મોટી ઈમારતો થઈ ગઈ. બધાએ ઘોડા વેચી દીધા. ઘોડાગાડીનો ધંધો મરી પરવાર્યો. મારા ગફુરે મને જિંદગી પાળ્યો અને હવે હું તેને વેચું? ના મુમકિન, ના મુમકિન. મારાથી બન્યું એ બધુ મેં કર્યું. પરેશ ઔર ભાભીજાનને સબને સાથ ઔર સહારા દીયા. અબ તો વોહ ખ્વાઈશ હૈ કે મેરી કબર ભી ગફુરકે બગલમેં હો. એ મારો કમાઉ બેટો હતો. બીબીજાન, ઓ બીબીજાન, દેખ, કૌણ આયા હૈ?’

નૂરચાચી બીજા ઓરડામાંથી બહાર આવ્યાં.અમે નૂરચાચીને પાય લગન કર્યુ. મને જોઈને ચાચી ખુશ થયાં.
ચાચી બોલ્યાં, ‘ ભાણાભાઈ પહેલેથી અણસાર આપ્યો હોત તો ખજુરનો હલવો બનાવતી.’ અને એમને ડૂમો ભરાઈ ગયો. મેં દુઃખદ ભાવે જોયું જેને અત્યારના ટંકનું ખાવાનું મળશે કે નહિ તેની ઉપાધી છે ત્યાં રાજાશાહી ખજુરનો હલવો ક્યાંથી બનાવે? તેમના દરિયાવ દિલ સામે મસ્તક ઝુકી જાય છે. ખેર, અમારા સૌની મનોભાવના આંખો કળી ગઈ હોય તેમ સૌની આંખોમાં આંસુ ટપક્યા.

મેં ગળુ ખંખેર્યુ અને ચાચા-ચાચીને કહ્યું, ‘ ચાચા, મારે ધુપ અને અગરબત્તી ગફુર માટે કરવી છે. ત્યાં લઈ જશો?’
ચાચા અમને સૌને ગફુરની કબર પાસે દોરી ગયા.
મને લાગ્યું કે ગફુર હમણા ઉભો થઈ થનગની રહ્યો છે અને કહે છે, ‘ભાણાભાઈ, સવારી કર. તારી કેટલી રાહ જોઈ?’

Leave a comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

       

17 thoughts on “ગફુર – પ્રિયકાન્ત વી. બક્ષી”

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.