વૃદ્ધાવસ્થાનું નવયૌવન – મીરા ભટ્ટ

[‘જન્મભૂમિ પ્રવાસી’માંથી સાભાર.]

તાજેતરમાં એક શિબિરમાં બોલવા માટે મને વિષય સોંપાયો- ધડપણના સંબંધો ! હવે સંબંધ એ સંબંધ છે, તેમાં વળી ઘડપણ શું કે બાળપણ શું ? જિન્દગી આખું ગાયું કે- અસ્ત્યો માંહેથી પ્રભુ પરમ સત્યે લઈ જા !’ તો હવે આ ઉતરાવસ્થામાં એ પરમસત્યનાં કોઈ એંધાણ મળ્યાં કે નહીં એનો તાગ તો મેળવવો પડે ને ! ઉતરાવસ્થા એ કાંઈ જીવનસંધ્યા સ્વાગતનું ટાણું નથી. સૂરજ ક્ષિતિજમાં ડૂબી જાય પછી ક્ષિતિજમાં છવાતાં અંધકારમાં ડૂબવાનો આ સમય છે. શાસ્ત્રોએ કહ્યું કે- સ્થૂલાત્ત્ સૂક્ષ્મમ્ પ્રપધે ! સ્થૂળમાંથી સૂક્ષ્મમાં પ્રવેશવાનું આ ટાણું છે. હવે ઊતરતી રાતનાં ઓળામાં અંધકારના ઉજાશને પાળવાનો છે.

ઉતરાવસ્થા એટલે હિમાલયની નિશ્ચળતા, ભવ્યતા અને શાંતિની અસીમતાને અનુભવવાની યાત્રા ! હિમાલય એટલે ‘અચલાયતન’. જીવનનું એવું કોઈ અચલધામ, જયાંથી કશે આવવા-જવાનું ન રહે ! વૃદ્ધાવસ્થાની ચેતના એ ધસાઈ ગયેલી, ચીમળાઈ- કરમાઈ ગયેલી, ધરેડે ચઢી ગયેલી યાંત્રિક ચેતના ન હોય. વૃદ્ધાવસ્થાની ચેતના અનુભવસમૃદ્ધ ચેતના છે. વિધવિધ સંબંધોમાં આરપાર જીવી જઈને એની પાસે હવે સાચા સફળ સંબંધ જીવવાની કળા પહોંચી ગઈ છે. વૃદ્ધાવસ્થાના સંબંધો બોદા ન હોય, એ તો ખણખણતા સિક્કાના ટંકારા જેવા હોય. જે સંબંધ પરસ્પર સમૃદ્ધ ન કરે તે સંબંધ કેવો ?

વૃદ્ધાવસ્થા એ ચેતનાના બદલાતા સ્તરની અવસ્થા છે. એક અર્થમાં હવે આ નવું બાળપણ જીવવાનું ટાણું છે, કારણ ભીતર એક નવો ચૈત્ય-પુરુષ જન્મયો છે. એટલે સાધકો તો વૃદ્ધાવસ્થાને નવયૌવનની વસંત કહે છે. નવું બાળપણ, નવું યૌવન, નવો પ્રદેશ, નવી ચેતના અને નવો પ્રવેશ ! આ એક નવું આરોહણ છે. પ્રદેશ પણ ઓછો ખેડાયેલો છે. આ નવપ્રયાણમાં ઈન્દ્રિયો સાથેના પુરાણા વ્યવહાર ન ચાલે. આ મનની પેલો પારનો પ્રદેશ છે. એટલે અહીં ‘ઈચ્છા’ નામનું રમકડું નહીં જડે. ન સંતતિ, ન સંપતિ, ન કીર્તિ- કશાયની ખેવના નહીં. હવે ન કશું ઝંખવાનું છે, ન કશું પાળવાનું છે. ફકત ‘હોવા’ નું છે.

શા માટે આ બધી ઘરડે-ઘડપણ-ઘડપણ ? કારણ એક જ કે મૃત્યુમાં ડૂબી જવું નથી, મૃત્યુને તરી જવું છે. પ્રાર્થનામાં ગાતાં રહ્યાં કે મહામૃત્યુમાંથી અમૃત સમીપે, નાથ, લઈ જા ! અમૃતના પ્રદેશમાં દાખલ થવા માટે મૃત્યુને મહામૃત્યુ બનાવવું પડે. અખો કહે છે તેમ-મરતાં પહેલા મરી જવું પડે. વિકાસક્રમની, ઉત્ક્રાંતિની આ અનિવાર્ય શરત છે. ઈંડું ફૂટે તો જ પાંખ ફફડે.

એટલે જ આ અવસ્થામાં સંબંધોને પણ નવો આયામ આપવો પડશે. સંબંધોને ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા, રાગ-દ્વેષ, વગેરે દ્વંદ્વોંને પેલે પાર લઈ જવા પડશે. કેવળ વિકાર મુકિત નહીં, સંસ્કારોથી પણ ઉપર ઊડવું પડશે. ચેતનાને સંસ્કારમુકત પ્રવાહમાં વહેવડાવવી પડશે. આ એક શૂન્યતાનો પ્રદેશ છે. જયાં સઘળું શમી જાય છે. આપણે દ્રષ્ટા બનીને તમામને શમી જતું જોવાનું છે. આવો સાક્ષીભાવ કેળવવો આ જ આ અવસ્થાની સાધના છે.
આપણે શમીશું, મટીશું તો જ કશુંક ઊગશે, આવિર્ભાવ પામશે. જેને ફૂટી નીકળવું છે તે રાહ જોઈને બેઠો છે. હું મરે આવે. અસ્મિતા શમે તો પારમિતા પ્રગટે. આ નિર્વાણનો પ્રદેશ છે. દીવો બુઝવવાનો નથી. દીવાની જયોત સીધી ઉપરની દિશામાં એક્ધારું અજવાળું ફેંકી શકે તે માટે આસપાસના પ્રદેશને નિર્વાત, હવા વગરનો કરવો જરૂરી છે.

શૂન્યતાનો આ એક એવો પ્રદેશ છે, જયાં પ્રભુતાની પૂર્ણતાના એક નવા ચહેરાની ઝાંખી થઈ શકશે. આપણે વિજ્ઞાનયુગમાં જન્મયા છીએ. આપણને હવે સ્થૂળ જગતમાં પણ ગોડ-પાર્ટીકલ હોવાના સમાચાર મળી ગયા છે. એટલે પ્રાચીન અધ્યાત્મવાદીઓની જેમ આપણે જગતને માયા-મિથ્યા ગણી નમસ્કાર કરી લેવાના નથી. આપણે તો ભગવાન ઈશુ કહે છે તેમ- ઈશ્વરના સામ્રાજયને નીચે લાવવું છે. ગાંધી કહે છે તેમ સાવ છેવાડાના માણસ સુધી પહોંચવું છે. વિનોબા કહે છે તેમ સામૂહિક મુક્તિ સાધવી છે. આપણે વૈશ્વિક ચેતનામાં વિહરવા માગીએ છીએ. તે માટે આપણને સત્યની ખોજ છે. વિકાસક્રમમાં શૂન્યતાનાં ક્ષેત્રને ખેડીને અનંતતા મળતી હોય તો તે પણ આપણું કર્તવ્ય જ છે. આપણે હવે કશું બનવું નથી, કશું પાળવું પણ નથી, પરંતુ આપણે જે હોઈએ તે તો હોવુ જ જોઈએ. એક વાર સ્વરૂપની ઝાંખી થાય, પછી એ સ્વરૂપ પર સ્થિર થઈ આગળની યાત્રાનાં મડાંણ કરવાનાં છે, પરંતુ જૂનાં કપડાં ઉતાર્યા વગર નવાં કપડાં પહેરતાં નથી. એટલે આ વચગાળાની સાધનામાંથી પસાર થવું અનિવાર્ય છે.

સાક્ષી બનીને જોવાતી-અનુભવાતી આ નિરવતામાં એક સક્રિય શાંતિનો આપણને અનુભવ થાય છે. ભીતર કશોક સૂક્ષ્મ સળવળાટ અનુભવાય છે. કશુંક વહી જતું આપણને વીંટળાઈ વળે છે. સાધકે આ નવા અવતરણને નિર્વિધ્ને અવતરવા દેવાનું છે. અવતરિત થતી આ નવી શક્તિને શબ્દોમાં બાંધવી અશક્યવત્ત્ છે. જેટલો સાક્ષીભાવ ઉત્કટ થશે, તેટલી અવતરણ-પ્રકિયા વધુ સધન બનશે. ચેતનાનું ઉર્ધ્વારોહણ અને કોઈ અજ્ઞાત શક્તિનું નિમ્ન-અવતરણ એવી આ બેવડી પ્રકિયા છે. રાંધેલી વાનગીઓના રંગરૂપ- આકારનું વર્ણન કરી શકાય, પણ કદી સ્વાદનું વર્ણન ન કરી શકાય. ગૉળની મીઠાશ અનુભવવા ગૉળ ખાવો જ પડે ! એવું આ અનુભૂતિનું છે.

આપણે તો ભીતર અનુભવાતાં શાંત આંદોલનોને વધુ ને વધુ ઝીલતાં રહેવાનું છે. આપણે કોઈ ‘વદન્તિ’ ને અનુસરવાનું નથી. આપણે શૂન્યવત્ત્ બનીને માત્ર જોતાં રહેવાનું છે. મન ઉધામા કરે તો તેને ‘ચૂપ’ કહેવાનું છે, ‘વિચારો’ માટે તો ‘નો એડ્મિશન’ નું પાટિયું જ લગાડી દેવાનું છે. આપણે હવે કોઈ કાર્યો પાર પાડવાનાં નથી કે આયોજનો કરવાં પડે. હવે તો અંતઃપ્રેરણાઓને જ બોલવા દેવાની છે. શરૂ શરૂમાં તો આપણું હંમેશનું મનોજગત અને વિચારજગત આ નવા વિચારો સાથે વાદ-વિવાદમાં ઊતરવા પણ તૈયાર થઈ જાય, પરંતુ આપણે તો મન-બુદ્ધિને પૂરેપૂરાં કામ કરતાં જ બંધ કરી દેવાનાં છે. મન-બુદ્ધિ શાંત થાય ત્યારે જ આપણાથી જુદી એવી કોઈ પરાચેતનાના જગતનું કશુંક આવિર્ભાવ પામે !

Leave a comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

       

3 thoughts on “વૃદ્ધાવસ્થાનું નવયૌવન – મીરા ભટ્ટ”

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.