कुर्यात सदा मंगलम – અવંતિકા ગુણવંત

(‘જનકલ્યાણ’ સામયિકમાંથી સાભાર)

પિતા સુમનચંદ્રની અંતિમ ઘડીના સમાચાર સાંભળીને એમના બેઉ દીકરાઓ આવ્યા છે. વરસો પછી બાપના બંગલામાં પગ મૂક્યો છે. અત્યારે એમના વર્તનમાં પહેલાના જેવી ઉગ્રતા કે કઠોરતા નથી તો લાગણીની ભીનાશ પણ નથી.

કેતકીબેન બેઠાં હોય ત્યારે તેઓ સુમનચંદ્ર પાસે જઈને બેસતા નથી. કેતકીબહેનને તો દૂરથી આવતા જુએ ને તેઓ સુમનચંદ્ર પાસેથી ઊભા થઈ જાય છે. સુમનચંદ્ર પણ દીકરાઓથી મનોમન ક્ષોભ પામતા હોય એમ કંઈ બોલી શકતા નથી. ગુનેગારની જેમ એમના મોં ઉપર એક પ્રકારની લાચારી છવાઈ જાય છે.

કોણ છે આ કેતકીબહેન ? તેઓ સુમનચંદ્રની ચાકરી કરે છે તો પછી દીકરાઓને શું વાંધો છે કે એમને જુએ છે અને તુચ્છકારથી મોં ફેરવી લે છે. બાપની ચાકરી કરનાર પ્રત્યે કેમ આવું સંવેદનાહીન, નિષ્ઠુર, અવિવેકી વર્તન ? સુમનચંદ્રના આ બે દીકરાઓ નાના હતા ત્યારે એમની જનેતા મૃત્યુ પામી હતી. સુમનચંદ્ર શહેરના જાણીતા વકીલ હતા. ધીકતી એમની કમાણી હતી ભરયુવાની હતી, સૌને હતું સુમનચંદ્ર ફરીથી પરણશે. પરંતુ સુમનચંદ્રે બીજા લગ્નનો વિચાર નકાર્યો અને બેઉ દીકરાઓને પોતાના પડખે લઈને માની મમતા અને પિતાનો પ્યાર આપીને ઉછેરે છે ત્યારે મોટો દીકરો દેવેન બાર વર્ષનો અને નાનો નિત્યમ્ સાત વર્ષનો હતો. બાપ અને દીકરાઓ એકરૂપ થઈને જીવે છે.

એક એક કરતાં પાંચ વરસ વીતી ગયાં. દેવેન બરાબર સત્તર વર્ષનો અને નિત્યમ્ બાર વર્ષનો થયો ત્યારે સુમનચંદ્રના જીવનમાં કેતકીબહેને પ્રવેશ કર્યો. કેતકીબહેન માત્ર એકવીસ વર્ષના હતાં. મોટા દીકરા દેવેન થી ફક્ત ચાર વર્ષ મોટા કેતકીબહેન નાજુક અને અત્યંત રૂપાળાં. મીઠું બોલે અને મધુર હસે. પરિચય થયો અને ઘડી બે ઘડીનો એ પ્રેમ ક્યારે પ્રગાઢ પ્રેમમાં પરિણમ્યો એની ખબરે ના પડી. જાણે જનમોજનમનો પ્રેમ. બેઉ વચ્ચેનો ઉંમરનો તફાવત વિસરાઈ ગયો.

દેવેન પોતાના પિતાના પ્રેમમાં ભાગ પડાવનારને સાંખી શક્યો નહિ. એને થયું કેતકીબહેને પૈસા ખાતર પોતાના પિતાને ફસાવ્યા છે, એમણે પ્રેમનું નાટક કર્યું અને પિતા પણ સંયમ, મર્યાદા, વિવેક, જવાબદારી વિસરી ગયા છે. રોષ, રીસ અને તિરસ્કારથી એ ઉત્તેજીત થઈ ઊઠયો, પણ પોતે કંઈ કરી શકે એમ ન હતો તેથી અસહાયતા અને દીનતાથી એ ભાંગી પડ્યો.

નાનો દીકરો નિત્યમ્ પણ કેતકીબહેન સાથે બોલતો નથી, હસતો નથી. કેતકીબહેને બેઉ છોકરાઓ સાથે સંબંધ કેળવવા પ્રયત્ન કર્યો પણ છોકરાઓએ અસહકારથી પોતાનો વિરોધ દર્શાવ્યો. વગર બોલે બોડી લેંગ્વેજથી એમણે કેતકીબહેનને વીંધી નાખ્યા.

દીકરાઓના વ્યવહારથી સુમનચંદ્ર સ્તબ્ધ થઈ ગયા – હવે શું કરવું ? દીકરાઓ નારાજ થાય, દુઃખી થાય એ ગમતું નથી. દીકરાઓ એમનો પ્રાણ છે. તો કેતકીબહેનને ભૂલી જવાનો પ્રશ્ન જ ન હતો. કેતકીબહેન એમના પ્રાણ સાથે જડાઈ ગયાં છે શું કરવું ? હવે શું કરવું ? દીકરાઓ કાચી ઉંમરના છે. એ બિનઅનુભવી છે, પિતાની લાગણીઓને તેઓ સમજી શકતા નથી. પરંતુ સુમનચંદ્ર પોતે દીકરાઓને ક્યાં કેમ ઠેસ લાગી છે, એ બરાબર સમજી શકે છે. તેથી એ દીકરાઓની હાજરીમાં કેતકીબહેન સાથે હસી શકતા નથી. બોલી શકતા નથી. વાતાવરણ અસહ્ય થઈ ઊઠ્યું.

સુમનચંદ્રે કેતકીબહેનને અલગ ફ્લેટ લઈ આપ્યો. સુખ, સગવડો અને સંપત્તિથી એમનું જીવન ભરી દીધું. સમાજમાં એમનો સંબંધ જાહેર થઈ ચૂક્યો હતો.

સુમનચંદ્રે પોતાનાથી વીસ પચીસ વર્ષ નાની સ્ત્રી સાથે સંબંધ બાંધ્યો અને લગ્ન વગર એ સંબંધ ચાલુ રાખ્યો તેથી સમાજમાં એમની ટીકા થવા માંડી. સ્નેહીજનો અને સગાની નજરમાંથી એ ઊતરી ગયા. બધાંથી એ અળગા થઈ ગયા. દીકરાઓ પણ એમનાથી દૂર થઈ ગયા. સુમનચંદ્ર અને કેતકીબહેન કોઈ અલગ દુનિયામાં જીવતાં થઈ ગયા. બરાબર એકત્રીસ વરસથી એમનો આ સાથ ચાલતો હતો.

છેલ્લા ત્રણ વરસથી સુમનચંદ્રને કેન્સર થયું છે. કેતકીબહેન જીવ નીચોવીને ચાકરી કરે છે. પણ તબિયત લથડતી જાય છે. અત્યારે સુમનચંદ્રની માંદગીનો છેલ્લો તબક્કો છે. તેથી કેતકીબહેને જ દીકરાઓ દેવેન અને નિત્યમને બોલાવ્યા છે. દીકરાઓ આવ્યા છે પણ કેતકીબહેનને તેઓ ધિક્કારે છે.

આ જોઈને સુમનચંદ્ર કેતકીબહેનને કહે છે, ‘કેતકી હવે તું અહીંથી જા’ પોતાની જ ચામડી ઉતરડતા હોય એમ વેદનાથી કંપતા સૂરે એ કેતકીબહેનને કહી રહ્યા છે. કેતકીબહેન સુમનચંદ્રના હાથે વળગીને છૂટા મોંએ રડી પડે છે. ‘ના, ના’ કહેતાં એ હીબકાં ભરીને રડે છે. સુમનચંદ્ર એમને દૂર કરી શકતા નથી પરંતુ એ વાસ્તવવાદી છે, સમજદાર છે, એ જાણે છે કે કેન્સર એમની હોજરીમાં બધે વ્યાપી ગયું છે. ડોક્ટરોએ કહી દીધું છે કે હવે ગમે તે ક્ષણે કંઈ પણ બની શકે છે. બે કલાક કે બે દિવસ કે ચાર દિવસની અવધિ મળી છે. ગમે તે ક્ષણે એમનું જીવન અટકી જવાનું છે. હજી એ પોતે પૂરા ભાનમાં છે, બુદ્ધિથી વિચારી શકે છે. એ જાણે છે કે એમની આંખો મીંચાશે એ ઘડીએ જ દીકરાઓ કેતકીબહેનને કાઢી મૂકશે. એમને એક પળ પણ આ બંગલામાં નહીં ટકવા દે. એમનું અપમાન કરશે.

દીકરાઓને કેતકીબહેન માટે ભારોભાર રોષ છે. કેતકીબહેન આ હકીકત જાણે છે. પણ સુમનચંદ્રને અંતિમ પળે કેવી રીતે છોડી શકે ?

સુમનચંદ્રના બેઉ દીકરાઓ એમની પત્નીની સાથે આવ્યા છે પણ બાપ દીકરા વચ્ચે હેત ક્યાં રહ્યું છે ? દીકરાઓ તો બાપને ધિક્કારે છે. આટલા વરસોમાં કદીય મળવા આવ્યા જ નથી. જે દીકરાઓ સાથેનું અનુસંધાન શિથિલ છે, એ દીકરાઓની પાસે સુમનચંદ્રને છોડીને જતાં કેતકીબહેનનો જીવ ન ચાલ્યો.
વળી સુમનચંદ્ર તો કેતકીબહેનના સમગ્ર અસ્તિત્વ પાર છવાઈ ગયા હતા, જાણે જન્મજન્માંતરનો સંબંધ. કેતકીબહેન બોલી ઊઠ્યાં, ‘તમને છોડીને ક્યાંય નહિ જાઉં.’
હવે સુમનચંદ્ર તો કેતકીબહેનને જવાનું કહી શક્યા નહીં. એમણે બેઉ દીકરાઓને નજીક બોલાવ્યા. એમની સામે નજર ઠેરવીને કહ્યું, ‘મારી એક છેલ્લી ઈચ્છા છે, વિનંતી છે કહું ?’

‘કહો શું ઈચ્છા છે તમારી ?’ ‘મારા મૃત્યુ પછી કેતકીને માનભેર એના ઘેર પહોંચાડી દેજો એનું જરાય અપમાન ના થાય.’ સુમનચંદ્રના કરુણ સ્વરે દીકરાઓને હલાવી નાખ્યા. પિતા તરફનો રોષ એકાએક ગાયબ થઈ ગયો. બેઉ દીકરાઓએ વિનયથી કહ્યું, ‘પપ્પા તમે ચિંતા ન કરશો.’

આ વાત થઈ પછી બરાબર ત્રણ કલાકે સુમનચંદ્રે દેહ છોડ્યો. દેવેને કેતકીબહેનને કહ્યું, ‘ચાલો તમને ઘરે પહોંચાડી દઈએ.’

‘ના.’ કેતકીબહેને કહ્યું.

‘હમણાં બધાં સગાં આવશે. મિત્રો અને જ્ઞાતિજનો આવશે માટે મોડું ન કરો. ચાલો.’ નિત્યમે ગભરાઈને કહ્યું.

‘હું ક્યાંય જવાની નથી. દ્રઢતાથી કેતકીબહેન બોલ્યાં. એમના બોલવામાં કોઈ સંકોચ નથી, કોઈ અવઢવ નથી.

‘એ બધાંની આગળ…’ દેવેન બોલતા અચકાયો.

‘એ બધાની આગળ શું ? દેવેન, બહારના લોકોથી હું શું કામ સંતાઉ ? હું તમારી મા છું.’ ચીસ પાડતાં હોય એમ કેતકીબહેન બોલ્યાં.

આજ સુધી સુમનચંદ્રને કોઈ મળવા આવે તો કેતકીબહેન ત્યાંથી ખસી જતાં. સુમનચંદ્ર સાથે જાહેરમાં એ કદી જતાં નહિ. બધાં એ બેઉનો સંબંધ જાણતાં હતાં છતાંય કેતકીબહેન એ સંબંધ કબૂલ કરતાં અચકાતાં હતાં, શરમાતાં હતાં. એ બેઉ વચ્ચેની લાગણી સાચી હતી પણ એ એમનો સંકોચ છોડી શક્યાં ન હતાં.
સુમનચંદ્રએ કેટલીય વાર કેતકીબહેનને આર્જવતાથી લગ્ન માટે વિનવ્યું હતું. તેઓ સમજાવતા કે આપણે લગ્ન કરીને કોઈનો દ્રોહ નથી કરતાં, આપણે કાયદેસર લગ્ન કરી શકીએ છીએ, એકવાર લગ્ન થઈ જાય પછી તો સમાજમાં આપણે ખુલ્લંખુલ્લાં ફરી શકીશું અને દીકરાઓ પણ સ્વીકારશે પણ કેતકીબહેન લગ્ન માટે તૈયાર નહતાં થયાં.

કેતકીબહેન બાળવિધવા હતાં. લગ્ન પછી એક મહિનામાં જ અકસ્માતમાં એમના પતિ મૃત્યુ પામ્યા હતા. સાસરિયાં એમના ભરણપોષણની જવાબદારી લેવા તૈયાર ન હતાં. મૃત્યુ પછી દસ દિવસે જ એમના સસરાએ એમના પિતાને બોલાવીને પિયર વિદાય કરી દીધા હતા. ત્યારે મુંઝાયેલા કેતકીબહેન લાગણીહીન, બેજવાબદાર સાસરિયા સાથે શું વ્યવહાર કરવો એવી સલાહ લેવા વકીલ સુમનચંદ્ર પાસે આવ્યા. બસ, તે મિટિંગો દરમ્યાન કેતકીબહેન અને સુમનચંદ્ર વચ્ચે નિકટતા ઉદ્દભવી હતી અને પાંગરી હતી.

કેતકીબહેનનો એમના પતિ સાથે સુમેળ સધાય, ઘનિષ્ઠતા સ્થપાય એ પહેલા તો પતિ વિદાય થઈ ગયા હતા. પતિ સાથેના સમાગમની કોઈ મધુરતા દિલમાં સંઘરાઈ નથી. પતિના ચહેરાની રેખાઓ માનસપટ પર શોધીય જડતી નથી. છતાં તેઓ મૃત પતિના નામને પોતાના નામથી દૂર કરી શક્યાં ન હતાં. મૃત પતિની વિધવા તરીકે જ એ આખી જિંદગી ઓળખાયાં. લોહીમાં ભળેલાં ભારતીય સંસ્કારને એ ઉવેખી ના શક્યાં.

કેતકીબહેન સાથે સંબંધ બાંધીને જ સુમનચંદ્ર સંતોષ નહોતા પામ્યા. એ આ સંબંધને ગૌરવભર્યું નામ આપવા ઈચ્છતા હતા. અગ્નિની સાક્ષીએ ચાર ફેરા ફરીને પોતાના સંબંધની સમાજમાં જાણ કરવા માગતા હતા. કેતકીબહેનના નામ સાથે પોતાનું નામ જોડીને એ જીવનનો નવો અધ્યાય લખવા આતુર હતા. પરંતુ કેતકીબહેન ઈન્કાર કરતા રહ્યા.

સુમનચંદ્ર કેતકીબહેનને સમજાવતા કે દેહલગ્નની વિધવાને પુનઃલગ્ન સમું પુણ્ય નહિ, સુમનચંદ્ર આધુનિક સુધારાવાદી હતા. તેઓ પોતાના વિચારને કાર્યમાં મૂકવા ઝંખતા હતા. તેઓ સાચા દિલથી માનતા હતા કે શું કામ વિધવા સ્ત્રીને આખી જિંદગી ઝૂરી ઝૂરીને મરવું પડે ? પુરુષ જેટલો જ સ્ત્રીને પણ સંસારના સર્વ સુખો પર અધિકાર છે. પુનઃલગ્ન એ કાંઈ પાપ નથી. દોષ નથી, કોઈનોય દ્રોહ નથી. પુનઃલગ્ન કરનાર માણસ તરીકે ક્ષુદ્ર નથી બની જતાં એ માટે કોઈનેય નીચું જોવાપણું નથી.

પરંતુ કેતકીબહેનમાંથી જન્મજાત સંકોચ ગયો નહિ. તેઓ પુનઃલગ્નને ખોટું નહતા ગણતા પણ પોતે પુનઃલગ્ન કરી શક્યાં નહિ. કદાચ એમને ‘ના’ ની ‘હા’ કરતાં આવડતું ન હતું, એવી હિંમત ન હતી.
આખી જિંદગી કેતકીબહેન એક પ્રકારનાં અસંતોષ, ઉદ્વેગ, તરફડાટમાં જીવ્યાં, અફસોસ અને કુંઠામાં જીવ્યાં. પણ આજે સુમનચંદ્ર નથી ત્યારે ક્યાંથી એમનામાં હિંમત આવી ગઈ, ક્યાંથી શરમ, સંકોચ, સામાજિક ડર અને પ્રતિષ્ઠાના ખોટા ખ્યાલને ભેદીને એમના પ્રાણે પોકાર પાડ્યો, હું ક્યાં જાઉં ? દીકરાઓ હું ક્યાં જાઉં ? હ્રદયની સંપૂર્ણ સચ્ચાઈથી નીકળેલા એ પોકાર.

કેતકીબહેનના મોંમાંથી પ્રથમવાર જ દેવેન અને નિત્યમ્ માટે દીકરાઓ સંબોધન નીકળ્યું હતું. અંતરતમમાંથી આ પોકાર પડ્યો હતો. એ અવાજની તીવ્ર આર્તતા બેઉ દીકરાઓને વીંધી ગઈ. કેતકીબહેન માટેનાં ચીડ, ઘૃણા સરી પડ્યાં. તેઓ માત્ર દીકરાઓ જ બની રહ્યાં. હાલ જ એમના પિતાએ વિદાય લીધી છે. નબાપા બનેલા એ બેઉ દીકરાઓ કેતકીબહેનને વળગી પડ્યા. અને આંસુભીના કંઠે બોલ્યા, ‘તમારે ક્યાંય નથી જવાનું, મા તમારે ક્યાંય નથી જવાનું.’

ક્ષણભરમાં જ બધું જ વિષ અમૃત બની ગયું ! દુઃખે હ્રદયની મલિનતા, ગેરસમજ ધોઈ નાંખી. જુદાઈનું ઝેર જતું રહ્યું. કેતકીબહેને પ્રેમી ગુમાવ્યો પણ બે દીકરા મળ્યા. હવે તેઓ એકલાં નથી. હ્રદયની સરળતા, પ્રામાણિકતા અને નિઃસ્વાર્થ પ્રેમે એમના હૈયાની કુંજને હરિયાળી જ રાખી

– અવંતિકા ગુણવંત

Leave a comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

       

10 thoughts on “कुर्यात सदा मंगलम – અવંતિકા ગુણવંત”

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.