મહાભારતની સંશોધિત આવૃત્તિ – અરુણ વિનાયક જાતેગાંવકર, વાસંતી અરુણ જાતેગાંવકર

It must be a matter of great satisfaction to Indian scholarship that Indians in the end successfully completed a work at which their Western colleagues had effectively failed. – van Buitenen.

This [the critical] edition [of the Mahābhārata] has undoubtedly been one of the most significant events in Indology in the 20th century, as well as a matter of legitimate pride for Indian scholars…. – Brockington.

પુણે ખાતેની ભાંડારકર પ્રાચ્યવિદ્યા મંદિર સંસ્થાએ મહાભારતની સંશોધિત આવૃત્તિ (Critical Edition) તૈયાર કરવાનું હાથમાં લીધેલું કામ આશરે અડધી સદી પહેલાં પૂરું થયું. મહાભારત વિશે સંશોધન કરનારા દુનિયાભરના બધા લોકો તે આવૃત્તિને હવે “પ્રમાણભૂત” માને છે. હાલમાં (મુખ્યત્વે પાશ્ચાત્ત્ય લોકોમાં) મહાભારત વિશે થઈ રહેલું બધું સંશોધન પ્રત્યક્ષ કે અપ્રત્યક્ષ રીતે તે આવૃત્તિ ઉપર આધારિત હોય છે. પરંતુ, તે આવૃત્તિનું પ્રયોજન, તે તૈયાર કરવા માટે વાપરેલી પદ્ધતિ, તે આવૃત્તિને પરિણામે મહાભારત વિશે મળેલી નવી માહિતી, આ અને તત્સમ ઇતર બાબતો જાણનારો માણસ તો આપણામાં ભાગ્યે જ હોય છે. સંશોધિત આવૃત્તિ વિશે આવી બધી માહિતી ઉપલબ્ધ કરી આપવી, એ પ્રસ્તુત લેખનો મુખ્ય ઉદ્દેશ છે. આપણે બધા જેને “વ્યાસોક્ત” માનીએ છીએ એવા કેટલાક પ્રસંગો “મૂળ” મહાભારતમાં નથી – મહાભારતમાં તે છેલ્લી દસ-પંદર સદીઓ દરમિયાન ઉમેરવામાં આવ્યા છે – એ સંશોધિત આવૃત્તિને લીધે છતી થયેલી વાત તરફ વાચકોનું ધ્યાન દોરવું, એ પ્રસ્તુત લેખનો ગૌણ ઉદ્દેશ છે.

૧. સંશોધિત આવૃત્તિનું પ્રયોજન

હિંદુ ધર્મનો સૌથી મહત્ત્વનો ગ્રંથ ઋગ્વેદ છે, એ આપણે સૌ જાણીએ છીએ. પરંતુ, ઋગ્વેદ ઘણો જૂનો છે અને મન્ત્રપુષ્પાંજલિ અને ગાયત્રી મન્ત્ર ઋગ્વેદમાં છે, એનાથી તે ગ્રંથ વિશે વધુ માહિતી હિંદુ માણસને જવલ્લે જ હોય છે. એથી ઊલટું, મહાભારત આપણો માત્ર ધર્મગ્રંથ જ નહિ, ઇતિહાસ અને સાંસ્કૃતિક વારસો છે, એ આપણામાંના બધા સુશિક્ષિત માણસો જાણતા હોય છે; એટલું જ નહિ, એની કથા ખામીખૂબીઓ સહિત તેઓ જાણતા હોય છે. તે ગ્રંથનું આપણા મનમાં જે અનન્યસાધારણ મહત્ત્વ છે તેનો આથી વધુ પુરાવો શું હોઈ શકે ?

મહાભારતનું મહત્ત્વ આપણને સ્પષ્ટ હોય અને એની કથા આપણને પરિચિત હોય તો પણ તે ગ્રંથની રચના વિશે હિંદુ માણસ સામાન્યત: એટલું જ જાણતો હોય છે કે, વ્યાસ, વૈશંપાયન, સંજય અને સૌતી નામના માણસો એક કાળે અસ્તિત્વમાં હતા અને સાંપ્રત ઉપલબ્ધ મહાભારત તેઓનાં મુખનું છે. મહાભારતમાં આવાં વિધાનો છે એ ખરું. પરંતુ, કેવળ મહાભારત એમ કહે છે તેથી તે સાચું જ હશે એમ માનવું તર્કશુદ્ધ નથી. વળી, મહાભારતના તે પ્રકારનાં વિધાનો સાચાં કે ખોટાં છે તે બીજા કશાકને આધારે તપાસી જોવું હોય તો પણ તેવા પ્રકારનું કશું જ સાંપ્રત ઉપલબ્ધ નથી. ઉપલબ્ધ છે ફક્ત મહાભારતના પ્રાદેશિક પાઠો. કુલ આઠ પાઠો છે અને તેમના બે ભાગલા પડે છે. તે ભાગલાઓને આપણે મહાપાઠો (recensions) કહીશું. એક મહાપાઠ ઉત્તર ભારતનો અને બીજો મહાપાઠ દક્ષિણ ભારતનો. ઉત્તર ભારતનો મહાપાઠ કાશ્મીરી, નેપાળી, મૈથિલી, બંગાળી અને દેવનાગરી એમ કુલ પાંચ પ્રાદેશિક પાઠોનો છે. દક્ષિણ ભારતનો મહાપાઠ તેલુગુ, ગ્રંથ (તામિલ) અને મલ્યાળી એમ કુલ ત્રણ પાઠોનો છે. (પ્રાદેશિક પાઠ (version) શબ્દનો વિશિષ્ટ અર્થ છે. તો પણ સ્થૂળ શબ્દોમાં કહેવું હોય તો કોઈ એક પ્રાદેશિક પાઠ એટલે તે પ્રદેશમાં જે પ્રચલિત છે તે મહાભારત). દેવનાગરી પાઠ એટલે કાશ્મીર, નેપાળ, બિહાર, બંગાળ, અને દક્ષિણ ભારત આ બધા પ્રદેશો સિવાયના ભારતમાં – ટૂંકમાં, મધ્યભારતમાં – જે પ્રચલિત છે તે મહાભારત. (ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર્માં જે પ્રચલિત છે તે મહાભારત દેવનાગરી પાઠનો એક ઉપપાઠ છે અને તે ઉપપાઠનું નામ નીલકણ્ઠી પાઠ છે. તે નામ નીલકણ્ઠ નામના એક મરાઠી બ્રાહ્મણે સત્તરમી સદીને અંતે તે ઉપપાઠ ઉપર એક સુપ્રસિદ્ધ ટીકા લખી તે પરથી પડ્યું છે). ભાંડારકર સંસ્થાએ કરેલાં મહાભારત વિશેનાં સંશોધનમાંથી છતી થયેલી એક બાબત આ મુજબ છે: મહાભારતના કોઈ પણ પાઠની બધી હસ્તપ્રતો વચ્ચે આશ્ચર્યકારક સામ્ય છે; તેમજ, મહાભારતના આઠે પાઠો વચ્ચે પણ આશ્ચર્યકારક સામ્ય હોઈને દરેક મહાપાઠના પાઠો વચ્ચે તો એનાથી વધુ સામ્ય છે. પરંતુ, તે સંશોધનમાંથી છતી થયેલી બીજી બાબત એ છે કે, મહાભારતના દરેક પાઠમાં બીજા પાઠોમાં નથી એવી વિગતો પણ ઓછાવત્તા પ્રમાણમાં છે.

મહાભારતના પ્રાદેશિક પાઠો છે અને તે બધામાં કેટલાક તફાવત છે, એ વાત આપણા સુધી સામાન્યત: પહોંચતી નથી. મહાભારત એટલે આપણા મનમાં સૌતીએ નૈમિષારણ્યમાં જેનું કથન કર્યું તે અથવા એના જેવા જ બીજા કોઈક અર્થમાં “મૂળ” મહાભારત આવે છે. પરંતુ, નિરર્થક દલીલ ટાળવા ખાતર, તે એક કાળે અસ્તિત્વમાં હતું એમ માનીએ તો પણ તે મહાભારત અથવા જેને કોઈક વાજબી અર્થમાં “મૂળ” મહાભારત કહી શકાય તે મહાભારત, સાંપ્રત ઉપલબ્ધ નથી. તેમજ, તે “મૂળ” મહાભારતમાં શું હતું એ ઠરાવવું પણ હવે સહેલું રહ્યું નથી. સંશોધિત આવૃત્તિનું પ્રયોજન સમજવાની દૃષ્ટિએ આ મુદ્દો મહત્ત્વનો હોવાથી કેટલાંક ઉદાહરણો આપવાં ઉચિત ઠરશે.

પહેલું ઉદાહરણ છે આ સુપ્રસિદ્ધ શ્લોક:
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्।
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥

મહાભારતના મંગલાચરણરૂપે આપણને સહુને જાણીતો આ શ્લોક દક્ષિણ ભારતના કોઈ પણ પાઠમાં સાંપડતો નથી. તો પછી તે “મૂળ” મહાભારતમાં હતો કે નહોતો?

ઉપર ઉદ્ધૃત કરેલો શ્લોક મહાભારતની સંહિતાનો ભાગ નથી એમ કહી શકાય. તેથી હવે બીજું ઉદાહરણ લઈએ. તે છે, મહાભારતનો એક સુપરિચિત પ્રસંગ. મહાભારતની રચના મનમાં કર્યા પછી વ્યાસને ચિંતા થઈ કે હવે હું આ આખ્યાન મારા શિષ્યોને કઈ રીતે ભણાવીશ ? વ્યાસની એ ચિંતા બ્રહ્મદેવે જાણી, અને તેઓ ખુદ વ્યાસને મળવા આવ્યા. વ્યાસે, ‘મેં રચેલું આ આખ્યાન લખી લેવા પૃથ્વી ઉપર કોઈ નથી’, એમ કહ્યા પછી બ્રહ્મદેવે ગણેશજીનું નામ સૂચવ્યું. પછી વ્યાસે ગણેશજીનું સ્મરણ કર્યું અને ગણેશજી ત્યાં પ્રગટ થયા. વ્યાસની મુશ્કેલી જાણ્યા પછી ગણેશજીએ કહ્યું કે હું તમારો ગ્રંથ લખવાનું કામ કરીશ; પણ મારી એક શરત છે: મારી લેખની એક ક્ષણ પણ અટકવી ન જોઈએ. વ્યાસે કહ્યું, વારુ. પણ મારી પણ એક શરત છે: સમજ્યા વિના આપે કશુંય લખવું નહિ. હવે, ગણેશજી સમજી ન શકે એવું આ જગતમાં શું હોય? ગણેશજી બોલ્યા “ॐ”; અને ગ્રંથલેખનનો આરંભ થયો. ગણેશજીની લેખની એક ક્ષણ પણ ન અટકી જાય એ માટે વ્યાસ ઉતાવળથી કથા કહેવા લાગ્યા; અને ગણેશજી તેટલી જ ઉતાવળથી કથા લખવા માંડ્યા. એમ કરતાં વ્યાસને વિચાર કરવા એક ક્ષણની પણ ફુરસદ ગણેશજી મળવા દેતા નહોતા. તેથી વ્યાસે એક યુક્તિ યોજી. મનમાં રચી રાખેલા શ્લોકો પૂરા થવા આવે કે વ્યાસ એકાદો કૂટશ્લોક ઉમેરે; અને તે શ્લોકનો અર્થ સમજવા માટે ગણેશજીને જે એક બે ક્ષણ થાય એટલામાં તેઓ બીજા શ્લોકો મનમાં રચી નાખે. બે અગાધબુદ્ધિની વ્યક્તિઓ વચ્ચે થઈ રહેલી આવી હરીફાઈમાંથી આ ગ્રંથ તૈયાર થયો છે. દૂરદર્શન ઉપર બતાવેલી મહાભારતની શ્રેણીમાં આ પ્રસંગ છે તેથી તે પ્રસંગ “મૂળ” મહાભારતમાં છે એ વિશે લગભગ બધાને સો ટકા ખાતરી હોય છે. (કેટલાકને તો બસો ટકા ખાતરી હોય છે.) પરંતુ, તે પ્રસંગ તે શ્રેણીમાં છે એટલાથી તે “મૂળ” મહાભારતમાં છે એમ ઠરતું નથી. મુખ્ય વાત એ છે કે તે પ્રસંગ દક્ષિણ ભારતના એક પણ પાઠમાં નથી. તો પછી તે “મૂળ” મહાભારતમાં હતો કે નહોતો ?

મુદ્દો અગત્યનો હોવાથી આપણે હજુ એક ઉદાહરણ લઈએ. પ્રસંગ છે: જયદ્રથવધ. યુદ્ધના તેરમા દિવસે અભિમન્યુવધના સમાચાર સાંભળ્યા પછી અર્જુને પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે, હું આવતી કાલે સૂર્યાસ્ત સુધીમાં જયદ્રથનો વધ નહીં કરું તો હું અગ્નિપ્રવેશ કરીશ. ચૌદમો દિવસ ઊગ્યો. આખો દિવસ ઘનઘોર યુદ્ધ કર્યા પછી અર્જુન સૂર્યાસ્ત થવાને સમયે આખી કૌરવસેનાની પછવાડે ઊભેલા જયદ્રથની નજીક જઈ પહોંચ્યો. પરંતુ, દ્રોણે જયદ્રથનું સંરક્ષણ કરવા તેની આસપાસ ગોઠવેલા કર્ણ, અશ્વથામા, કૃપ વગેરે શ્રેષ્ઠ લડવૈયાઓ હજુ પણ જોશથી સામનો કરી રહ્યા હતા. આ બધું ચાલી રહ્યું હતું ત્યારે પેલી બાજુ કૃષ્ણે સૂરજને ક્ષિતિજને સ્પર્શેલો જોઈને અર્જુનને કહ્યું કે કંઈક “व्याज” – કપટ – કર્યા વિના સૂર્યાસ્ત પહેલાં તું જયદ્રથને હણી શકવાનો નથી. તો હવે હું એક “योग” – યુક્તિ – વાપરીને અંધકાર કરું છું. સૂર્ય અસ્ત પામ્યો એમ લાગીને ખુશ થયેલો જયદ્રથ માથું ઊંચું કરશે. તે સમયે તું એનું માથું કાપી કાઢ. પછી કૃષ્ણે સુદર્શનચક્રનું સ્મરણ કર્યું અને તે ચક્ર તેમની પાસે આવ્યા પછી તેને આદેશ આપ્યો કે અસ્ત પામતા સૂર્યને ઢાંકી દે. તરત સુદર્શનચક્રે સૂર્યને ઢાંકી દીધો; અંધકાર થયેલો જોઈને જયદ્રથે માથું ઊંચું કર્યું; તે જોઈ કૃષ્ણે સુદર્શનચક્ર પાછું ખેંચી લીધું અને અર્જુનને કહ્યું કે, “આ સૂર્ય અને આ જયદ્રથ !”; અને અર્જુને તત્ક્ષણે જયદ્રથનું માથું એક બાણ મારીને છેદી નાખ્યું. આ પ્રસંગ આપણે બધા જાણીએ છીએ. પરંતુ, સામાન્યત: એ જાણતા નથી કે, “આ સૂર્ય અને આ જયદ્રથ !” શબ્દો – વધુ ચોકસાઈથી લખવું હોય તો, તે અર્થના સંસ્કૃત શબ્દો – મહાભારતના એક પણ પાઠમાં નથી. સુદર્શનચક્રની સહાયથી કૃષ્ણે અંધકાર કર્યો એમ ફક્ત તેલુગુ અને ગ્રંથ એ બે જ પાઠોમાં છે; અને જયદ્રથવધ સમયે કૃષ્ણે અંધકાર કર્યો એ – જૂજ હસ્તપ્રતો બાદ કરતાં – ફક્ત દક્ષિણ ભારતના પાઠોમાં, બંગાળી પાઠમાં અને નીલકણ્ઠી પાઠમાં છે; અને તેના સંબંધમાં યોગનો ઉલ્લેખ ફક્ત બંગાળી પાઠ અને નીલકણ્ઠી પાઠમાં છે. કાશ્મીરી પાઠ, તેમજ દેવનાગરી પાઠની કેટલીક હસ્તપ્રતો મુજબ જયદ્રથ અર્જુન સાથે લડતો હતો; સૂર્યને અસ્ત પામતો જોઈને કૃષ્ણે અર્જુનનું એ તરફ ધ્યાન દોર્યું; પછી ઘોડાઓને મારી નાખવા કે ધ્વજ કાપી નાખવો એવું કરવામાં સમય ગુમાવવાને બદલે અર્જુને તત્ક્ષણે જયદ્રથનું માથું કાપી નાખ્યું. ક્યા પાઠમાં આપેલો અહેવાલ “મૂળ” મહાભારતમાંનો માનવો ? અને શા કારણે ?

ઉપર આપેલાં ઉદાહરણો વિશે ઊભા કરેલા પ્રશ્નો, મહાભારતને ચિકિત્સક દૃષ્ટિએ જોતાં નિત્ય ઊભા રહેનારા એક વ્યાપક પ્રશ્નનાં સ્વરૂપો છે. તે પ્રશ્ન છે: જેને કોઈક વાજબી અર્થમાં “મૂળ” મહાભારત કહી શકાય તે એક કાળે અસ્તિત્વમાં હતું અને દરેક પ્રાદેશિક પાઠમાં તે કોઈક સ્વરૂપમાં સમાવિષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે એમ માનીએ, તો પણ મહાભારતના કોઈ પણ પાઠની કઈ વિગતો “મૂળ” મહાભારતમાંની છે અને કઈ વિગતો પ્રક્ષિપ્ત – એટલે પાછળથી ઉમેરવામાં – આવી છે, એ તટસ્થ દૃષ્ટિએ કેવી રીતે નક્કી કરવું ? પ્રશ્ન મહત્ત્વનો છે એ તો સ્પષ્ટ છે; અને પ્રાદેશિક અભિમાનના જોરે “અમારું છે તે અસલ !” એ કાંઈ તેનો ઉત્તર નથી, એ પણ સ્પષ્ટ છે. તો પછી એનો ઉકેલ કઈ રીતે લાવવો?

ઉપર ઊભો કરેલો પ્રશ્ન મહાભારતના સંદર્ભમાં મૂક્યો હોય, તો પણ તે કેવળ તેના સંદર્ભમાં જ ઊભો થાય છે એમ નથી. રામાયણ લો, મનુસ્મૃતિ લો, ઇલિયડ લો, કે બાયબલ લો; આપણા સુધી હસ્તપ્રતોના સ્વરૂપમાં પહોંચેલા બધા જ પ્રાચીન ગ્રંથોના સંદર્ભમાં તે પ્રશ્ન ઓછાવત્તા તફાવત સાથે ઊભો થાય છે. તે પ્રશ્નનો ઉકેલ કેવી રીતે લાવી શકાય એ વિશે પાશ્ચાત્ત્ય લોકોએ વિચાર કરીને તે માટે એક શાસ્ત્રીય પદ્ધતિ શોધી કાઢી છે. કોઈ પણ ગ્રંથની તે પદ્ધતિ વાપરીને તૈયાર કરેલી આવૃત્તિને તે ગ્રંથની સંશોધિત આવૃત્તિ (critical edition) કહેવાય છે.

કોઈ પણ પ્રાચીન ગ્રંથની સંશોધિત આવૃત્તિ તૈયાર કરવાનું કામ મુશ્કેલીભર્યું હોય છે. તેને માટે વિદ્વત્તા તો જોઈએ જ; પણ તે કામ તજ્જ્ઞો સુધ્ધાં તે ગ્રંથનો ઊંડાણમાં અભ્યાસ કર્યા પછી જ કરી શકે છે. ભાંડારકર સંસ્થાએ મહાભારતની સંશોધિત આવૃત્તિ તૈયાર કરવાનું ૧૯૧૯માં હાથમાં લીધેલું કામ પૂરું થતાં ૧૯૬૬મું વર્ષ આવી પહોંચ્યું તે વગર કારણે નથી. પરંતુ, તેવી આવૃત્તિ તૈયાર કરવા માટે વાપરેલી પદ્ધતિ પાછળની કલ્પના સમજવી અઘરી નથી. મહાભારતની જેમ જ ઇતર પ્રાચીન ગ્રંથોના પણ અનેક પાઠ હોય છે. કોઈ પણ ગ્રંથના વિવિધ પાઠોમાં, જેમને સમગ્ર ગ્રંથના સંદર્ભમાં મામૂલી કહી શકાય એવા ઘણા તફાવત હોય તો પણ સામાન્યત: એમ દેખાઈ આવે છે કે તે બધા પાઠોમાં ઘણું સામ્ય છે. તે સામ્યના આધારે એવો એક વાજબી અંદાજ કરી શકાય છે કે, તે ગ્રંથના સાંપ્રત ઉપલબ્ધ છે તે બધા પાઠ, સાંપ્રત જે ઉપલબ્ધ નથી એવા કોઈક જૂના – જેને આધારભૂત પાઠ (archetype) કહી શકાય એવા – પાઠમાંથી (તે પાઠના શબ્દોમાં થોડાઘણા ફેરફારો થઈને, તેમજ તે પાઠમાં અવારનવાર જાતજાતના ઉમેરા થઈને) તૈયાર થયા છે. તેથી સમગ્ર ગ્રંથ વિશે તો શું, તેમાંના કોઈ એક પ્રસંગ વિશે સુધ્ધાં, “ઉપલબ્ધ છે તે પાઠોમાંનો ક્યો પાઠ બરાબર છે ?” એ પ્રશ્ન વાજબી નથી. વાજબી પ્રશ્ન છે: સાંપ્રત ઉપલબ્ધ છે તે બધા પાઠોને, તે આધારભૂત પાઠ વિશે આપણને – ભલે અશુદ્ધ સ્વરૂપમાં હોય – અગત્યની માહિતી આપે છે એવી દૃષ્ટિએ જોઈને અને તે સર્વ માહિતીનો તુલનાત્મક અભ્યાસ કરીને તે આધારભૂત પાઠ શું હતો એ નક્કી કરી ન શકાય ? પ્રાચીન ગ્રંથના સંદર્ભમાં “ક્યો પાઠ બરાબર છે ?” એમ પૂછવાને બદલે વાજબી તરીકે ઉપર ઊભો કરેલો પ્રશ્ન પૂછવો, એ સંશોધિત આવૃત્તિની કલ્પનામાંનો સૌથી મહત્ત્વનો ઘટક છે.

લેખકો – અરુણ વિનાયક જાતેગાંવકર, વાસંતી અરુણ જાતેગાંવકર, અનુવાદિકા – વાસંતી અરુણ જાતેગાંવકર
(આ લેખના ફક્ત શરૂઆતના થોડા પાનાં છે, પૂરા લેખની પીડીએફ ફાઈલ ડાઊનલોડ કરવા અહીં Critical Edition – Gujarati Translation – Vasanti Jategaonkar (1) ક્લિક કરો.)

“મહાભારતની સંશોધિત આવૃત્તિ” નામનો લેખ જે “શબ્દસૃષ્ટિ”ના જુલાઈ અંકમાં પ્રગટ થયો છે તે આજે અહીં પ્રસ્તુત કર્યો છે.

(પુસ્તક વિશે : ‘મહાભારતના કેટલાક પ્રસંગો : વિવેચન અને રસગ્રહણ’ નામના આ પુસ્તકના લેખકો છે શ્રી અરુણ વિનાયક જાતેગાંવકર તેમજ શ્રીમતી વાસંતીબેન અરુણ જાતેગાંવકર. આ પુસ્તકમાં ‘અસ્ત્રદર્શન’ તેમજ ‘દ્રોણવધ’ પ્રસંગો વિશે ખૂબ જ વિસ્તૃત અને વિવેચનાત્મક એવી અભ્યાસપૂર્ણ રજૂઆત કરવામાં આવી છે. મહાભારતને ઊંડાણપૂર્વક સમજવા ઈચ્છતા જિજ્ઞાસુઓ માટે આ પુસ્તક રસપ્રદ થઈ પડે તેવું છે. આ પુસ્તકના લેખકોએ ઘણા સંદર્ભો લઈને સમગ્ર પ્રસંગો ખૂબ સુંદર રીતે રજૂ કર્યા છે. આ પુસ્તક અમેરિકા તેમજ અન્ય દેશોમાં મેળવવા અંગે આપ તેમનો સીધો આ સરનામે vasantijategaonkar@yahoo.com સંપર્ક કરી શકો છો. ભારતમાં આ પુસ્તક આપ રીડગુજરાતી દ્વારા મેળવી શકો છો. આ પુસ્તકના સર્જકોની ઈચ્છા છે કે આ પુસ્તકના વેચાણમાંથી પ્રાપ્ત થતી રકમ રીડગુજરાતીના વિકાસમાં ઉપયોગી થાય. ભારતમાં આ પુસ્તક મેળવવા માટે સંપર્ક વિભાગમાં આપેલ અમારા ઈ-મેલ સરનામે અથવા ફોન નંબરનો ઉપયોગ કરી મંગાવી શકો છો.)


Email This Article Email This Article · Print This Article Print This Article ·  Save article As PDF ·   Subscribe ReadGujarati

  « Previous અમદાવાદ અને ટેલિફોન – વિનોદ ભટ્ટ
નૂતનવર્ષ ૨૦૭૧ના અભિનંદન… Next »   

0 પ્રતિભાવ : મહાભારતની સંશોધિત આવૃત્તિ – અરુણ વિનાયક જાતેગાંવકર, વાસંતી અરુણ જાતેગાંવકર

આપનો પ્રતિભાવ :

Name : (required)
Email : (required)
Website : (optional)
Comment :