જીવતર – મીનાક્ષી ચંદરાણા

ડોશીને ક્યાંય સુખ નહોતું. છોકરાને સમજાવ્યો, પણ માન્યો નહીં. ટોળાનો શું કે એકલદોકલનો શું, કોઈનોય ભરોસો કરાય એવું રહ્યું નહોતું. એવામાં કર્ફ્યુમાં છૂટ મુકાઈ. શેઠનો સંદેશો આવ્યો કે છોકરાએ દુકાને જઈને કીમતી સામાન ઘરભેગો કરી દેવો. છોકરો તો દુકાને જવા તૈયાર થઈ ગયો. ડોશીને આ જરાય નહોતું ગમ્યું. ડોશીએ છોકરાને કહ્યું કે મૂઉં ! પૂળો મૂક એવી નોકરીમાં ! પંદર દા’ડે મહિને, આજ નહીં ને કાલ બીજી નોકરી મળી જશે, પણ છોકરો માન્યો નહીં, ધરાર ગયો…

રોજેરોજ તો સીધાસાદા દેખાતા શહેરમાં આ એક તણખો ઝરવા જેટલી જ વાર રહેતી. સાથે રહેતી, સાથે નોકરી-ધંધો કરતી, અરસપરસની ધાર્મિક કે સામાજિક જરૂરિયાતો પૂડી પાડ્તા નાનામોટા ધંધામાંથી રોટલી રળી ખાતી આમપ્રજા… શી ખબર, ક્યા કારણે એ જ આસ્થાની વાતમાં સામસામે આવી જઈ મારવા-મરવા પર ઊતરી આવતી હતી ! આડા દિવસે સત્ય-અહિંસાના ગુણગાન ગાતો એક સામાન્ય માણસ, બીજા સામાન્ય માણસની, જીવતા-અજાણ્યા-નિર્દોષ-નાના માણસની કતલ કરતાં અચકાતો નહોતો.

ડોશીના જીવને ક્યાંય સુખ નહોતું, વલોપાતનો પાર નહોતો અને માથે ઢગલો કામ ગાજતું હતું. પાસેની દુકાનેથી બે કિલો બાજરી લઈ, વીણી, ઘંટીએ નાખી, સહિયારા નળે જેમ-તેમ પાણી ભાર્યું. શાક-પાંદડું ઘરભેગું કર્યું. કપડાં ઝીંકી કાઢ્યાં. વાસણ માંજ્યાં. ચૂલો પેટાવી ખાવાનું બનાવ્યું. એટલામાં તો ડોશીના પગ એકી-બેકી રમવા મંડ્યા. મૂળે તો વિચારમાં ને વિચારમાં અડધી રાત આમથી તેમ પડખાં ફેરવ્યાં હતાં. વળી ગરમી અને મચ્છરેય ઊંઘ ઉડાવવા માટે પૂરતાં હતાં. ને એમાં ધમાલની ધાક એવી કે બારી ખુલ્લી રાખતાંય વિચાર કરવો પડે એમ હતું. ઊંઘ આવે ક્યાંથી ? થાકેલી ડોશી બેસી પડી ને પોતાના હાથે પોતાના પગ, જેમ-તેમ, દબાવતી રહી.

પગ દાબતાં-દાબતાં એના મનમાં ઊગ્યું કે જાણે સામે બેસીને ડોસો એના પગ દબાવી આપે છે. એના મ્લાન, થાકેલા મુખ પરના હોઠ જરા મલક્યા અને સ્મિતનો એક હળવો તરંગ ફરી વળ્યો. ‘ડોસો તો પાછો આવવાનો નથી… પણ, મૂઆએ મને સાચવી’તી એવી…’ ડોશી મનમાં બબડી. ખાવા-પીવા, પહેરવા-ઓઢવા તો બહુ સારું નહોતી પામી એ ડોસા પાસેથી, પણ ડોસાએ એવું તો દીધું’તું કે ગયો ત્યારે ડોશીના મોઢાનું નૂર ને શરીરનું ચેતન – બધું ઉસેટીને લેતો ગયો. ‘બાકી પચ્ચાને માથે પાંચ… એ કંઈ જાતે પગ દાબવા પડે એવી ઉંમર નથી…’

પાકેલી ને થાકેલી ડોશી ઘેનમાં સરવા માંડી. ખુલ્લા બારણાનું એને ભાન ન રહ્યું. જરી વાર થઈ ને પડોશણ આવી. ખુલ્લું-ફટાક બારણું જોઈ એ અંદર આવી’તી. ને ડોશીને ઊંઘતી ભાળી, હલાવીને ઉઠાડી. ‘ભારે સુખિયો જીવ ડોશી તારો ! આમ ખુલ્લા-ફટાક દરવાજા, ને ઊંઘ આવી જાય છે…’ એવું બબડતી, બારણું બંધ કરાવી ને પડોશણ ગઈ. ડોશી ફરી આડી પડી ગઈ.

ફરી મન ચગડોળે ચડ્યું. છોકરાની ચિંતા થવા લાગી. ક્યારે આવશે આ છોકરો ? માંડ કર્ફ્‍યુ છૂટ્યો જરી વાર માટે, ત્યાં શેઠિયાએ ધકેલી દીધો દુકાને. શેઠિયાનું શું જાય, છોકરાને ધકેલી દેવામાં ? આંયાં છોકરાને જીવનું જોખમ…

ડોશીને ધાક પેઠી કે છોકરાને ક્યાંક ખોઈ બેઠી તો…? ધાકમાં ને ધાકમાં નીંદર આવતી હતી એય હરામ થવા લાગી. આંખો ખુલ્લી રાખે, તો હૈયાનું ધક્‍ધક્‍ કાનમાં બઘડાટી બોલાવે, બંધ રાખે તો શુંનું શું દેખાય ! ‘એ છોકરો સાઈકલ થઈને જાય છે… ચારે બાજુ જોતો-જોતો. લે… આ નાળા પરનો પુલ આવ્યો… બાપુ, સાચવીને જાજે… સામી બાજુએથી સામાવાળા ઘેરી વળશે… તો કાં તો છરિયું ખમવાની, કાં પછી આ નદી-નાળું-વોંકળો… જે કહો તે, એમાં ભુસ્કો મારવાનો… અલ્યા, કહું છું… જોઈને જાજે…’ ડોશીનો બબડાટ ચાલુ હતો.

‘છોકરો તો એઈ… ને સાઈકલ મારી મૂકી છે… ને આ આવી પૂગ્યો દુકાનવાળા રોડ ઉપર. હવે તો બહુ છેટું નથી… આ દુકાનમાં પોગ્યોને સામાન લીધો… બાપા… જલદી નીકળ… છોકરો તો સામાન લઈને પાછો સાયકલ પર સવાર… પાછો વળવાય માંડ્યો… આ આવી ગયો પુલ ઉપર… હાલ ભાઈ, ઝટ ઘરભેગો થા, હવે બહુ છેટું નથી. ઓ…! આ શું…! કેવડું મોટું ધાડું…! અરે, તમે મારા છોકરાને ઝપટમાં લીધો કે શું? બાપા… એને નો મારશો…! બાપા, એણે કંઈ નથી કઈરું! છોડો એને છોડો…! કોણ સાંભળે ! છરી હુલાવી દીધી… આ સેર છૂટી લાલ… કોનું લોહી આ…! મારા લાલનું? કે…!’

ઘાંઘી-બાઘી ડોશીએ જોરથી ચીસ નાંખી…! ને ચીસ નાખતાંવેંત સપનામાંથી જાગી પડી…! પડોશણ દોડતી આવી. જોરજોરથી બારણું ધબધબાવવા માંડી. ચેતન વિનાના પગ પર ઊભી થઈ ડોશીએ બારણું ખોલ્યું. ટોળું ભેગું થઈ ગયું હતું. ડૂમો છૂટી પડ્યો… ડોશી બહુ રડી. બહુ એટલે… છાતીફાટ રડી. આખું સપનું અને બીજી કંઈક વાતો ઠાલવી દીધી આંસુની નદીમાં. છાતી જાણે હળવી થઈ ગઈ. પડોશણે ડોશીને છાની રાખવા પાણી દીધું. ડોશીને તાળવે તેલ ઘસી આપ્યું. ચાર બટકાં મોંમાં ઘલાવ્યાં. ડોશી બેઠી થઈ.

કોઈક કહેવા લાગ્યું કે મોતનું સપનું આવે એ તો સારું. જેનું મોત ભાળ્યું હોય એની આવરદા વધે… કોઈક વળી એમ બોલ્યું કે વહેલી સવારનાં સપનાં સાચાં પડે, કાંઈ દિવસનાં નહીં… છોકરો અબઘડી કામકાજ પતાવી પાછો આવશે…

ડોશીના જીવમાં જીવ આવ્યો ને વાસણકૂસણ ઘસી, કપડાં વાળી, કામ પતાવી, પાછી પગ વાળીને બેઠી. પણ છોકરો ન આવ્યો. બપોર ગઈ… સાંજ ગઈ… ‘છોરો આયો નંઈ…’ ડોશી વિચારે છે, ત્યાં તો હો-હા સંભળાઈ. ટોળું ઘર બાજુ આવતું દેખાયું. ડોશીની આંખો કંઈ કળે એ પહેલાં ટોળાએ પોટલું પટક્યું. ચારે બાજુ, દશે દિશાએ લાલ રંગ દેખાયો. એની વચ્ચે આંતરડાનો લોચો… ડોશીએ પાછી એવી જ ચીસ નાખી. એ પડી ગઈ. બેભાન થઈ ગઈ. ભાનમાં આવી ત્યારે દીકરી-જમાઈ, ને બીજાં સગાંવહાલાં આવી ગયાં હતાં. પોટલું તો પોલીસ લઈ ગઈ હતી. પોટલાની જગ્યાએ ભૂખરું ધાબું દેખાતું હતું.

કોઈએ પાણી પાયું. ડોશીએ પીધું ને બેઠી થઈ. રડવું ન આવ્યું. હૈયામાં જાણે ખાલી ચડી ગઈ ગતી. દુઃખ ન લાગ્યું એવું ન હતું. પણ છોકરો મરે એ પહેલાં તો એણે છાતીએ ફાડીને રડી લીધું હતું. કદાચ એ જ સમયે એ મર્યો હશે… કે પછી મરતો હશે…! ડોશીએ ભૂખરા ધાબાવાળી જગ્યાએથી નજર હટાવી લીધી. છોકરો જાણે બહારગામ ગયો હોય એમ મન શાંત હતું.

આટલાં વરસોની જેમ બીજા વીસ દિવસ નીકળી ગયા. ‘છોકરો પાછો નહીં આવે તો ?’ એ ડરે એક વખત ડોશીના પગ ઢીલા થઈ ગયા હતા. છોકરો ખરેખર પાછો થયો, ત્યારે એની પાછળની વિધિઓમાં અને સગાંસંબંધીઓનાં ધાડાં અને વારંવાર થતા ખરખરા અને એકની એક વાતો… છોકરાનું ન હોવું ડોશી માટે સ્વીકાર્ય સત્ય બની ગયું. ડોશી નવી જિંદગીમાં દિવસે દિવસે ગોઠવાતી ગઈ. ડોશીનું મન ઠેકાણે પડતું જોઈ, છોકરીએ પોતાના ઘેર જવાની તૈયારી આદરી.

ડોશીને માથે હવે કોઈ જવાબદારી રહી નહોતી. એક પોતાની જાતનું જ પૂરું કરવાનું હતું. એક કામ પણ મળી ગયું હતું. એક બંગલાવાળાને ઘેર આખો દિવસ રહીને એક નાનો છોકરો સાચવવાનો હતો. બદલામાં એને રહેવું, ખાવું-પીવું, કપડાં મફત ને વળી બાર મહિને પાંચ હજાર…! છોકરો હતો ત્યારે જ એને આ કામ મળે એમ હતું. પણ છોકરાને એકલો છોડીને બંગલે રહેવા જવું પડે. અને છોકરો ના પાડતો’તો આ ઉંમરે કામ કરવાની… હવે પેટ માટે કંઈક તો કરવું પડશે ને… ભલું થજો બંગલાવાળાનું ! છોકરી-જમાઈ પણ બહુ સારાં. દોડાદોડી કરીને આટલું ગોઠવીને ગયાં.

ડોશી નવા ઘરમાં આવી ગઈ. મનને સમજાવતી-પટવતી કામ કરવા માંડી. સગવડ તો પહેલાં કરતાં વધુ થઈ ગઈ હતી. પાકી રૂમ, માથે છાપરું, છતમાં પંખો, સારું ખાવું-પીવું, સારું કપડું… જોકે છોકરા વિનાના જીવતરમાં સગવડનો કોળિયો ડોશીને ક્યારેક ગળે અટકી જતો. પણ જેમ-તેમ જિંદગી ચાલવા માંડી.
એક માઝમ રાતે ડોશીને સપનું આવ્યું કે એનો છોકરો સાઈકલ પર પુરપાટ ઝડપે આવી ઘરમાં પેઠો છે. ભર્યા શ્વાસે કહે છે કે ‘મા, મને જલદી ખાવાનું આપ… બહુ ભૂખ લાગી છે… રોટલો… છાસ… ડુંગળી… જે હોય એ ખાવા આપી દે…’

ડોશી જાગી પડી. આંખ ખોલી. જોયું તો અજવાળું થવામાં હતું. ડોશી સપનામાંથી ધરતી પર આવી. એને યાદ આવ્યું કે માથે ઢગલો કામ પડ્યું’તું. પોતાનાં કામ ઉપરાંત બંગલાવાળાના છોકરાને નવડાવવાનો હતો, ખવડાવવાનું હતું. બંગલાવાળાના સમય બરાબર સાચવવા પડે…

એણે ઝટપટ કામ પતાવવા માંડ્યું. નાહી-ધોઈ કપડાં દોરી પર નાખતાં ડોશીને લાગ્યું કે કપડાં વચ્ચેથી જાણે કોઈ એની સામે ડોકિયું કરી લે છે… અરે…! આ તો ડોસો કે શું…!

ડોશી ઝટ ઘરમાં આવી. અંતરમાં ડોકિયું કર્યું. ડોસો ત્યાં બેઠો’તો, ને કે’તો’તો, ‘ગાંડી ! કોઈની વાતમાં આવીશ નહીં. સવારે જોયેલાં બધાં સપનાં સાચાં પડતાં નથી. તું તારે કામ કર્યે રાખ. ને હા… કામ પતે એટલે જલદી અહીં આવજે મારી પાસે… પછી તારા પગ દબાવી દઉં…’

ડોશીએ નીચે જોયું. મ્લાન મોં પર ફરી એક સ્મિતનો તરંગ ફરી વળ્યો. એના નાના ઘરને તાળું માર્યું. ચાવી છેડે બાંધી બંગલાવાળાના છોકરાને રમાડવા એણે પગ ઉપાડ્યા.

– મીનાક્ષી ચંદરાણા


Email This Article Email This Article · Print This Article Print This Article ·  Save article As PDF ·   Subscribe ReadGujarati

  « Previous બ્લૉકેજ ! – હરેશ ધોળકિયા
જિંદગીનું ગણિત – ગોવિંદ પટેલ Next »   

3 પ્રતિભાવો : જીવતર – મીનાક્ષી ચંદરાણા

  1. દિપક says:

    aapni varta aapni jemj sarl che.

આપનો પ્રતિભાવ :

Name : (required)
Email : (required)
Website : (optional)
Comment :