રોઈ લેવું પણ રાવ ન કરવી – જયદેવ માંકડ

(‘અખંડ આનંદ’ સામયિકના જાન્યુઆરી-૨૦૧૬ના અંકમાંથી સાભાર)

‘તમે સાચા હો તો પણ બાપ, રોઈ લેવું પણ રાવ ન કરવી.’

મોરારિબાપુની તાજેતરની એક કથામાં હમણાં આ સૂત્ર સાંભળવા મળ્યું. બાપુની કથાપ્રવાહમાં સહજપણે આવાં મૂલ્યવાન મોતી સમાં સૂત્રો મળી આવે છે. કોઈ કોઈ મરજીવા હોય પણ મરજીવાને તો ડૂબકીઓ મારવી પડે, જોખમ લઈ શોધવું પડે અને સફળતાની પાછી કોઈ બાંહેધરી નહીં. ક્યારેક અસ્તિત્વ કૃપાળુ બને અને રત્નાકર ખુદ જીવંત બને છે. અહીં તો સમુદ્ર સામે ચાલીને રત્નોનો થાળ આપણને ધરે છે. બાપુ આપણા માટે સુલભ છે, આપણને સહજ મળ્યા છે. ‘સારો વિચાર જ્યાંથી મળે ત્યાં લેવો જોઈએ.’ આવું બાપુને કહેતા સાંભળ્યા છે. એમની કથામાંથી પણ સારા વિચાર મળે તો લેવામાં શું વાંધો ? એ સમજણને આગળ રાખી મને આ સૂત્ર ગમ્યું, જે તમને કહેવાની ઈચ્છા થઈ આવે છે. બાકી, અહીં કોઈ શાસ્ત્રોની ગહન વાત નથી, મારો તેમાં પ્રવેશ પણ નથી.

જો આપણે જીવન પ્રત્યે થોડા પણ ગંભીર હોઈએ તો જડીબુટ્ટી જેવા ઔષધિય ગુણો ધરાવતા વિચારો અને સૂત્રો મળી જતાં હોય છે. કારણ કે ઈશ્વર, અલ્લાહ, ગોડ કે પછી જે નામે આપણે પોકારીએ, તેણે વ્યવસ્થા કરી છે. જેને ખરેખર ઉપર ઊઠવું છે તેને માટે નિશ્ચિત માર્ગ તૈયાર હોય છે. ઉપરના સૂત્રને જોવા અને સમજવાની કોશિશ કરશું તો દેખાશે કે આ વિચારમાં એક એવી કૂંચી છે, જે આપણા મનરૂપી પટારાના તાળાને જો લાગુ પડી જશે તો માલામાલ થઈ જઈએ. કારણ કે આખરે તો મન જ ખેલ ખેલે છે ને !

મનમાં સારું પણ ધરબાયેલું પડ્યું છે અને ગંદકી પણ પડી છે. આપણા પ્રશ્નો, આપણા વ્યવહારોની નીપજ છે અને વ્યવહારો મનમાં જે પડ્યું છે તેમાંથી આકાર લે છે. કોઈની કૃપા થાય તો અને પોતાને પોતાના વર્તનની પીડા થાય ત્યારે આત્મનિરીક્ષણ થાય. હું મારી જાતને પૂછું, મને બાપુની રામકથામાં શું કામ ગમે છે ? થોડા થોડા દિવસે જુદાજુદા સ્થાને યોજાતી રામકથામાં ‘કાં આટલો મોટો માનવ મહેરામણ વિલસે છે ?’ કારણ કદાચ એ છે કે આપણને આપણી બુરાઈની ખબર છે અને અચ્છાઈની શોધ છે. એથી એક વખતે એવો વિચાર સૂઝ્યો હતો કે બાપુની રામકથા એ સારપની ખેતી છે. એમને માણસ માત્રની ભીતરમાં ધરબાયેલી સારપ સાથે નિસ્બત છે. વાવેતર થાય એટલે નિંદામણરૂપી ઘાસ ઊગે, જે કાઢી નાખવાનું હોય. એટલે એમની કથા જાત સાથે વાત કરવાનું એકાંત છે.

કથા દ્વારા જો એવું આત્મનિરીક્ષણ શરૂ થાય તો જોઈ શકશું કે આપણી ઊર્જાનો કેવડો મોટો ભાગ આપણે રાવ કરવામાં ખર્ચી નાખીએ છીએ ! જ્યાં જુઓ ત્યાં બસ ફરિયાદ. કેવા અસહિષ્ણુ માનસ થઈ ગયાં છે ! બધી વાતમાં ભાઈ, આપણને તો વાંધો. જાતથી લઈ સહુને એકબીજા સામે ફરિયાદ છે. પારિવારિક જીવન હોય કે સામૂહિક જીવન હોય, રાવ કરવાની માનસિકતા જોર પકડતી જાય છે. રાવ ન કરવી એમ નહીં, ઊલટું સૌને રોવડાવવાની દિશામાં વધુને વધુ ઊર્જા ખર્ચીએ છીએ. અપેક્ષાઓની ભરમાર અને તેને ચરિતાર્થ કરવાની નિષ્ફળતા રાવ કરવા પ્રેરે છે. આમે ય આપણને કાજી બની, બીજાનો ન્યાય તોળવામાં ખૂબ મજા આવે છે. બીજાના વર્તનને પોતાના દ્રષ્ટિકોણથી મૂલવવાની ટેવ પડી જાય ત્યાં સુધી ઠીક છે પણ આગ્રહ ભળે એટલે ખલાસ. વાંધા શરૂ, રાવ શરૂ, ફરિયાદ શરૂ. એમાંય જો જક્કી હોઈએ તો જિદ ભળે. નેગેટિવ વાત અને વિચારનું પરિણામ પણ અંતે તો નેગેટિવ આવે.

આપણી ફરિયાદોએ કેવું કલુષિત વાતાવરણ સર્જ્યું છે ! સૌથી પહેલી અસર આપણા પોતાના પર થાય છે અને પછી કેન્સરની જેમ આપણા વર્તુળમાં ફેલાઈને આખા જીવનને દુઃખી કરી મૂકે છે. રાવ કર્યા કરવાને બદલે સાચા હોઈએ તો પણ રોઈ લઈએ તો ? પણ… એ તો કેમ થાય ભાઈ ! આપણી અમર્યાદ અપેક્ષાઓ આના મૂળમાં હશે. બીજાએ મારા માટે શું કરવું જોઈએ એની ગણતરીઓમાંથી રાવ જન્મે. આપણે આપણાથી થાય તેટલું કરીએ અને નિર્ભાર રહીએ તો સમસ્યાઓ ઓછી થાય, પણ જુઓ તો ખરા, જ્યાં જોઈએ ત્યાં ફરિયાદોનું ઝેર ઓકાઈ રહ્યું છે. વ્યક્તિગત જીવન હોય, સામાજિક જીવન હોય, વ્યવહારનું જગત હોય કે રાજકીય ક્ષેત્ર હોય, બધાને એકબીજા સામે ફરિયાદ છે.

જો વ્યક્તિગત કે સામૂહિક જીવનમાં સહેજે સારપ જોઈતી હોય તો આવી દુષ્ટ માનસિકતાને આપણે ગંભીર રીતે લેવી પડે. આધુનિક વિજ્ઞાને ‘ફ્રીકવન્સી’ની શોધ કરી છે. વિવિધ પ્રકારના તરંગો આપણી આસપાસ વિંટળાયેલા રહે છે. તેમ નકારાત્મક વિચારો પણ આપણને શોધતા રહે છે. આપણી આસપાસ મોબાઈલના સિગ્નલ્સ હોય છે કે એફ.એમ રેડિયોની ‘ફ્રીકવન્સી’ હોય છે. ખાલી સ્વિચ ઓન કરીએ કે સ્ટેશન મેળવીએ એટલી વાર, ‘કાર્યક્રમ’ શરૂ ! એમ દુષ્ટ વિચારોનાં મોજાંઓ આપણી આસપાસ ફરતાં રહે છે જે આપણા ફરિયાદી માનસને વધુ ગતિમાન કરે છે. રેડિયો ઓન કરીએ સંગીત માટે, પણ થાય છે જીવન સંગીત બેસૂરું. આ રહસ્યની આપણા ૠષિઓને જાણ હતી એથી એમણે ‘અમને દરેક દિશાઓમાંથી શુભ વિચારો પ્રાપ્ત થાઓ’ એ વાત કહી. આપણા પ્રાચીન ૠષિઓએ સંસ્કૃત ભાષામાં આ વાત કહી છે કે “ફરિયાદી ચિત્ત ક્યારેય અધ્યાત્મની યાત્રા કરી શકતું નથી. અરે, દુન્વયી વ્યવહારોમાં પણ સારી રીતે જીવી શકતું નથી.” આ વાક્યને ઉપરોક્ત ભૂમિકાએ જોઈએ – મૂલવીએ.

આવા સંદર્ભે મોરારિ બાપુને જોઈએ ત્યારે એમનામાં એક વૈદ્યનાં દર્શન પણ થાય. વ્યક્તિ સુધરે તો સમાજ સુધરે, એટલે એમની આ આખી મથામણ વ્યક્તિથી લઈ સમષ્ટિના આરોગ્ય માટે છે તેવું અનુભવાય છે. કારણ કે આપણે સ્વીકારીએ કે ન સ્વીકારીએ પણ આપણી તબિયત તો બગડેલી જોવા મળે છે. હવે તો વધુને વધુ ગંભીર થતી જાય છે, હોં ભાઈ ! ત્યારે બાપુના સૂત્રો કે જે એમના અનુભવની નીપજ છે, ઉપયોગી સાબિત થાય છે. એમના શબ્દોને યાદ કરું તો ‘રામકથા એ મનના પક્ષઘાતોને મટાડવાનું ઔષધાલય છે. હાલતી ચાલતી હોસ્પિટલ છે.’ પંચાવન (૫૫) ઉપરાંત વર્ષોથી ચાલતી એમની રામકથા યાત્રા જાણે એક યુનિવર્સિટી છે, જે એવા ઉપયોગી કોર્સ આપે છે કે જેની ડીગ્રી મેળવનારા જીવનમાં સફળ થાય છે અને તેમ છતાંય વ્યક્તિગતપણે એમની એ જાગૃતિ છે કે ‘હું કોઈને સુધારવા કથા નથી કરતો, મારે સૌને સ્વીકારવા છે.’ પરંતુ જ્યારે એમની તમામ ક્ષણો સાધના છે ત્યારે એમાંથી તો આપણને આવું નવનીત મળે જ મળે. જો આપણી જાતને બીમાર સમજીએ, એ બીમારીનો સ્વીકાર કરીએ તો આપણે એટલા ભાગ્યશાળી છીએ કે બાપુની રામકથામાં બીમારીનું નિદાન થાય છે અને ઉપચાર પણ થાય છે. એ અર્થમાં બાપુ કહે છે તેમ એમની રામકથા ઔષધાલય છે. ઝીલવું હોય અને પ્રયાસ કરવો હોય તો રામકથા જબરાં સૂત્રો આપે છે.

આપણે થોડું વધુ ગળી જતાં શીખી તો ? થોડું વધુ જતું કરીએ, વધુ નિર્ભર રહીએ. કોણ જાણે આયખું હશે ! જવા દો યાર, કંઈ વાંધો નહિ… તું રાજી રહે… આવો પ્રયાસ ન કરી શકીએ ? માનસિક પર્યાવરણથી લઈ વૈશ્વિક પર્યાવરણને સુધારવું હોય તો આવી સમજને જીવવાના પ્રયાસ કરવા પડશે.

નાત બહિષ્કાર કરે કે રાજા જેલમાં નાખે, પરિવારજનોની વિદાય થાય કે ગમે તે થાય. નરસિંહ મહેતા પાસે કોઈ ફરિયાદ નહોતી એટલે કૃષ્ણને દોડવું પડ્યું. હૂંડી સ્વીકારવી પડી, મામેરું કરવું પડ્યું. એ દિવસોમાં તો એ જાણે જૂનાગઢ તરફ નજર રાખીને જ બેઠો હશે ! કોણ જાણે ક્યારે દોડવું પડે ! દ્રૌપદી ફરિયાદી નો’તી, કૃષ્ણને ચિર પુરવાં જ પડે. ફરિયાદમુક્ત ચિત્ત હતું એટલે મીરાંને ઝેર ઝેર ન લાગ્યું. ઊલટું કૃષ્ણને અમૃતમાં પરિવર્તિત કરવું પડ્યું. ચાલો, એટલે બધે ન જાવું હોય તો, વકીલ હતા પણ ગાંધીજી ફરિયાદી ન બન્યા. અંગ્રેજોએ નમતું જોખવું પડ્યું. મનમાં ને ચિત્તમાં રોષ નહોતો; રામનામ હતું, પરિણામે બ્રિટીશ જજ પણ આદર આપતા હતા, કમને સજા સંભળાવતા હતા.

આ બધા પાસે શું હતું ? એક સમજણ હતી કે રાવ ન કરવી, સાચા હોઈએ તો પણ રોઈ લેવું, ખૂણે બેસી બે આંસુ પાડી લેવાં. એક કહેવત જાણીએ છીએ કે ‘સિદ્ધિ જઈ એને વરે, જે પરસેવે નાહ્ય.’ શું આપને એવું નથી લાગતું કે ‘આનંદ જઈ એને વરે, જે અશ્રુએ નાહ્ય ?’

સંપર્ક : કૈલાશ ગુરુકુલ, મહુવા, જિ. ભાવનગર


Email This Article Email This Article · Print This Article Print This Article ·  Save article As PDF ·   Subscribe ReadGujarati

  « Previous બૂમરેંગ – સુનંદા ભટ્ટ
જીવનમાં પાંગરતા સંબંધો – નીલમ દોશી Next »   

7 પ્રતિભાવો : રોઈ લેવું પણ રાવ ન કરવી – જયદેવ માંકડ

  1. કાલિદાસ વ. પટેલ {વાગોસણા} says:

    જયદેવભાઈ,
    મહાન માણસોએ તરતા મૂકેલા સારા વિચારો કેટલું મોટુ કામ કરી શકે છે તેના ઉપર આપે આ એક ઉત્તમ લેખ આપ્યો. બસ, જેની કોઈ રાવ નથી તેને સમજો નાનું સરખું રાજ છે ! આપણી અમર્યાદ અપેક્ષાઓ અને તેને બીજાઓ કેમ સંતોષતા નથી … બસ , તેમાંથી રાવ જન્મે છે ! શાંત ચિત્તે વિચારો કે , તમારી અપેક્ષાઓ { પછી તે સાચી કે વ્યાજબી છે તે પણ આપણે ક્યાં જોવા બેસીએ છીએ ? } બીજા શા માટે સંતોષે ? અને , ના સંતોષે તો પછી રાવ કરવાનો આપણને અધિકાર કેટલો ?
    ખરેખર, મોરારિબાપુ સારપની ખેતી કરે છે.
    કાલિદાસ વ. પટેલ {વાગોસણા}
    ભૂલ સુધારઃ ૧. નીચેથી બીજો ફકરોઃ — ચિર = લાંબું , ચીર = વસ્ત્ર — અહિ ” ચીર ” જોઈએ.
    ૨. નીચેથી ત્રીજો ફકરોઃ — પહેલી લીટીઃ “શીખીએ” જોઈએ તથા આગળ ” નિર્ભાર ” જોઈએ. તથા ‘ કોણ જાણે આયખુ હશે ‘ વાક્યમાં ટાઈપની કોઈ ભૂલ લાગે છે.

    જીજ્ઞેશભાઈ સુધારી લેશો. … સુંદર લેખમાં ” લોઢાની મેખ ” જેવું લાગે છે.

    • P. Patel says:

      વધુમાં,
      ફકરો – ૫ લીટી – ૭ — દ્રષ્ટિકોણ શબ્દને બદલે ” દૃષ્ટિકોણ ” જોઇએ.
      ફકરો – ૩ લીટી – ૩ — મને બાપુની રામકથા શું કામ ગમે છે ? જોઈએ.
      સુધારવા વિનંતી છે.

  2. “તમે સાચા હો તો પણ બાપ, રોઈ લેવું પણ રાવ ન કરવી” બાપુની કથાપ્રવાહમાં સહજપણે આવાં મૂલ્યવાન મોતી સમાં સૂત્રો મળી આવે છે. તેની તમોએ લેખમાં દૃષ્ટાંતો સાથે સરળ ભાષામાં રજૂઆત કરી ઉતમ લેખ આપ્યો છે. આભાર.

  3. Seema says:

    અનુસ્વાર ને લગતી જોડણી સુધારીને વાંચવા વિનંતિ.

    ફરિયાદ માણસ સામે નહિ પરંતુ પરિસ્થિતિ સામે હોય તોજ રાવ કરવા કરતાં રોઈ લેવુ વધારે સારુ. પણ જો કોઈ વ્યક્તિ તક્લીફ આપતી હોય અને રડીયે તો ર્હ્દય સાફ થતુ હશે પણ તકલીફ આપનારને તો મનમાં આનંદ જ થવાનો કે જો કેવા રડાવ્યા અને એનુ એ વર્તન બદલાશે નહિ. એના કરતાં હસી કાઢવુ અથવા ઉપેક્ષા કરવી એ વધારે અસરકારક સાબિત થાય છે. સામે વાળા ને લાગવુ જોઈએ કે આને તો કોઈ અસરજ થતી નથી તો શક્ય છે કે તેનુ વર્તન બદલાય(માનસિકતા નહી બદલાય). અને હસવાથી આપણી આસપાસ નુ વાતાવરણ પણ પ્રફ્ફુલ્લિત રહેશે.

  4. રેણુકાબેન ત્રિવેદેી(હાલ સુરત વતન-મહુવા-ભાવનગર)
    શ્રેી જયદેવભાઈ,
    લેખ ખુબ જ ગમ્યો.ફરિયાદ માણસ સામે નહિ પરંતુ પરિસ્થિતિ સામે હોય તો ય રાવ કરવા કરતાં રોઈ લેવુ વધારે સારુ.તેમ ક્રરવાથેી મન પરનો ભા અમુક અન્શ હળવો થાય છે.

  5. p j pandya says:

    કલપિએ ગાયુ જ ચ્હે વ્હાલિ બાબા સહન કરવુ એય ચ્હે એક લ્હવો– ફરિયાદ ન કરવિ

  6. Arvind Patel says:

    મુરારી બાપુ એક સંત થી પણ અધિક છે. સંત વાણી માં ક્યાંય ભૂલ ન જ હોઈ. તમે તમારા મન ની કડવાશ કાઢી નાખો તો ફરિયાદ આપોઆપ જતી રહેશે. કોઈ વ્યક્તિ કડવાશ ધરાવતી હોય, તો તમે તેની ચિંતા ના કરશો. તેનો હિસાબ કિતાબ કરવા વાળો છે. આપણે આપણું સારાપણું જાળવી રાખવું. નદીએ નાહતા બાવાજીએ જોયું, વીંછી તણાય છે. તેમણે તેને હથેળી માં લઇ કિનારે કરવાની કોશિશ કરી. પણ વીંછી બાવાજી ને શંખ મારવા લાગ્યો. બાવાજી પ્રયત્ન ચાલુ રાખ્યો. કોઈ બોલું, બાવાજી જવાદો એને, તેતો તમને ડંખ મારે છે. બાવાજી બોલ્યા, વીંછી તેનું કામ કરે, હું મારુ કામ કરું. વાત ખુબ જ નાની છે, પણ સમજવા જેવી છે. આપણે આપણું સારાપણ જાળવી રાખવું, બાકી બીજી વાતની ચિંતા કરવી નહિ. ફરિયાદ કરવાનું તો સ્વભાવ માં થી જ કાઢી નાખવું. અપેક્ષા અને ફરિયાદ એક જ સિક્કાની બે બાજુ છે. અપેક્ષાઓ વધુ તો ફરિયાદો વધુ. અપેક્ષાઓ ઓછી તો ફરિયાદો પણ ઓછી.

આપનો પ્રતિભાવ :

Name : (required)
Email : (required)
Website : (optional)
Comment :