જીવવા માટે ગુરુ કરવાની શી જરૂર ? – દિનેશ પાંચાલ

(રીડગુજરાતીને આ લેખ મોકલવા બદલ શ્રી દિનેશભાઈ પાંચાલ (નવસારી)નો ખૂબ ખૂબ આભાર. આપ તેમનો ૯૪૨૮૧૬૦૫૦૮ પર સંપર્ક કરી શકો છો.)

એક મિત્ર તેમની વાતો દરમિયાન હંમેશા કહેતા રહેતા હોય છે : ‘અમારા ગુરુના આદેશને કારણે અમે આ નથી ખાતા અને તે નથી ખાતા !’ દોસ્તો, શું ખાવું ને શું ન ખાવું એ તત્વતઃ વ્યક્તિસ્વાતંત્ર્યનો મુદ્દો છે. આપ શ્રદ્ધાળુ હશો તો બેશક આપને ઝાટકો લાગશે પણ એક વાત પૂરી ગંભીરતાથી કહેવી છે. મનુષ્યજીવનમાં ગુરુ કરવાની જ કોઈ જરૂર હોતી નથી. જીવનો અભ્યાસક્રમ એટલો અઘરો નથી કે તે માટે તમારે ગુરુનું ગાઇડન્સ મેળવવું પડે ! તમારે ‘એ… બી… સી… ડી…’ શીખવા માટે શિક્ષકની જરૂર પડે… પણ ભણીગણીને એક જવાબદાર નાગરિક બની જાઓ પછી વાંચવા લખવા માટે તમને દર વખતે શિક્ષકની જરૂર પડતી નથી. ચાલતા આવડી જાય પછી ચાલણગાડીની જરૂર પડતી નથી. છતાં તમારે ગુરુ કરવા હોય તો ગુરુનું સરનામું નોંધી લો. ઈશ્વરે ખાવા, પીવા અને બોલવા માટે મોઢું આપ્યું છે. વિચારવા માટે મગજ આપ્યું છે. સમજવા માટે બુદ્ધિ આપી છે. તો વિચાર… બુદ્ધિ અને સમજ એ જ તમારા અસલી ગુરુ છે ! જેમકે મોઢું આપ્યું છે તો તે વડે અન્ન ખાવું અને પાણી પીવું પરંતુ ગુટકા ન ખાવા કે લઠ્ઠો ન પીવો, એ સામાન્ય બુદ્ધિની વાત છે. બોલવા માટે જીભ આપી છે અને વિચારવા માટે બુદ્ધિ આપી છે એથી મા સાથે કેમ બોલવું અને પત્ની સાથે કેમ બોલવું તે વિવેકબુદ્ધિથી માણસ નક્કી કરી શકે છે. એ માટે ગુરુ પર આધાર રાખવાની જરૂર હોતી નથી. અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા કે જાપાનમાં ક્યાં કોઈને ગુરુ હોય છે ? આપણે મોક્ષ માટે આકાશ તરફ નજર માંડીને ઊભા છીએ. વિદેશીઓએ એવા કાલ્પનિક સ્વર્ગના ચક્કરમાં પડવાને બદલે સખત પરિશ્રમ દ્વારા તેમના દેશમાં જ સાચુકલું સ્વર્ગ ઊભું કર્યું છે.

જીવનમાં કેટલીક વસ્તુઓની નક્કર જરૂરિયાત હોય છે અને કેટલીક વસ્તુઓ સેકન્ડરી હોય છે. આપણો દેશ ધર્મપ્રધાન છે છતાં અહીં કોઈ પાસે ગીતા, બાઈબલ કે કુરાન ન હોય તો તેને મંદિર મસ્જિદમાં જતાં રોકવામાં આવતા નથી, પણ સ્કૂલ લિવીંગ સર્ટિફિકેટ ના હોય તો સ્કૂલમાં એડમિશન મળતું નથી. કારણ એટલું જ કે પોથીધર્મ કરતાં જીવનધર્મનું મહત્વ વિશેષ છે. ધર્મગ્રંથો એ પોથી ધર્મ છે અને સ્કૂલનું લિવીંગ સર્ટિફિકેટ એ નક્કર જીવનધર્મ ગણાય. આપણે ત્યાં કથાકારો, ગુરુઓ, બાબાઓ કે સ્વામીઓનાં રાફડા ફાટ્યા છે તેના મૂળમાં અંધશ્રદ્ધાળુ લોકો તો ખરા જ પણ દેશના તમામ ભગવાધારી ગુરુસંઘો પણ કારણભૂત છે. કરોડો અજ્ઞાની લોકોના સહકાર વિના ગુરુઓ આવડી મોટી વિરાસત ઊભી ન કરી શકે. ટીવી પર રજુ થયેલા સમાચાર મુજબ દુનિયાભરમાં આસારામબાપુના ૪૦૦ આશ્રમો ચાલે છે. દુનિયાના અબજો અંધશ્રદ્ધાળુ અનુયાયીઓની ગાંગડુગીરી વિના કોઈ બાપુ આટલો વિકાસ કરી શકે ખરો ? જીવી જવા માટે ઘરવખરીની જેમ ‘જીવનવખરી’ની પણ જરૂર પડે છે. જીવનવખરી એટલે જીવી જવા માટે અનિવાર્ય હોય તેવી ચીજવસ્તુઓ. (જેમકે ચૂલો અને ઝૂલો ઘરવખરી કહેવાય પણ અનાજ જીવનવખરી કહેવાય. હિંચકા વિના જીવી જવાય, પણ અનાજ વિના જીવન અટકી પડે) હવે મુદ્દાની વાત સાંભળો. આપણે ઘરમાં આખા વર્ષ માટે ઘઉં, જુવાર, ચોખા, તેલ વગેરે ભરીએ છીએ પણ પૂજાપાઠ માટે અબીલ, ગુલાલ, કંકુ, સિંદૂર, દીવેટ, નારિયેળ, અગરબત્તી વગેરે ભરતાં નથી. કેમકે એ બધી વસ્તુઓનો સમાવેશ જીવનવખરીમાં થતો નથી. એ બધો ‘પૂજાપો’ ધર્મઘરવખરી ગણાય – જીવનવખરી નહીં. કાકા-મામા, ભાઈ-ભાંડુ કે ફોઈ-ફૂવા એ સૌ સ્વજનો ઉપયોગી સગા ગણાય. પણ મોરારિબાપુ, પ્રફુલ્લભાઈ શુક્લ કે રમેશભાઈ ઓઝા વિના આપણો સંસાર અટકી પડતો નથી. ભગવદ્‍ગીતાની બુક કરતાં બેંકની પાસબુક સાચી જીવનવખરી છે. મૂળ વાત એટલી જ કે માણસ માણસાઈથી જીવવાનું શીખી લે પછી તેણે કોઈ ધર્મ કે ગુરુ પાળવાની જરૂર પડતી નથી. ફિલ્મી ગીતકાર ગુલશન બાવરાએ મનોજકુમારની ફિલ્મ ‘ઉપકાર’માં અભિનય કર્યો હતો અને ગીતો પણ લખ્યાં હતાં. તેમણે ક્યાંક લખ્યું છે : ‘ઇન્સાનિયત હી સબસે પહેલા ધર્મ હૈ ઇંસાન કા… ઉસકે બાદ હી પન્ના ખોલો ગીતા ઔર કુરાન કા…!’ એક બીજા શાયર ‘મેહર’ લખનવીએ ફરિયાદ કરી છે : ‘અગર સુન ન શકો તુમ દુઃખીઓં કી આવાઝ… ઔર પોંછ ન પાઓ કિસી કે આંસુ… તો ક્યા ફાયદા તુમ કુરાન પઢો યા નમાઝ…!’

અસલી વાત એ છે કે ધર્મો ભલે જુદાં હોય પણ માણસો જુદાં હોતાં નથી. દરેક ઇન્સાનની માટી એક છે. દરેકની જરૂરિયાત એક છે. દરેકના આંસુ, આઘાતો અને આનંદ સરખાં છે. સૌ મનુષ્યો ધરતીરૂપી વિશાળ વટવૃક્ષના પાંદડા સમા છે. કોઈ હિંદુ દીકરો મરે કે મુસ્લિમ દીકરો… પણ એક માની આંખમાંથી વહી નીકળતા આંસુઓનું ગોત્ર જૂદું હોતું નથી. એ ગોત્રનું નામ છે ‘દર્દ’. કોઈ દીકરો બાર સાયન્સમાં બોર્ડમાં ફર્સ્ટ આવે ત્યારે આંખમાં આનંદના આંસુ આવે છે. બીજી તરફ એ દીકરો પહેલો પગાર લઈ ઘરે આવતો હોય અને માર્ગમાં અકસ્માતમાં માર્યો જાય ત્યારે પણ આંખમાં આંસુ આવે છે. બંને વખતે આંસુનું કારણ જૂદું હોય છે પણ બંધારણ એક હોય છે.

આપણે મૂળ મુદ્દો ગુરુની બિનઉપયોગીતાનો છે. તાત્પર્ય એટલું જ, માણસે સમાજમાં માનવતા કે સહૃદયતાપૂર્વક જીવવામાં ગુરુઓના ગાઇડન્સની શા માટે જરૂર પડવી જોઈએ ? કેટલીક માનવતા માણસમાં ઇનબિલ્ટ હોય છે. રોડ પર તમારી હાજરીમાં કોઈને અકસ્માત થાય ત્યારે તમારે શી ફરજ બજાવવાની છે તે જાણવા માટે તમે ધર્મગ્રંથોના પાના ઉથલાવતા નથી અથવા માર્ગદર્શન મેળવવા માટે ગુરુને ફોન કરીને પૂછતા નથી. તમારામાં સ્વયંસ્ફૂરિત માનવતા પ્રગટી ઊઠે છે અને તમે ઘવાયેલાને હૉસ્પિટલ પહોંચાડો છો. તેને તમે એ નથી પૂછતાં કે- તારી જાતિ કઈ છે અથવા તું ક્યો ધર્મ પાળે છે? પણ ન કરે નારાયણ અને તે મૃત્યુ પામ્યો ત્યારે ક્યાં તો તેનો અગ્નિસંસ્કાર કરવામાં આવે છે અથવા તેને દફનાવવામાં આવે છે. માણસના જન્મવાનો એક જ માર્ગ છે પણ મર્યા પછી વિદાય લેવાના રસ્તા જુદાં જુદાં હોય છે. મરનારના ધર્મ યા કોમ પ્રમાણે એની અંતિમ વિધિ થાય છે. એક વાત ગાંઠે બાંધી રાખવા જેવી છે. માનવધર્મનો શ્રેષ્ઠ કર્મકાંડ માનવતા છે એટલું સમજાઈ ગયા પછી કોઈ સ્વામી બાબાઓ કે ગુરુઓના ચરણો પૂજવાની જરૂર રહેતી નથી.

દોસ્તો, સમજો તો સીધી વાત છે. ઘરના દેવસ્થાનકમાં દીવો ન પ્રગટે તો ચાલે પણ ઘરમાં બલ્બ ન સળગે તો અંધારું થઈ જાય. મૂર્તિને નવૈદ્ય ન ચઢાવો તો ભગવાન ભૂખે મરી જવાના નથી પણ સમયસર વૈદ્ય ના મળે તો રોગમાં માણસ ઉકલી જાય. રોજ સવારે બે કલાક માળા કરો પછી આખો દિવસ ધંધામાં કાળાધોળા કરો તો રામ રાજી નહીં થાય. આમ છતાં ગેરસમજ ન થાય તે માટે એક સ્પષ્ટતા જરૂરી છે ઘણાં માને છે કે સુંદર જીવન કેમ જીવી જવું તે માટે ગાઇડન્સ જરૂરી છે. આ વાત સાચી નથી. કેટલીક સમજ કુદરતે માણસને આપીને જ મોકલ્યો છે. કોમનસેન્સ એ મનુષ્યજાતિનો કોમનધર્મ છે. માણસ તેની જાતી કરતાં તેના આચારવિચારો કે વર્તનથી વધુ પ્રસિદ્ધિ પામે છે. તમે જીવનભર રામની પૂજા કર્યે રાખો અને જીવનવ્યવહારમાં ફૂલ ટાઈમ રાવણ બનીને વર્તો તો એવી ભક્તિનો કોઈ ફાયદો નથી. આપણા કહેવાતા ધર્મપંડિતોએ લોકોને હંમેશા અવળે માર્ગે દોર્યા છે. ધર્મને તેમણે લોકો સમક્ષ કંઈક એવા ફોર્મમાં રજૂ કર્યો છે કે જેમાં કથાપારાયણમાં ભાગ લેવો… ફાળો ઉઘરાવી મંદિરોમાં હોમહવન કરવા… ગુરુઓની આરતી ઉતારી તેમને દેવની જેમ પૂજવા… ભગવા રંગની જર્સી પહેરી શિરડી કે અમરનાથના પગપાળા પ્રવાસે નીકળી પડવું… જાહેર માર્ગો પર આવેલા મંદિરો આગળ વાંસનાં બાંબુઓ વડે રસ્તો રોકી સત્યનારાયણની કથા કરાવવી… શહેરના રસ્તાઓ પર ટ્રાફિક જામ થઈ જાય એ રીતે ધાર્મિક રેલીઓ કાઢવી… આ તમામ બાબતો ધર્મને નામે થતો મિથ્યા કર્મકાંડ છે. દુઃખની વાત છે કે કહેવાતા સંતો એને ધર્મ માને છે. એકવાર માણસ જાત ભણીની જાત્રામાં જોતરાઈ જાય પછી તેણે કેસરી જર્સી પહેરીને નાસિક, ત્રંબક કે અમરનાથની જાત્રાએ જવાની જરૂર પડતી નથી. મન ચંગા તો કથરોટ મેં ગંગા !

અમારા બચુભાઈ ગુરુ વિશે કહે છે : ‘શિક્ષણ અને સુસંસ્કારથી મોટો કોઈ ગુરુ હોતો નથી. ઘરમાં બ્લેડ વસાવ્યા પછી આપણે દાઢી માટે વાળંદને ત્યાં જતાં નથી. પેટ ખોરાક પચાવી શકતું હોય તો આપણે પાચનવટી લેતાં નથી. દાંત મજબૂત હોય તો આપણે ચોકઠું પહેરતાં નથી. અર્થાત્‍ ધર્મ જે શીખવે છે તે બધી વાતો આપણે ગુરુની મદદ વિના પણ જાણી ચૂક્યા હોઈએ તો ગુરુની જરૂર રહેતી નથી. તમે રિલાયન્સના માલિક હો તો નોકરી માટે એમ્પ્લોયમેન્‍ટ એક્ષ્ચેંજની કતારમાં ઊભા રહેવાની જરૂર ખરી ?’


Email This Article Email This Article · Print This Article Print This Article ·  Save article As PDF ·   Subscribe ReadGujarati

  « Previous એક સમણાની વાત – મહેશ યાજ્ઞિક
વલી-મામદ – હસુ યાજ્ઞિક Next »   

13 પ્રતિભાવો : જીવવા માટે ગુરુ કરવાની શી જરૂર ? – દિનેશ પાંચાલ

  1. કાલિદાસ વ. પટેલ {વાગોસણા} says:

    દિનેશભાઈ,
    નિર્ભીકપણે બહુ જ સચોટ વાત કહેવા બદલ આભાર.
    છેલ્લા ત્રણ વર્ષથી ઓસ્ટ્રેલિયાના મેલ્બર્ન શહેરમાં રહું છું. આ શહેર, વિસ્તારમાં અમદાવાદ કરતાં આશરે ૧૦૦ ગણું મોટું છે,છતાં પણ અહીં સીટી વિસ્તારમાં ૫-૭ ચર્ચને બાદ કરતાં ક્યાંય ચર્ચ કે મંદિરો નથી ! કોઈપણ વ્યક્તિ નિયમિત પણે ચર્ચમાં જતી હોય તેવું જોવામાં આવતું નથી, કે કોઈએ ગુરુ કરાવ્યા હોય તેવું પણ સાંભળ્યું નથી. કોઈ ધાર્મિક વરઘોડા પણ જોવા મળતા નથી ! … પરંતુ, સવારે ૫ વાગે નોકરી {જોબ} જવા માટે જતા કર્મશીલોના ટ્રાફિકને કારણે આઠ લાઈનનો M 1 Road { જે મુખ્ય માર્ગ છે } એકદમ ભરચક થઈ જાય છે ! ૧૦૦ કિ.મી. ની ઓછામાં ઓછી ઝડપ હોવા છતાં, ઘણી વાર તેમાં ટ્રાફિક જામ થઈ જાય છે ! { આપણે ત્યાં ધાર્મિક વરઘોડા અને નકામાં સરઘસ ટ્રાફિક જામ કરે છે ! } ગુરુ કરાવેલા ન હોવા છતાં આ લોકોમાં બધા જ નૈતિક ગુણો અભરે ભર્યા છે ! બધાં જ મકાનો કાચની બારીઓ ધરાવે છે, જે એક પાટુ મારતાં જ તોડી શકાય… છતાં પણ ઘરફોડ ચોરીઓ થતી જ નથી ! અરે! જાહેર મિલકતોને પણ ભાગ્યે જ કોઈ નુકશાન કરે છે. સાચે જ, ધર્મ એ દેખાડાની વસ્તુ નથી, આચરણની ચીજ છે, અને આ પ્રજાએ ધર્મને પચાવ્યો છે. અને તેથી જ અહીં કોઈ આસારામ પાકતો નથી ?
    કાલિદાસ વ. પટેલ {વાગોસણા}

  2. sandip says:

    “ધર્મ એ દેખાડાની વસ્તુ નથી, આચરણની ચીજ છે.”

  3. Ekta says:

    Totally agree with this article

  4. Arvind Patel says:

    ખુબ સુંદર. આ લેખ એ વાસ્તવિકતા છે. આપણને દંભ થી જીવવાની આદત પડી ગઈ છે. સરળ અને પારદર્શક જીવન જીવતા આવડતું નથી. કહેવાતા ધાર્મિક લોકોએ આપના સમાજનું કલ્યાણ કરી નાખ્યું છે.

  5. KP says:

    I have bit different thoughts on this. Current practice and present gurus may be not fitting the purpose of when this tradition was started with great thinking.

    Why do we have mentors ? Coach ? to give guidance and to guide us for excellence. Why do the players have specific diet? Why do they have to practice 8-10 hours a day even if world cup is still after 4 years ?

    We don’t disagree to all of the above but we immediately jump on to conclusion when there is something from religion. “Man changa to kathrot me ganga” is a state of mind which can be achieved by very few and for most others – common man like me – following a practice is required.

    I agree that it should not make the life difficult for others but then we don’t know if someone is making nuisance really follows any religion or not.

    Long story short – Lets stop blaming the religion for anything and everything.

    • Hitesh Patel says:

      સ ર સ વાત …Only follow Law of Nature…Never Hurt any or someone believe…

    • રમત ગમતમા એક ટિમે કે ખેલાડિએ પ્ર્તિસ્પ્રરધિને નિયમનુસાર વ્યુહરચનાથિ પછાડવાનુ કે હરાવવાનુ હોય છે. જેથિ તેમા કાબેલ અનુભવિ કોચનિ કે મેન્ટોરનિ અનિવાર્યતા હોય જ છે. જ્યારે કોઇને હેરાન પરેસાન કર્યા વિના સિધિ રીતે સદાચરિ જિવન જિવવામા કોઇ ગુરુનિ કે મેન્ટોરની શુ જ્રરુર્ ??

  6. અન્ધ્શ્ર્ધ્ધાળુઓનિ આખ ખોલે તેવો સુન્દર લેખ્. બિજા આવા લેખોનિ અપેક્ષાઓ સાથે લેખકેને ધન્યવાદ્!!
    ગુરુઓ-ભગવાધારિઓ ધર્મના આધરેજ (મોક્ષ? સ્વર્ગ? નર્કની?) ગભરુ અન્ધ્શર્ધ્ધાળુઓને લોકોને ગભરાવતા હોય છે !!
    “” ગુરુ ગોવિન્દ દોને ખડે……” રચના,કયા ભગવાને કરેલિ??? ફ્ળદ્રુપ ભેજાના કોઇ ગુરુએજ એનિ મહત્તા સ્થાપિત કરવા બનાવેલિ રચના છે. જેથિ ગુરુઓ ભાગ્યેજ એનુ પ્ર્વચન આ સ્લોક વિના કરતા હોય છે.

  7. shital parmar says:

    ખુબ સુંદર. આ લેખ એ વાસ્તવિકતા છે. અમારા બચુભાઈ ગુરુ વિશે કહે છે : ‘શિક્ષણ અને સુસંસ્કારથી મોટો કોઈ ગુરુ હોતો નથી. ઘરમાં બ્લેડ વસાવ્યા પછી આપણે દાઢી માટે વાળંદને ત્યાં જતાં નથી. પેટ ખોરાક પચાવી શકતું હોય તો આપણે પાચનવટી લેતાં નથી. દાંત મજબૂત હોય તો આપણે ચોકઠું પહેરતાં નથી. અર્થાત્‍ ધર્મ જે શીખવે છે તે બધી વાતો આપણે ગુરુની મદદ વિના પણ જાણી ચૂક્યા હોઈએ તો ગુરુની જરૂર રહેતી નથી. તમે રિલાયન્સના માલિક હો તો નોકરી માટે એમ્પ્લોયમેન્‍ટ એક્ષ્ચેંજની કતારમાં ઊભા રહેવાની જરૂર ખરી ?’

  8. Nitin says:

    આ દેશ નિ બરબાદિ મુખ્યત્વે પાખન્ડી ંમહારાજો
    છે તેઓ ધર્મ્મા આસ્થા રાખનાર ને અવળૅ મારગે
    દોરે છે અને તેમનિ તિજોરિ ભરે છે વ્યભિચાર પણ
    કરે છે પણ જ્યા સુધિ સાચિ સમજ નહિ આવે ત્યા સુધિ આ પાખન્ડી ફોલિ ખાશે

  9. સુબોધભાઇ says:

    THERE IS NOTHING NEW (.) WE HAVE SEEN SUCH THINGS IN LATEST MOVIES- ” OMG” & “PK” . IT IS MORE OR LESS REPEATED STORY.

  10. પ્રો.ડો.રમેશ સાગઠિયા says:

    ઉચ્ચશિક્ષણનાં પ્રધાન અને પ્રથમ ત્રણ ઉદ્દેશોમાં એક છે વૈજ્ઞાનિક અભિગમનો વિકાસ. આપણે ત્યાં આવેલાં દોઢસો વર્ષમાં ઉચ્ચશિક્ષણમાંથી બહુધા એ શીખાયું નથી. એનું જ આ પરિણામ છે. શ્રી આનંદશંકર ધ્રુવે કહ્યું : ધર્મ એટલે વિવેક’ આપણે એ ચૂકી જઇએ છીએ. કોઇપણ ક્ષેત્રમાં, ત્યારે એ પ્રશ્ન સમસ્યાઓ જ જન્માવે છે. સહજીવનમાં કે સહઅસ્તિત્વની સૃષ્ટિમાં ‘જીવો અને જીવવા દો’ સૂત્રનો હમેંશા દુષ્કાળ રહ્યો છે. આપણી પ્રજામાનસની એક લાક્ષણિકતા એકાંગી વિચારણા છે. તેથી, ગુરુનું મહ્ત્વ આપણે સાવ જ જુદ્દી રીતે સમજ્યા-સમજાવવામાં આવ્યું-શીખ્યા-શીખવવામાં આવ્યુ. દોષ આપણો હોય તો સુધારો પણ આપણે જ કરવો પડશે.-સુંદર લેખ બદલ હાર્દિક અભિનંદન…..

  11. manish parmar says:

    જો અબ્દુલ કલામ જેવા એક બુદ્ધિશાળેી સાઈન્ટેીસને ૫ણ ગુરુની જરુર લાગતી હોય અને ભગવાન રામ અને ક્રુસ્નએ ૫ણ ગુરુની જીવન મા જરુરીયાત જણાતી હોય તો આપણે કઈ વાળીના મૂળા ?

આપનો પ્રતિભાવ :

Name : (required)
Email : (required)
Website : (optional)
Comment :