વર્ધમાન દીર્ઘાયુષ્ય – પ્રિ. કેશુભાઈ પટેલ

(‘અખંડ આનંદ’ સામયિકના સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૬ના અંકમાંથી સાભાર)

ભારતીય પરંપરામાં દીર્ઘ આયુષ્યને સદ્‍ભાગ્ય ગણવામાં આવે છે. એટલે તો વડીલો પોતાનાં સંતાનોને ‘દીકરા સો વરસનો થજે’ અથવા ‘आयुष्यमान भव’ એવા આશીર્વાદ આપે છે. પરંતુ અસ્વસ્થ દીર્ઘાયુષ્ય જીવનાર માટે કંટાળારૂપ અને નજીકનાં સગાં માટે ભારરૂપ બને છે. ઈન્દ્રિય બધિર અને પંગુ વૃદ્ધ હરીફરી ન શકે અને પથારીવશ બને ત્યારે એની વૃદ્ધાવસ્થા અભિશાપ બને છે.

આ વાર્ધક્યનો પ્રશ્ન દિવસે દિવસે આળો બનતો જાય છે. આધુનિક જમાનામાં સંશોધિત દવાદારૂ અને સુખસગવડોને કારણે સારેરાશ આયુષ્યમાં સતત વધારો થયો છે. સને ૧૯૪૮માં માનવીનું સરેરાશ આયખું ૪૨ વર્ષનું હતું જે ૫૦ વર્ષમાં વધીને ૬૨ વર્ષે પહોંચ્યું છે. બીજી બાજુ, સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યક્તિકેન્દ્રી સુખવાદી વલણો વધતાં જાય છે. અમેરિકા જેવા આધુનિક દેશમાં તો વૃદ્ધોની સ્થિતિ બદતર થઈ છે. ભારતમાં વડીલો પ્રત્યેનો આદર ગળથૂથીમાં મળતો હોવા છતાં કામગરા દીકરાને ઘરડાં મા-બાપની સેવાચાકરી પળોજણરૂપ લાગે એ. આવી ઓસારતી વડીલ-ભાવનાને કારણે આપણે ત્યાં પણ વૃદ્ધાશ્રમોની સંખ્યા વધતી જાય છે.

મનુષ્ય શારીરિક દ્રષ્ટિએ નીરોગી હોય, પોતાની રોજિંદી ક્રિયાઓ અને કાર્યો જાતે કરી લેવા શક્તિમાન હોય અને તેનું જીવન સ્વનિર્ભર હોવા ઉપરાંત સમાજોપયોગી કાર્ય કરવા સક્ષમ હોય તો તેને સો વર્ષ સુધી જીવવાનો અધિકાર છે. ઈશાવાસ્ય ઉપનિષદમાં બીજા જ શ્લોકમાં સો વર્ષ જીવવાની વાત છે. जीजीविशेष सतं समा, સો વર્ષ જીવવાની ઇચ્છા કરો. સાથે અના પૂર્વ પદમાં ‘कुर्वन एव इहकर्माणि’ – કર્મ કરતાં સો વર્ષ જીવવાની શરત મૂકેલી છે. એટલે કે કર્મઠ વ્યક્તિ તરીકે સતત પુરુષાર્થ કરતાં કરતાં સો વર્ષ જીવો, જાતે પડખું ફેરવવાનું શહૂર ન હોય એવા પથારીમાં પડ્યા પડ્યા, મૃત્યુની રાહ જોતા, નિષ્પ્રાણ અને નિષ્ચેતન માનવી માટે તો જીવન અને મૃત્યુમાં કશો ભેદ જ રહેતો નથી. આવા વૃદ્ધોનો જેટલો વહેલો છુટકારો થાય તેટલું સારું.

વેદોમાં દીર્ઘાયુષ્ય માટે બીજાં બે સૂત્રો મળે છે : ‘अदीना स्वाम् शरदः शतमः’ અહીં અદીના એટલે દીન બન્યા વગર જીવો એવું તાત્પર્ય છે. દીન એટલે બાપડા-ગરીબડા. બાપડા કે ગરીબડા બની, કોઈના આશરે પનારે પડી જીવવાનો કોઈ અર્થ નથી. જીવો તો મસ્તીથી જીવો. પોતાની સમગ્ર તાકાતથી જીવનરસને ચૂસો. ચુનીલાલ મડિયા એમના એક સોનેટમાં કથે છે તેમ અસંખ્ય જીવો ‘ડગમગંત પંગુ સમા’, માત્ર શ્વાસ ચાલતો હોય અને મરવાના વાંકે જીવતા હોય છે. એમની દીનતા દયાજનક અને પરોપજીવન ક્ષોભકારક હોય છે.

વૈદિક ઋષિ શતાયુ જીવવાનો આશીર્વાદ આપે છે. शतम् जीव शरदं वर्धमान । તમને સો વર્ષનું આયુષ્ય મળે અને તે દરમિયાન જીવનમાં ક્ષણે ક્ષણે તમે વર્ધમાન બનો. જૈનો મહાવીર ભગવાનને ‘વર્ધમાન’ કહે છે. અહીં વર્ધમાનનો અર્થ છે – સતત વિકાસશીલ સદ્‍કાર્યોમાં પળોટાતી તમારી શક્તિ વિકસતી રહે. ચિત્તવૃત્તિઓ અને ગુણોનો પણ વિકાસ થાય અને ચિંતન પ્રજ્ઞાપૂર્ણ બને. આપણે જીવનને નદીની ઉપમા આપી છે. આ નદીનો પ્રવાહ સતત હોય છે. એ જેમ આગળ વધે છે તેમ એનો પટ પહોળો થતો જાય છે અને પ્રવાહ ઉચ્છંખલતા છોડી ધીર ગંભીર બને છે. આમ નદી ‘વર્ધમાન’ છે. સુદનો ચંદ્ર વર્ધમાન છે. ધરતીમાં રોપાયેલો છોડ કે વૃક્ષ પણ વર્ધમાન છે, આપણું જીવન પણ એવું હોવું જોઈએ. જીવનના છેલ્લા શ્વાસ સુધી કર્તવ્યશીલ હોય, એનો પ્રત્યેક વળાંક પડકારરૂપ હોય અને એની પ્રત્યેક ક્રિયા જીવનની ઉપાસના હોય તો જ જીવ્યું ધન્ય બને, સાર્થક બને.

સ્વસ્થ અને લાંબું જીવન હોય તો સતત કામ કરો, વર્ધમાન બનો, વિશ્વમાં સૌથી લાંબું જીવવાનો રેકર્ડ ધરાવનાર ટોમસ પારનું ૮૮ વર્ષની ઉંમરે પહેલું લગ્ન થયેલું ! બીજી વાર પરણ્યો ત્યારે એની ઉંમર ૧૨૦ વર્ષની હતી. અને ૧૪૫ વર્ષની ઉંમરે એ દોડવાની હરીફાઈમાં ભાગ લેતો. ૧૫૨ વર્ષની જૈફ વયે તેનું અવસાન થયું. અને સ્વાસ્થ્યનું રહસ્ય દોડધામ વિનાનુ ગ્રામ-જીવન, સાદો ખોરાક અને સતત પરિશ્રમ હતાં. ૧૪૦ વર્ષનું આયુષ્ય ભોગવનાર માલેનનું કહેવું છે કે દૂબળો – પાતળો હતો. પણ સમતોલ આહાર અને શાન્ત સ્વભાવને કારણે તે આટલું લાંબું ચેનથી જીવી શક્યો.

આજે સુધરેલા જીવનધોરણને પ્રતાપે ઉત્તરોત્તર આયુષ્યમાં વધારો થતો જાય છે પરંતુ દરેક વૃદ્ધને ચિંતા રહે છે કે એનું પાછળનું જીવન નિરામય અને સ્વસ્થ હોય જેથી પોતે હરતો ફરતો રહે, પોતાનાં કામો જાતે કરે અને જીવન આપ્તજનો માટે બોજરૂપ કે અળખામણું ન બને. પણ જેમ કોઈ પણ ઇમારતની બુલંદીનો આધાર એના મજબૂત પાયા પર હોય છે તેમ ઉંમરે પહોંચ્યા પછી સ્વસ્થ અને સશક્ત રહેવા માટે નાનપણથી તમે જે ટેવો પાડી, જે રીતે ખાનપાનની મર્યાદા સાથે સાદું, સંયમી, નિયમિત અને નિર્વ્યસની જીવન જીવ્યા એના પર આધારિત હોય છે. પચાસ વર્ષે ખખડી ગયેલા મનુષ્યનો અને એંસી વર્ષે પણ કાયાગઢની કાંકરીય ખરી ન હોય તેવા સાબૂદ માનવીનો પાછલો ઇતિહાસ તપાસશો તો બન્‍નેની જીવન જીવવાની શૈલીમાં કેવો તફાવત છે તે સમજાઈ જશે, એટલે દરેક મનુષ્ય માટે વૃદ્ધાવસ્થા તો આવવાની જ છે. ત્યારે ‘જાગ્યા ત્યારથી સવાર’ સમજી સાહજિક અને કુદરતી જીવન જીવવાની નેમ રાખવી જોઈએ. પ્રકૃતિએ તો આપણને સ્વસ્થ અને લાંબું જીવીએ તેવા આશીર્વાદ આપ્યા છે. આપણે જ તેના નિયમોથી ઉકૂરા ચાલીને આપણા પગ ઉપર કુહાડી મારીએ છીએ.

ઘડપણ આવે તેની સાથે કેટલાક શારીરિક ફેરફારો જોડાયેલા છે. જીવતરનું જોમ ઓછું થાય, અશક્તિ અને થાક વર્તાય. મોં પર કરચલી પડે. વાળ ધોળા થાય, આંખે ઝાંખ વળે, કાને ઓછું સંભળાય વગેરે, વળી ઘડપણને લીધે કેટલાક રોગો વણનોતર્યા આવે છે. દાંત પડી જવાને કારણે અપચો, આંખે મોતિયો અને ઝામર, ઢીંચણમાં વાની તકલીફ. વળી લોહીનું ઊંચું દબાણ, અસ્થમા અને કૅન્સર જેવા ગંભીર રોગોની શક્યતા પણ વૃદ્ધાવસ્થામાં વધારે હોય છે. પ્રોસ્ટેટનું કૅન્સર અને પાર્કીન્સન (ધ્રુજારો) જેવા રોગો પણ ઘડપણમાં જોવા મળે છે. આ બધાથી બચીને નિરામય જીવવું દોહ્યલું છે પણ દુષ્કર નથી.

વૃદ્ધાવસ્થા આવતાં આપણે સાંસારિક જવાબદારીઓમાંથી મુક્ત થઈએ છીએ. (જોકે કેટલાક લોકો નિવૃત્તિના – નિરાંતના કાળમાં પણ ખમતીધર દીકરાઓના કારોબારમાં વણજોઈતી ટાંગ અડાવી દુઃખી થતા અને દુઃખી કરતા હોય છે.) એની સાથે અનિયમિતતા, દોડધામ અને ટેન્શન પણ બંધ થતાં શાન્ત અને નિરાંતનો નિવૃત્તિકાળ પસાર કરવા મનથી સંકલ્પ કરવો જોઈએ. બહારની બધી કપરી પ્રવૃત્તિઓ છોડી દઈ અંતર્મુખ બની પોતાની જાતના કલ્યાણ માટે જ બાકીનો સમય વ્યતીત કરવો જોઈએ. અને એમાંયે દેહને દેવળ સમજી એનું રક્ષણ અને વર્ધન કરવું જોઈએ.

પહેલી વાત એ સંયમ અને નિયમિતતા. સાંસારિક ફરજો બજાવતાં કે નોકરી કરતાં સવારમાં વહેલા ઊઠી નાસવું પડતું. ટેન્શન રહેતું. હવે નોકરી નથી, નિવૃત્તિ છે તો જાગવું-સૂવું, ખાવું-પીવું, ઊઠવું-બેસવું એમાં નિયમિતતા લાવો. દરેક કાર્ય સાહજિકપણે અને નિયમિત કરો. હવે ઘડિયાળના બંધનથી નહિ પણ મર્યાદા સમજી કરો. પહેલાં રાત્રે મોડા આવી જમીને અગિયાર-બાર વાગ્યા સુધી ગપાટાં મારતા હવે પણ એમ ચાલવા દેવું ? વૃદ્ધોની હોજરી નબળી હોય છે ત્યારે સાયંકાળે વહેલા ભોજન લેવું જ હિતાવહ. આવી નિયમિત દિનચર્યામાં સવાર-સાંજે ઈશ્વર-ભક્તિ, ભજન, કીર્તન કે ઈશ્વરના જાપ-ધ્યાનમાં મન પરોવવું, માનસિક સ્વસ્થતા માટે ખૂબ જરૂરી છે.

સવાર સાંજે મંદિર દર્શન કરવાનો નીમ રાખીએ તો, બધાં અંગોને ચુસ્ત રાખનારી, ચાલવાની ઉત્તમ કસરત મળે અને પ્રકૃતિનું શાન્ત અને રમણીય સાન્‍નિધ્ય વધારામાં મળે. વૃદ્ધાવસ્થામાં વ્યસનો છોડી દેવાં ઘટે. ધારો કે તમારી નોકરીને કારણે દિવસમાં દસ વખત ચા પીતા હતા. પણ હવે વધારે ચા અનિદ્રા અને ડાયાબિટીસ નોતરશે. એટલે વ્યસનો હોય તો ઘટાડો, બંધ કરો અને આદતોને સુધારો. સિગારેટના ધૂમ્રપાનથી ચાલીસ પ્રકારના ઝેરી રસાયણો ફેફસાંમાં ભળે છે. દરરોજ છ સિગારેટ પીનારને ૩૦% કૅન્સર વધારે થવાની દહેશત રહે છે.

અત્યાર સુધી તીખું તમતમતું ખૂબ ખાધું. જીભડીને ખટરસના સ્વાદ કરાવ્યા. ગૃહિણીની રસોઈથી વાજ આવી લોજો અને હોટલોમાં જઈ સોડમવાળી પંજાબી, ચાઇનીઝ વાનગીઓ પધરાવી ભાજી-પાઉં ને પાણીપૂરી પણ પેટમાં નાખ્યાં. જઠરા તેજ હતી તો બધું ચાલી ગયું. હવે નહિ ચાલે. સ્વાદ છોડી, સાદા અને સમતોલ આહાર ઉપર આવો. ગાંધીજી અગિયાર વ્રતોમાં સ્વાદ ત્યાગને પણ એક વ્રત ગણ્યું છે તે હવે તો સમજો. હવે હોજરી ચાલતી નથી, પચતું નથી તો અકરાંતિયાની જેમ પેટ ભરીને ખાશો નહિ. પેટમાં થોડો ખાડો રાખો. થોડા ભૂખ્યા રહો. એકાદ દિવસ એકટાણું ખાઓ, અત્યાર સુધી મઘમઘતી વાનગીઓના સબડકાના સ્વાદ લીધા તો હવે ભૂખનું પણ સુખ અનુભવો. પૌષ્ટિક અને સાદા ઘરેલું ભોજનમાં પણ એક પ્રકારનો અદ્‍ભુત સ્વાદ હોય છે તેની મઝા માણો.

અંગ્રેજીમાં કહ્યું છે, હાર્ટએટેકથી બચવું હોય તો curryis (તમતમતી વાનગીઓ)ની જેમ worries – દોડધામ – ટેન્શનથી પણ બચો. પદ, પૈસો અને પ્રતિષ્ઠા માટે થાય તેટલા ઉધામા કર્યા. હવે અંતિમ અવસ્થાએ મારતાં મારતાં ભીંત આવી તો શાને વ્યર્થ ધમપછાડા કરી ટેન્શન વધારવું અને દુઃખી થવું ? આપણું જીવતર ચિંતાની અગ્નિમાં શેકાતું રહ્યું છે. હવે બધું ઈશ્વરને સોંપી દો. ચિંતા છોડો એ અનિવાર્યતા. ખલીલ જિબ્રાને કંઈક એવું કહ્યું છે કે જે માણસ ચિંતા કરે છે એ કરુણામયી ઈશ્વરી સત્તાને નકારે છે. જો ઈશ્વર દયાનો સાગર હોય તમારાં બધાં અપકૃત્યોને માફ કરી તમારું અહિત થવા નહિ દે એવી દ્રઢ શ્રદ્ધા રાખો. એની ઇચ્છા વિના પાંદડું ફરકતું નથી. એવા પ્રપત્તિભાવથી ઈશ્વરની શરણાગત સ્વીકારવાથી જ પરમ શાંતિનો અનુભવ થઈ શકે.

નિવૃત્તિપરાયણ સંન્યાસનો સૈકાઓ સુધી આપણા દેશમાં ભારે મહિમા થયો. જે લોકો કપરા જીવન સંઘર્ષમાં થાક્યા-હાર્યા એ સંન્યાસી થયા. સંન્યાસી સાચી સમજણ વગરના આ સાધુ બાવાઓએ અનાચારને નોતર્યો અને સમાજને માથે પડ્યા. સંન્યાસની એટલે કામનાનો ત્યાગ, કામનો અસ્વીકાર નહિ. મનુષ્યે યત્કિંચિત્‍ કર્તવ્ય તો જીવનના છેલ્લા શ્વાસ સુધી બજાવવું જોઈએ. અનિવાર્યપણે કરવાની ફરજો ભલે પૂરી થઈ, વૃદ્ધાવસ્થામાં મનગમતી પ્રવૃત્તિઓમાં મન પરોવો. જીવનની દ્રષ્ટિએ સમ્યગ બનવે તેવું વાંચન, ઘરઆંગણાનું બાગાયત, લોકોપયોગી સમાજસેવા જેવી પ્રવૃત્તિઓ આપણને અને સમાજને પણ ઉપયોગી બને. કંઈ નહિ તો પ્રૌઢ તરીકે કુટુંબ કે પડોશનાં બાળકો સાથે સમરસ થઈ ગીત-વાર્તાની લ્હાણી કરી શકાય. ટૂંકમાં શરીર – મનને સતેજ રાખવાનો ખોરાક મળી રહે તેવી પ્રવૃત્તિમાં રમમાણ રહી ઉત્સાહ સાથે આનંદમાં સમય પસાર થાય.

સૌથી અગત્યનું તો દીનદુર્બળ બની અવસ્થાને કોસવાને બદલે આપણા પ્રાણવાન વ્યક્તિત્વનો પળે પળે પરચો બતાવવો ને એ રીતે શરીર-મન-આત્માના સતત વિકાસ માટે મથતા રહેવામાં જ જીવનનો સાચો આનંદ અને વાર્ધક્યની સાર્થકતા રહેલી છે.

***
સંપર્ક : એ/૪૦, ઉત્સવ બંગ્લોઝ, સુખાપુરા, મહેસાણા-૨, મો. : ૯૮૨૪૬૭૯૯૬૩


Email This Article Email This Article · Print This Article Print This Article ·  Save article As PDF ·   Subscribe ReadGujarati

  « Previous શિક્ષા – ડૉ. આઈ. કે. વીજળીવાળા
સંવેદના – ગોવિંદ પટેલ Next »   

3 પ્રતિભાવો : વર્ધમાન દીર્ઘાયુષ્ય – પ્રિ. કેશુભાઈ પટેલ

  1. MANOJ HINGU says:

    ઘઢ્પણ ઉપર આદિકવિ નરસિંહ મેહતા એ એક બહુ સરસ ભજન લખ્યું છે , આ ભજન માં ઘઢ્પણ અવસ્થાની નગ્ન વાસ્તવિકતા છે , પરંતુ ઘઢ્પણ તો કોઈ ને ગમતું નથી , એટ્લે નરસિંહ ના ભજન સંગ્રહો માં આ ભજન ને કોઈ સ્થાન નથી આપતું , પરંતુ જે દીવા જેવુ સત્ય છે તેને કોણ નકારી શકે ? તો વાંચો નરસિંહ ને ‘ઘઢ્પણ કોણે મોકલ્યું ‘

    ઘડપણ કેણે મોકલ્યું, જાણ્યું જોબન રહે સૌ કાળ. ઘડપણ ટેક.
    ઊમરા તો ડુંગરા થયા રે, પાદર થયાં પરદેશ,
    ગોળી તો ગંગા માઈ બની , માથે આવ્યા છે ધોળા કેશ. ઘડપણ…..
    નહોતું જોઇતું ને શીદ આવિયું રે, નહોતી જોઇ તારી વાટ,
    ઘરમાંથી તો માંડ હળવા થયા, એની ખૂણે ઢળાવોને ખાટ ઘડપણ…..
    નાનપમાં ભાવે લાડવા રે, ઘડપણમાં ભાવે શેવ,
    રોજ રોજ જોઇએ એને રાબડી રે, એવી બળી રે ઘડપણની ટેવ. ઘડપણ.
    પ્રાત:કાળે પ્રાણ માહરા રે, અન્ન વિના અકળાય,
    ઘરના કહે મરતો નથી રે, તને બેસી રહેતાં શું થાય ? ઘડપણ…..
    દીકરા તો જૂજવા થયા રે, વહુઓ દે છે ગાળ,
    દીકરીઓને જમાઇ લઇ ગયા રે, હવે ઘડપણના શા રે હાલ. ઘડપણ…..
    નવ નાડો જૂજવી પડી ને આવી પહોંચ્યો છે કાળ,
    બૈરાંછોકરાં ફટફટ કરે રે, નાનાં બાળક દે છે ગાળ. ઘડપણ…….
    અંતકાળે વળી આવિયા રે, દીકરા પધાર્યા દ્વાર,
    પાંસળીએથી છોડી વાંસળી, પછી છોડીને આપી બા’ર. ઘડપણ……
    એવું સાંભળી પ્રભુ ભજો રે, સાંભરજો જગનાથ,
    પરઉપકાર કીધે પામશે રે, ગુણ ગાય નરસૈંયો દાસ. ઘડપણ…….
    -નરસિંહ મહેતા

  2. સંઞીતા ચાવડા says:

    વિવેકપૂર્ણ્ સમજણથી ઘડપણને રળીયામણુ બનાવી શકાય

આપનો પ્રતિભાવ :

Name : (required)
Email : (required)
Website : (optional)
Comment :