રાજાને જે ચરણપ્રહાર કરે તેને શી સજા કરવી જોઈએ? – આચાર્ય શ્રી ‘વાત્સલ્યદીપ’ સૂરિજી

(‘આંખ છીપ, અંતર મોતી’ પુસ્તકમાંથી સાભાર. રીડ ગુજરાતીને આ પુસ્તક ભેટ મોકલવા બદલ ગૂર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલયનો ખૂબ ખૂબ આભાર. પુસ્તક પ્રાપ્તિની વિગતો લેખના અંતે આપવામાં આવી છે.)

પૂર્વૠષિઓએ જીવન ચાર અવસ્થામાં વહેંચ્યું છે. આ ચારમાંથી કોઈ પણ અવસ્થામાં વૈરાગ્યનો પ્રવેશ થાય તેને પૂર્વૠષિઓએ જીવનની સાર્થકતા કહી છે.

ચંદ્રાવતીનગરીના રાજા રત્નશેખરને સંસાર પર વૈરાગ્ય જાગ્યો. એમણે પોતાના યુવાન પુત્ર મદનસેનને રાજગાદી સોંપી અને જંગલનો પંથ પકડ્યો. યુવાન રાજા મદનસેને રાજ્યની ધુરા સંભાળી.

રાજા મદનસેન યુવાન હતો. તેના વિચારો હણહણતા અશ્વની જેમ દોડતા હતા. તેની આસપાસમાં મંત્રીઓ, સેનાપતિઓ, શ્રેષ્ઠીઓ વગેરે વૃદ્ધ હતા પણ અનુભવી હતા. રાજા મદનસેનને કોઈએ સલાહ આપી કે આ વૃદ્ધોની ટોળી દૂર કરી યુવાનોને રાજકાજમાં સામેલ કરવા જોઈએ. રાજની તિજોરી છલકાવવી જોઈએ.

રાજા મદનસેનને આ સલાહ જચી ગઈ. રાજા મદનસેને ફરમાન બહાર પાડ્યું કે રાજની સેવામાં જે વૃદ્ધો છે તેમને તાત્કાલિક દૂર કરવામાં આવે અને તેમની જગ્યાએ યુવાનોની નિમણૂક કરવામાં આવે. રાજાએ યુવાન સેનાપતિને સૂચના આપી કે આજ પછી રાજદરબારમાં કોઈ વૃદ્ધને આવવા દેવો નહીં.

રાજાની આજ્ઞાનો તરત અમલ થયો.

રાજદરબારમાં અને રાજમહેલમાં સર્વત્ર હવે યુવાનો અને યુવતીઓ નજરે પડતાં હતાં.

રાજા મદનસેન શોખીન રાજા હતો.

યૌવનથી ઊભરાતી અને મદમસ્ત યુવતીને રાજા જોતો હતો અને તેની આંખો તેને ઝંખવા માંડતી. રાત પડે અને રાજા મદનસેન ઈચ્છતો કે પોતાના શયનખંડમાં જેને પોતે ઝંખે તે યુવતી આવવી જોઈએ. રાજા મદનસેનના રાજઘરાનામાં યુવાનીના રંગરાગની સરિતા વહી નીકળી. રાજા મદનસેનના દિવસ અને રાત્રિ સુખભરપૂર વહેતાં હતાં. જે સુખની કલ્પના જાગે તે સુખ હાજર કરવા માટે રાજા હુકમ કરતો અને મંત્રીઓ તત્ક્ષણ તે હાજર કરતા.

એક વાર એવું બન્યું કે, મધ્યાહ્નુનો શાંત સમય હતો. રાજા અને મહારાણી સોગાઠાબાજી રમતાં હતાં. રમત બરાબર જામી હતી. મહારાણી મસ્તીમાં હતા. મહારાજા શરાબના પાનમાં ચકચૂર હતા. એ સમયે મહારાણીએ અચાનક રાજા મદનસેનને લાગણીના આવેશમાં ચરણપ્રહાર કર્યો.

રાજા મદનસેનને વિસ્મય થયું.

રાજા મદનસેનને થયું કે રાણી પોતાને પ્રાણપિય્ર છે પણ ચરણપ્રહાર કરે તે તો નવાઈ ભરેલું કહેવાય.

રાત્રિના સમયે રાજા મદનસેન વિચારતરંગે ચડી ગયો. રાણીએ પોતાને ચરણપ્રહાર કર્યો તેમાંથી તેના ચિત્તમાં મંથનનો મહાસાગર ભરતીએ ચડ્યો. રાજા મદનસેનને થયું કે રાણી પોતાને ચરણપ્રહાર કરે તો પોતે કેવી સજા કરવી જોઈએ?

રાજાને થયું કે પોતાની સભામાં કેવળ યુવાનો જ છે. ક્યારેક માનો કે વિચિત્ર સંકટ આવીને ઊભું રહે તો શું આ યુવાનો તેનો ઉકેલ શોધી શકે ખરા? આજની આ ઘટનામાંથી આ યુવાનોની શક્તિની પરીક્ષા કરી લેવાય તો?

પ્રાતઃ કાળે રાજા મદનસેન રાજદરબારમાં જઈ રહ્યા હતા ત્યારે મહારાણીએ પોતાના મુખમાં રહેલા તાંબુલની અચાનક પિચકારી ઉછાળી તેનાં થોડાં બુંદ રાજાનાં વસ્ત્રો પર પડ્યાં.

રાજાના ગુસ્સાનો પાર ન રહ્યો.

રાજા મદનસેન સડસડાટ રાજદરબારમાં પહોંચ્યો. રાજદરબારમાં હાજર રહેલા યુવાનોને રાજાએ પૂછ્યું : ‘મિત્રો, માનો કે કોઈ મને ચરણપ્રહાર કરે અથવા તાંબુલની પિચકારી ઉછાળીને તેના બુંદ મારા વસ્ત્રો પર છાંટેસ તો તેને શી સજા કરવી જોઈએ?’

સભામાં સનસનાટી ફેલાઈ ગઈ.

સૌ યુવાનોએ એકસૂરે કહ્યું : ‘રાજન, જે આપને ચરણપ્રહાર કરે તેના ટુકડેટુકડા કરી નાખવા જોઈએ અને રાજન, જે તાંબુલની પિચકારી ઉછાળીને આપનાં વસ્ત્રો ખરડે તેનું ધડ અને માથું જુદાં કરી નાખવાં જોઈએ.’

રાજા મદનસેને સૌની આ વાત સાંભળી પણ તેના ચિત્તને સંતોષ ન થયો. તેણે કહ્યું, ‘મિત્રો, આવતીકાલે મને જવાબ આપજો. જેના ઉત્તરથી મને સંતોષ થશે તેને હું રાજ્યનો મુખ્યપ્રધાન બનાવીશ.’

રાજસભા વિખરાઈ.

રાજદરબારની બહાર યુવાનોમાં આ ઘટનાની ઉગ્ર ચર્ચા ચાલી. સૌને થતું હતું કે જેણે આવો દુષ્ટ પ્રયત્ન કર્યો હોય તેને કડકમાં કડક સજા થવી જોઈએ. એ સજા કરવામાં કોઈ પણ પ્રકારની દયા રાખવી ન જોઈએ. પરંતુ આવી મસ્તી કોઈ રાજા સાથે શા માટે કરે? અને જો રાજા સાથે કોઈ આવી મસ્તી કરે તો તે દુશ્મન જ હોય ને? અને જો તે દુશ્મન હોય તો તેને કડકમાં કડક સજા શા માટે ન કરવી જોઈએ? એક યુવાન મંત્રી પોતાના ભવન ઉપર પહોંચ્યો.

એ સમયે યુવાન મંત્રીના વયોવૃદ્ધ પિતા તેની પ્રતીક્ષા કરી રહ્યા હતા. પુત્ર જ્યારે ઘેર આવતો ત્યારે જ પિતા અને પુત્ર સાથે જમવા બેસતા. પુત્ર જ્યાં સુધી ઘરે ન આવે ત્યાં સુધી પિતા તેની પ્રતીક્ષા કરતા બેસી રહેતા. આજે પુત્રને મોડો આવેલો જોઈને વૃદ્ધ પિતાને તે ગમ્યું નહીં. એમણે કહ્યું : ‘બેટા, આજે કેમ મોડું થયું? તને ખબર છે ને કે તને મૂકીને હું કદી જમવા બેસતો નથી. જમવાનો સમય પણ આજે વીતી ગયો. હું પણ તારા વિના ભૂખ્યો જ બેઠો છું. તું આમ મોડું કરે તે કેમ ચાલે?’

પુત્રે આજે રાજસભામાં જે બન્યું હતું તે પિતાને વિગતવાર કહ્યું. પિતા ખડખડાટ હસી પડ્યા.

પિતા કહે : ‘બેટા, સૌથી પહેલાં તું શાંતિથી જમી લે. આ આખી વાતમાં ચિંતા કરવા જેવું કશું જ નથી. તું આવતીકાલે રાજસભામાં રાજાને કહેજે કે આપના પ્રશ્નનો ઉત્તર મારા વૃદ્ધ પિતા આપશે. જો રાજા સંમતિ આપે તો હું જરૂર આવીશ અને રાજાના પ્રશ્નનો ઉત્તર આપીશ.’

પિતાનું કથન સાંભળીને યુવાન પુત્ર સ્વસ્થ થઈ ગયો.

રાજદરબાર ભરાયો છે અને મંત્રીઓ અને સભાસદો ઉપસ્થિત છે. તે સમયે પેલા યુવાને કહ્યું કે : ‘રાજન, આપ સંમતિ આપો તો આપના પ્રશ્નનો ઉત્તર મારા પિતાશ્રી આપશે.’

રાજા મદનસેનના મુખ પર સ્મિત ફરક્યું. એમણે હામી ભણી.

રાજદરબારમાં આવીને વૃદ્ધ સજ્જને રાજાને પ્રણામ કર્યા. વિનયપૂર્વક પોતાને આપવામાં આવેલા આસન પર બેઠા. તેમણે કહ્યું : ‘રાજન, જો આપની આજ્ઞા હોય તો હું મારી વાતનું નિવેદન કરું.’

રાજા મદનસેન કહે : ‘આપને જે કહેવું હોય તે નિઃસંકોચ કહો.’

વૃદ્ધે કહ્યું : ‘રાજન, આપને જે ચરણપ્રહાર કરે અને આપનાં મૂલ્યવાન વસ્ત્રો પર જે અજાણતાં પણ તાંબુલનાં બુંદ છાંટે તેનું અમૂલ્ય એવા હીરા અને મોતીથી સન્માન કરવું જોઈએ અને તેમને મૂલ્યવાન વસ્ત્રો ઓઢાડી આપે સ્નેહ આપવો જોઈએ.’

રાજા મદનસેન કહે : ‘જેમને ચરણપ્રહાર કરે અને જે મારા વસ્ત્રો બગાડે તેનું મારે સન્માન કરવું જોઈએ? આવું કેમ?’

વૃદ્ધ કહે : ‘હે રાજ, આપને ચરણપ્રહાર કરવાની અને આપનાં વસ્ત્રો પર પિચકારીનાં બુંદ ઉડાડવાની હિંમત કોણ કરે? જે આપને પ્રિય હોય, જે આપની મહારાણી હોય તે જ એવું કરે અને આવું તો મોજમસ્તીના સમયમાં જ થાય. આવી ચેષ્ટા જે કરે તેનું સન્માન ન થાય તો શું થાય?’

રાજા મદનસેન ખુશ થઈ ગયા.

રાજા મદનસેને તે વયોવૃદ્ધ સજ્જનનું સન્માન કર્યું અને રાજ્યસભામાં પુનઃ અનુભવી વૃદ્ધોનો પ્રવેશ ખુલ્લો કર્યો. રાજાએ સૌને કહ્યું : ‘એ વાત સાચી કે ઘરડાં ગાડાં વાળે.’

પ્રભાવના :
નવરાત્રિ એટલે ભક્તિનું પર્વ. માતૃશક્તિની ઉપાસનાનું પર્વ. આ પવિત્ર સમયમાં આવાં સુંદર વ્રત લઈને પર્વ મનાવી ન શકાય? ૧. પ્રભુની ભક્તિ કરીશું. ૨. ગુરુજનોની સેવા કરીશું. ૩. સત્ય બોલીશું. ૪. માતા-પિતાને માનસહિત સાચવીશું. ૫. ચોરી, જુગાર, ડ્રિંક્સ જેવા કોઈ પણ વ્યસનથી દૂર રહીશું. ૬. અભ્યાસ પૂરી લગનથી કરીશું. ૭. સ્ત્રીને સન્માનથી જોઈશું. ૮. સૌની સાથે સંપીને રહીશું. ૯. દેશને વફાદાર રહીશું અને દશેરાના દિવસનું વ્રત આ જ હોય : આપણે ઉત્તમ માનવ બનીશું. આવા સરસ નિયમ સાથે સૌનો જીવનપંથ ઉત્કર્ષના માર્ગે વહો.

[કુલ પાન ૨૩૧. કિંમત રૂ. ૨૫૦/- પ્રાપ્તિસ્થાન : ગૂર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલય. રતનપોળનાકા સામે, ગાંધી માર્ગ, અમદાવાદ-૩૮૦૦૦૧. ફોન. +૯૧(૭૯)૨૨૧૪૪૬૬૩]


Email This Article Email This Article · Print This Article Print This Article ·  Save article As PDF ·   Subscribe ReadGujarati

  « Previous ત્રણ ગીત – કાંતિલાલ એમ. કામરિયા
હાથનાં કર્યાં – અર્જુનસિંહ કે. રાઉલજી Next »   

4 પ્રતિભાવો : રાજાને જે ચરણપ્રહાર કરે તેને શી સજા કરવી જોઈએ? – આચાર્ય શ્રી ‘વાત્સલ્યદીપ’ સૂરિજી

  1. ખૂબ જ ઉમદા લેખ.

  2. sandip says:

    ‘એ વાત સાચી કે ઘરડાં ગાડાં વાળે.’

    સરસ લેખ્…..
    આભાર્………

  3. સંગીતા ચાવડા says:

    સુંદર બોધકથા

આપનો પ્રતિભાવ :

Name : (required)
Email : (required)
Website : (optional)
Comment :