- ReadGujarati.com - http://www.readgujarati.com -

જીવનના ‘વન’માં ખોવાઈ જવાનું પણ સુખ હોય છે! (વિસાપુર કિલ્લાનો ટ્રેક) – મીરા જોશી

મિત્રો, તમને યાદ છે છેલ્લે તમે ક્યારે ખોવાયા હતા? ભલે થોડા જ સમય માટે પણ નાનપણમાં ક્યાંક અને ક્યારેક તો આપણે સહુ ખોવાયા જ હોઈશું પણ આજે એ વાતને વર્ષો વીતી ગયાં. હવે આપણી પાસે ક્યાંકને ક્યાંક પહોંચવાના તૂટા ફૂટ્યા જ સહી પણ રસ્તાઓ છે, વાહન છે, મિત્રો અને પરિવારનો સંગાથ છે તો ભૂલા ન પડીએ માટે ગુગલ મેપની સુવિધા પણ છે! આપણને બધાને નાનપણથી હંમેશા સેફ, સુરક્ષિત અને સુખી જિંદગી જીવવાનું શીખવવામાં આવ્યું છે એટલે ખોવાઈ જવાનો એ ડર, રસ્તો શોધવાના પ્રયત્નો, આત્મવિશ્વાસના બળથી બેઠા થવાનો અનુભવ આપણને થયો જ નથી.

પરંતુ હું માનું છું કે જીવનમાં એવા અનુભવ પણ થવા જોઈએ, જે ક્યારેક તમને ભૂલા પાડી દે અને ‘હવે શું થશે’ના પ્રશ્ન પર લાવી દે. તમને એવો અનુભવ થયો છે કે નહિ એ ખબર નહિ પણ મને થયેલા અનુભવ વિષે આજે જરૂર કહીશ.

તાજેતરમાં કરેલા વિસાપુર ફોર્ટના પ્લાન્ડ છતાં અનપ્લાન્ડ બની ચૂકેલા પ્રવાસમાંથી પાછા ફર્યા બાદ મને અનુભવ થયો કે પ્રવાસ ગમે તેવો કઠીન કે ખરાબ રહ્યો હોય, પણ અંતે એ તમારા અસ્તિત્વમાં કંઈક ઉમેરે જ છે, ક્યારેય ઓછું નથી કરતું.

ભયંકર ગોટાળામાંથી જ કશુંક પ્રાપ્ત થાય છે, જી-વનમાં અને વનમાં પણ!

પુણે, મહારાષ્ટ્રમાં આવેલ પ્રખ્યાત હિલ સ્ટેશન એટલે લોનાવલા, જ્યાં ચોમાસા દરમ્યાન કુદરત પોતાની ચરમસીમાએ ખીલી ઉઠે છે, પુણેના હિલ સ્ટેશન, જંગલો, ધોધ, ડુંગરો અને કિલ્લાઓથી ભરપુર ટ્રેકિંગના અઢળક સ્થાનો વર્ષોથી ભારતીયોને આકર્ષે છે.

લોનાવલાના વિસાપુર – માલાલવી ગામમાં આવેલ મહારાષ્ટ્રનો સહુથી ઉંચો કિલ્લો એટલે વિસાપુર કિલ્લો. મુંબઈ-પુણે તેમજ ગુજરાતથી ટ્રેન મારફતે લોનાવલા પહોંચી શકાય છે. વિસાપુર ટ્રેક જ્યાંથી શરુ થાય છે એ માલાલવી ગામ લોનાવલાથી ૧૦ કિમીના અંતરે આવેલ છે જે લોનાવલા, પુણે, અને મુંબઈની લોકલ ટ્રેન દ્વારા સંકળાયેલું છે. માલાલવી જેવા અનેક નાના ગામડાઓને સાંકળતી મેમુ ટ્રેન દર એક કલાકે લોનાવલાથી પસાર થાય છે.

વિસાપુર કિલ્લા પર પહોંચવા માટે માલાલવીથી મુખ્યત્વે ત્રણ રસ્તાઓ છે. એક પાટણ ગામ થઈને, બીજો ભાજે ગુફા થઈને અને ત્રીજો ગાયમુખ ખીંડ થઈને. સાઈન બોર્ડના માર્ગદર્શનથી અમે વિસાપુર ફોર્ટ પહોંચવા આગળ વધતાં ગયાં. પરંતુ કહેવાય છે ને તમારી યોજના કરતાં ઈશ્વરે તમારા માટે બનાવેલી યોજના વધુ સારી હોય છે!

પહાડમાંથી છૂટા પડેલા મોટા પથ્થરો અને ઝરણાને પસાર કરતા ઉપર તો ચઢતા ગયાં, પણ એકાદ કિમી જેવું ચઢ્યા ત્યાં તો કેડી જ ખત્મ! બધી બાજુ લીલી હરિયાળી અને વૃક્ષોથી ફેલાયેલા જંગલ વચ્ચે ફસાયેલા અમે ને નીચે પાછળ છુટેલા ગામનો અદ્ભુત નજારો..! અમારી સાથે જ પુણેથી આ ટ્રેકિંગમાં ગાઈડ વિના આવેલા અન્ય છએક યુવક-યુવતીઓ હતાં. કોઈને સાચા રસ્તાની ખબર નહોતી, ખુબ મથામણ કરવા છતાં આગળ વધવાનો વ્યવસ્થિત કેડીવાળો માર્ગ નજરે પડતો નહોતો. આખરે પૂરા કલાકની મહેનત બાદ નછૂટકે નિરાશ થઈ પરત નીચે આવતાં હતાં ત્યાં એક ભાઈએ અમને સાચો રસ્તો બતાવ્યો, અને અમારા જોશમાં જોશ આવ્યું.

ગુજરાતના સોનગઢ, ડાંગમાં પ્રસરેલા ગાઢ જંગલોનો તો અમારી આંખોને પરિચય હતો પણ મહારાષ્ટ્રના ગીચ જંગલોનો પરિચય પહેલીવાર થવા જઈ રહ્યો હતો. સ્થળ ગમે તે હોય પણ પ્રકૃતિની સુંદરતાની તૂલના ક્યારેય ન થઈ શકે. કુદરત પોતાની સભરતા અને શોભા તેને જોનાર અને અનુભવનારની આંખોમાં પૂરે છે, એમના આત્માને આનંદથી સભર કરે છે.

વચ્ચે આવતાં ધોધના ઠંડા નીરમાં નહાતા, રમતાં, ફોટોગ્રાફી કરતાં, સફેદ-ભૂરા વાદળાંની શોભા નિહાળતાં અમે ૧૦૮૪ મીટરની ઊંચાઈ પર સ્થિત વિસાપુર કિલ્લાની ટોચ પર પહોંચ્યા ત્યારે આખું વાતાવરણ વરસાદી ઘુમ્મસમાં લપેટાઈ ગયું હતું. ૧૭૦૦ની સદીમાં મહારાષ્ટ્ર સામ્રાજ્યના પહેલા પેશવા બાલાજી વિશ્વનાથે વિસાપુર કિલ્લો બનાવડાવ્યો હતો. એ પહેલા લોહગઢ કિલ્લો બનાવવામાં આવ્યો હતો. વિસાપુર પહોંચીને થોડું ઉપર ચાલીએ એટલે લોહગઢ કિલ્લા પર પહોંચી શકાય છે. બાલાજી વિશ્વનાથે બનાવેલ વિસાપુર કિલ્લામાં ગુફાઓ, પાણીના કુંડ, પત્થરમાં કોતરાયેલી કમાનો, સીતા-રામ હનુમાનજીની છબીઓ અને મંદિરો બનાવેલા હતાં. પરંતુ સને ૧૮૧૮ માં વિસાપુર કિલ્લાની ઊંચાઈ અને લોહગઢની નિકટતાનો ઉપયોગ કરીને બ્રિટીશ સૈનિકોએ વિસાપુર કિલ્લા પર તોપો ચઢાવી લોહગઢ પર બોમ્બમારો કર્યો હતો. આથી મરાઠાઓને ભાગી જવાની ફરજ પડી હતી અને અંગ્રેજોએ ઉત્તર અને દક્ષિણ બન્ને તરફના પ્રવેશો ઉડાવીને વિસાપુર અને લોહગઢ પર પોતાનો કબજો કરી લીધો હતો. આજે થોડી દીવાલો અને એમાં કોતરાયેલા હનુમાનજી સિવાય તમને વિસાપુર કિલ્લો પૂરેપૂરો ખંડિત થઈ ગયેલો જોવા મળશે, તેની સરખામણીએ લોહગઢ કિલ્લાના અનેક અવશેષો હજુ જીવંત છે.

મહારાષ્ટ્રના સહુથી ઊંચા કિલ્લા વિસાપુરની ટોચ ઉપર વરસાદ અને ઘુમ્મસ આચ્છાદિત પ્રકૃતિમાં ચોતરફ ફેલાયેલા લીલાછમ ડુંગરો અને નીચે ફેલાયેલા ગામનો રમણીય નજારો જોઈને સમગ્ર થાક ઉતરી ગયો. પ્રકૃતિની શોભાને મનભરીને માણ્યા બાદ અમે નીચે તરફ પ્રસ્થાન શરુ કર્યું.

દસથી પંદર વ્યક્તિઓ સાથેનું અમારું ટ્રેકિંગનું ઝુંડ પોત-પોતાની મસ્તીમાં નીચે ઉતરતા છુટ્ટું પડતું ગયું. પરંતુ થોડું નીચે ઉતર્યા ત્યાં, ચાલતા હતાં તે કેડી સિવાય રસ્તાના અનેક ફાંટા નજરે પડ્યા ને શરુ થઈ અમારી વિમાસણ! ચઢ્યા ત્યારે અંતરિયાળ જંગલમાંથી જતો પત્થરો, વૃક્ષો અને ધોધથી ભરપુર ચઢાણવાળો રસ્તો હતો જયારે નીચે ઉતરતા અમે પહોંચી ગયાં હતાં સપાટ વિશાળ મેદાનની વચ્ચે.! ન કોઈ સાઈનબોર્ડ, ન કોઈ પશુ કે વ્યક્તિના પગલાં, ન ધોધનો અવાજ.. માત્ર ઘાસ અને ચીકણી માટીથી લથપથ મેદાન અને એકલદોકલ વૃક્ષો. છતાં આગળ કેડી મળશે, એવી આશ સાથે અમે આગળ તો વધતા જતાં હતાં, પણ થોડું આગળ જઈએ એટલે કેડી વચ્ચે ઉગી ગયેલા ઝાડ-પાન અમારો રસ્તો રોકી લેતા.! ડુંગરની વચ્ચોવચ્ચ ઉભેલા અમે સૌએ બે કિમી જેટલું ચાલી લીધું છતાં રસ્તો જાણે અમારાથી રિસાયો હોય એમ દેખાતો જ નહતો!

સાંજ પડવા આવી. છુપાયેલા જીવડાઓનો એકધારો કણસાટ સંભળાતો હતો. પાણી – નાસ્તો ખત્મ થઈ ગયો હતો. પગ પણ જવાબ આપી ચૂક્યા હતાં. અમારી સાથે રહેલી પુણેની બે છોકરીઓ તો ડર, ભૂખ અને થાકથી રડતી હતી! છતાં અમારી પાસે ચાલવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ નહોતો કારણ કે અંધારું ઉતરવા આવ્યું હતું અને કરચલા, સાપ જેવા વન્ય જીવો હવે અમને ડરાવવા (કે હિમ્મત આપવા!) સામે મળી રહ્યા હતાં.!

મારા અચરજ વચ્ચે આ પરિસ્થિતિમાં પણ મારો આત્મવિશ્વાસ અડગ હતો. કશું ખરાબ નથી થયું અને થશે પણ નહિ! રસ્તો મળશે અને આજે જ મળશે.! ડર કરતાં મંજિલ મળશેનો આ આત્મવિશ્વાસ અને હિમ્મત કદાચ આગળ કરેલા પ્રવાસોએ જ મારામાં પૂર્યા હશે..! આ વિશ્વાસ અમે અન્ય છોકરીઓમાં પૂર્યો અને દરેકને આગળ વધવા માટે તૈયાર કર્યા. આખરે અલગ-અલગ દિશામાં મેં અને ડિમ્પલે રસ્તો શોધવાના પ્રયત્નો કર્યા. અંતે કલાકની જહેમત બાદ ડિમ્પલે શોધેલા રસ્તે ટ્રેકરોએ કરેલો થોડો કચરો દેખાયો. માટે એ રસ્તે આગળ વધવાનું નક્કી કર્યું, સદભાગ્યે એ કેડી મળી જ ગઈ જે ક્યાંય અટકતી નહોતી અને અમારા પગમાં જોમ આવ્યું.

વિસાપુરના ગાઢ જંગલમાં ફસાયેલા, થાક-ભૂખ-તરસથી લોથપોથ થઈ ગયેલા અમે ત્રણ કિમી જેવું ચાલી જંગલની ગીચતામાંથી નીચે પહોંચ્યા ત્યારે અમારી સાથે અંધારું પણ નીચે ઉતરી આવ્યું હતું. પરંતુ જે સ્થળે અમે નીચે ઉતર્યા હતાં તે લોહગઢવાડી નામનું ગામ હતું જે લોહગઢ કિલ્લા પર પહોંચવાનો રસ્તો હતો. તો જે ગોટાળો થયો હતો તે લોહગઢ અને વિસાપુર કિલ્લા પર જવા માટેની એકસરખી લાગતી કેડીઓના કારણે થયો હતો! પરંતુ આ જહેમત, આ ડર, આ થાક, આ હિમ્મત ને ધીરજની કસોટી, અમને જાણે ખોવાઈ જવાનો આનંદ અને અનુભવ આપી ગયાં! સીધી દિશામાં પહોંચી ગયાં હોત અને સીધી જ રીતે ઉતરી ગયાં હોત તો કદાચ આકરા ચઢાણનો આ આનંદ અને રસ્તો શોધવાનો અઘરો અનુભવ ન મળત જે અમને ભૂલા પડવામાં મળ્યો!

પ્રકૃતિપ્રેમીઓ માટે પુણેના જંગલો સોનાની ખાણ સમાન છે! વિસાપુર અને લોહગઢ જેવા પુણેમાં આવેલ અનેક કિલ્લાઓ અને ગુફાઓ ભારતીય સંસ્કૃતિની સુંદરતાનો, ઈતિહાસની ભવ્યતાનો ચિતાર આપે છે. જીવનમાં જયારે સમય મળે ત્યારે ચોમાસામાં આબેહુબ નીખરતી પ્રકૃતિને જોવા-માણવા જંગલોમાં આવવું રહ્યું! અંતે એટલું જ કહીશ કે નિરાશામાં ડૂબવા કરતાં કે અનીતિની દુનિયામાં ખોવાઈ જવા કરતાં જીવનના વનમાં ખોવાઈ જવું વધુ લાભદાયક છે! કેમ કે વનમાં ખોવાઈ જવાનું પણ એક સુખ હોય છે..!

– મીરા જોશી