કવિતા અને કવિ – ઉમાશંકર જોશી

[‘અરધી સદીની વાચનયાત્રા’ ભાગ-3માંથી સાભાર.]

પહેલાં કરતાં કવિતાને માટે પ્રચારનાં સાધનો ખૂબ વધ્યાં છે. કવિતા થોડા સમયમાં ઘણાંઓ સુધી પહોંચી શકે એ સંભવિત બન્યું છે. આમાં કેળવણીનો વધતો જતો પ્રચાર, પાઠ્યપુસ્તકો દ્વારા બહોળા વિદ્યાર્થી-સમુદાય સુધી કવિતાનું પહોંચવું, કવિ અને રેડિયો દ્વારા થતી કવિતાની રજૂઆત – આ બધાંએ નોંધપાત્ર ભાગ ભજવ્યો છે. પહેલાંના ઉત્તમ કવિઓની કવિતા પણ આટલી સહેલાઈથી બહોળા વર્ગ સુધી પહોંચી શકે એવું ન હતું. તો એમ માનવું કે કવિતા લોકપ્રિય થઈ ગઈ છે ? શું ખરેખર કવિતા લોકોના જીવનમાં એક મહત્વના અંશરૂપ બની છે ?

સહેજ વિરોધાભાસ જેવું લાગશે, પણ મને તો એમ લાગે છે કે અત્યારના સમયમાં એક પ્રજા તરીકે આપણે ઓછામાં ઓછી કવિતાથી ચલાવીએ છીએ. આપણાં જૂનાં માણસોનું જીવન તપાસીશું તો દેખાશે કે તેમના જીવનમાં કવિતા ઠીક ઠીક મહત્વનો ભાગ ભજવતી. પ્રેમાનંદનાં ‘હૂંડી’, ‘મામેરું’, ‘સુદામાચરિત’ જેવાં આખ્યાનો અનેક વાર એમણે માણ્યાં હોય. અનેક ગરબી-ગરબા, ભજનો, પ્રભાતિયાં, વ્રતકથાઓ, દુહા, કહેવતો, ઉખાણાં – આ આપણાં અભણ ગણાતાં ભાંડુઓને કંઠે હોય.

જ્યારે, એમના પ્રમાણમાં, ભણેલા માણસોને કેટલી ઓછી કાવ્યપંક્તિઓ મોઢે હોય છે ? જૂનાં માણસોની વાણીનું પોત અનેક વાર લોકોક્તિઓ અને રૂઢિપ્રયોગોથી ભાતીગળ અને સોહામણું જોવા મળે છે, જ્યારે આપણા જમાનાનાં માણસો વિશે એવું હિંમતભેર કહી નહિ શકાય. ટૂંકામાં, અભણ ગણાતાં માણસો જીવનમાં કવિતા વિના ચલાવી લેતાં નથી, પણ ભણેલા વર્ગે કવિતા વગર જીવવાની કળા હસ્તગત કરી હોય એવું દેખાય છે. ઉપરાંત, ભણેલાં માણસો એકબાજુ જૂના શિષ્ટ સાહિત્યથી અને લોકસાહિત્યથી દૂર પડી ગયાં છે, તો બીજી બાજુ પોતાના જમાનાની સાચી સર્જક કવિતા કરતાંય વધુ તો કવિતાનો લેબાસ ધારણ કરેલી કૃતિઓનો એમને જ્યાં ને ત્યાં ભેટો થતો હોય છે. વારંવાર કાને અથડાતાં સિનેમાગીતો અને એને મળતી રચનાઓનો જેની રુચિ ઉપર પ્રભાવ પડતો હોય, અને છાપાં જેની ભાષા ઉપર છાપ પાડતાં હોય, તેવા વર્ગ સામે કવિતા કરવાની હોય ત્યારે કવિને માટે પણ કવિતાની ખોજ વધુ કપરી બને છે. કવિતા માટે ઉપરથી અનુકૂળ લાગતી, પણ વસ્તુતઃ એવી ન હોય એ જાતની પરિસ્થિતિમાં સમકાલીન કવિતા રચાઈ છે.
વધુ આગળ વાંચો »

મહાભારતની ઉપકથાઓ – યશવન્ત મહેતા

[કહેવાય છે કે આખા જગતમાં જે બધું જ છે તે મહાભારતમાં પણ છે. તેમાં અનેક રત્નો ભર્યાં પડ્યા છે. મૂળ કથાની સાથે ઘણીબધી ઉપકથાઓ વણાયેલી છે. પરંતુ આ કથાઓને તર્કબુદ્ધિથી ન જોતાં એના સારતત્વને ગ્રહણ કરવામાં આવે તો તે કોઈ પણ દેશ-કાળમાં ઉપયોગી બની શકે છે. કથાના રસને જાળવી રાખવા માટે આ ઉપકથાઓમાં કેટલીક આશ્ચર્યજનક અને વિસ્મયપ્રેરક બાબતો ગૂંથી લેવામાં આવી છે. મહાભારતકારની એ વાર્તાશૈલી છે. પરંતુ એ બધું જ વર્ણન માનવીને વિવિધ સંસ્કૃતિનું દર્શન કરાવતાં કરવતાં ઉચ્ચ માનવીય મૂલ્યો તરફ લઈ જવા માટે છે. કિશોરો-યુવાનો માટે આવી ઘણી બધી ઉપકથાઓના પુસ્તક ‘મહાભારતની ઉપકથાઓ’માંથી આજે આદિપર્વની બે ઉપકથાઓ માણીએ. પુસ્તક પ્રાપ્તિની વિગત લેખના અંતે આપવામાં આવી છે. – તંત્રી.]

[1] તપતી

[આપણે એમ માનીએ છીએ કે સારા વરની પ્રાપ્તિ માટે સ્ત્રીઓ વ્રત અને ઉપવાસ કરે છે. મહાભારતમાં અનેક કથાઓ એવી છે જેમાં સારી પત્ની પ્રાપ્ત કરવા માટે પતિએ ઉપવાસ અને તપ કર્યાં હોય. આ કથા તે પૈકીની એક છે.]

પાંડવો અને કૌરવોનું એક વિશેષણ ‘તાપત્ય’ હતું. એક વાર એક ગંધર્વે અર્જુનને ‘તાપત્ય’ તરીકે સંબોધન કર્યું, એથી અર્જુને પૂછ્યું કે તમે મને ‘તાપત્ય’ કેમ કહ્યો ? એટલે ગંધર્વે કહ્યું કે તમારો વંશ ‘તપતી’ નામની સુંદર સૂર્યપુત્રીથી આરંભાયો છે, માટે મેં ‘તાપત્ય’ કહ્યો. ગંધર્વે આમ કહ્યું એટલે અર્જુને કુતૂહલથી પૂછ્યું કે તપતીની વાત મને જણાવો. એને ગંધર્વે તપતી-આખ્યાન વિગતે કહ્યું.

સૂર્યને એક પુત્રી હતી સાવિત્રી. પછી બીજી પુત્રી થઈ એનું નામ તપતી રાખ્યું. તપતીની રૂચિ નાનપણથી જ તપ તરફ હતી. ભારે તપ અને નિયમસર જીવનને કારણે આ કન્યા અત્યન્ત રૂપવતી અને કમનીય બની હતી. એક તો સૂર્યપુત્રી અને એ વળી તપસ્વી. એથી એનું તેજ એકદમ અનોખું હતું. આ કન્યા ઉંમરલાયક થઈ એટલે સૂર્યને ચિંતા થઈ કે આટલી તેજસ્વી કન્યાને માટે વર મને ક્યાં મળશે ? રૂપ, ગુણ, શીલ અને વિદ્યામાં તપતીની તોલે આવે એવો કોઈ પુરુષ ત્રણે લોકમાં દેખાતો નહોતો. સૂર્ય ચિંતાતુર હતો.
વધુ આગળ વાંચો »

ઝરૂખો – વિકાસ નાયક

[ ‘ઈન્ટરનેટ કૉર્નર’ શ્રેણીના ‘મહેક’, ‘કરંડિયો’, ‘કથા કોર્નર’, ‘આભૂષણ’ જેવા પુસ્તકો આપનાર યુવા સર્જક શ્રી વિકાસભાઈ નાયકનું તાજેતરમાં પ્રકાશિત થયેલું આ પુસ્તક છે ‘ઝરૂખો.’ ‘ઈન્ટરનેટ’ના ખજાનામાંથી ગૂંથેલી રસપ્રદ લેખમણકાની માળા જેવું આ પુસ્તક જીવનમાં હકારાત્મક દષ્ટિકોણ કેળવવાનું શીખવી જાય છે. રીડગુજરાતીને આ પુસ્તક ભેટ મોકલવા બદલ ‘ગૂર્જર પ્રકાશન’નો ખૂબ ખૂબ આભાર. વિકાસભાઈનો આપ આ નંબર પર +91 9870017704 અથવા આ સરનામે vikas.nayak@gmail.com સંપર્ક કરી શકો છો. પુસ્તક પ્રાપ્તિની વિગત લેખના અંતે આપવામાં આવી છે.]

[1] એક પ્રેમકથા

બસમાં બેઠેલ દરેક પ્રવાસીએ સહાનુભૂતિપૂર્વક લાકડીના સહારે સભાનતાપૂર્વક દાદરા ચઢી બસમાં પ્રવેશેલી સુંદર યુવતી તરફ જોયું. તેણે ડ્રાઈવરને ટિકિટના પૈસા ચૂકવ્યા અને ત્યાર બાદ તેના બતાવ્યા પ્રમાણેની ખાલી સીટ તરફ પોતાના હાથ હવામાં ફેરવતાં ફેરવતાં એ સીટ પર બેસી ગઈ. પોતાની સાથેનો સામાન તેણે પોતાના ખોળામાં ગોઠવ્યો અને લાકડીને પોતાના પગની બાજુમાં ગોઠવી દીધી. સુઝાને દષ્ટિ ગુમાવ્યાને લગભગ એકાદ વર્ષ થઈ ગયું હતું.

આંખની કોઈક ક્ષતિ નિવારતી વખતે ડૉક્ટર્સની બેદરકારીને કારણે સુઝાને દષ્ટિ ગુમાવી હતી અને અચાનક તે અંધારા, ગુસ્સા, નિરાશા અને લાચારીની એક ગર્તામાં ધકેલાઈ ગઈ હતી. તે રોષપૂર્વક બબડતી, ‘મારી સાથે આવું કઈ રીતે બની શકે ?’ પણ તે એ પીડાદાયક સત્ય જાણતી હતી કે ભલે તે ગમે તેટલું રડે, કકળે કે પ્રાર્થના કરે, પણ તેની દષ્ટિ ક્યારેય પાછી ફરવાની નથી. એક સમયે ખૂબ ઉત્સાહી અને હકારાત્મક અભિગમ ધરાવતી સુઝાન નિરાશાનાં વાદળથી ઘેરાઈ ગઈ હતી. તેનો એક માત્ર સહારો હતો તેનો પતિ માર્ક, જેને તે સતત વીંટળાઈ રહેતી. માર્ક એક હવાઈ દળનો ઑફિસર હતો અને તે હૃદયના ઊંડાણથી સુઝાનને ચાહતો હતો. જ્યારે સુઝાને દષ્ટિ ગુમાવી ત્યારે માર્કે તેને હતાશાની ઊંડી ખીણમાં સરી પડતી જોઈ હતી અને તરત નક્કી કર્યું હતું કે તે પોતાની પત્નીને ફરી પાછી તેના પોતાના પગ પર ઊભી રહી શકે એટલો આત્મવિશ્વાસ તેના વ્યક્તિત્વમાં ઊભો કરશે.
વધુ આગળ વાંચો »