જીવન જ્યોત જગાવો – અમૃત બાન્ટાઈવાળા

[‘જીવન જ્યોત જગાવો’ પુસ્તકમાંથી સાભાર. પુસ્તક પ્રાપ્તિની વિગતો લેખના અંતે આપવામાં આવી છે.]

[1] સાચો ઉપદેશક

ઉપદેશ આપવાનું દરેક માણસને ગમે છે. માણસનો સ્વભાવ જ એવો છે કે, એને બીજાને ઉપદેશ આપવાનું ગમે છે. પોતે જેનું આચરણ કરતો નથી એનો ઉપદેશ આપીને એ પોતાની જાતને ઊંચી કક્ષામાં મૂકે છે.

એક શહેરમાં એક શેઠ રહેતા હતા. નામ હતું એમનું ધનીકલાલ. નામ પ્રમાણે એમની પાસે ધન પણ ખૂબ હતું. ખૂબ મોટો વેપાર ધંધો હતો. પૈસા મેળવવા માટે તેઓ કાવા-દાવા તથા અનેક યુક્તિ-પ્રયુક્તિઓ અજમાવતા. ગમે તેવું ખરાબ કામ કરતાં અચકાય નહીં. છતાં પણ એમણે પોતાની જાતને ધર્મી તરીકે ઉપસાવેલી. તેઓ ધર્મમાં માનવાવાળા હતા એના કરતાં બાહ્યાડંબરમાં માનવાવાળા હતા એમ કહેવું વધારે સારું હતું. સવારમાં હંમેશ નદીએ સ્થાન કરવા જવું. મોટેથી રામ રામ બોલતા બોલતા દેવ મંદિરે જવું. ભગવાનને કાલાવાલા કરવા. જરા નવરા પડે કે, તરત ભગવાનનું સ્મરણ કરવું. પોતે ભક્ત છે. ધાર્મિક છે. એવું કહેવડાવવાનો એમને ખૂબ જ શોખ હતો. પરંતુ પાછળ લોકો એમની ટીકા કરતા, એમને ભગતના બદલે ઠગત કહેતા. ધાર્મિકતાના બહાના નીચે અનેક કુકૃત્યો તેઓ કરતા.

એક દિવસની સુંદર સવાર. શેઠ ધનીકલાલ મંદિરમાં દર્શન કરવા ગયા. દર્શન કરીને તેઓ પાછા ફરતા હતા. સાથે એમના ઓળખીતા બીજા એક ભાઈ પણ હતા. તેઓ જઈ રહ્યા હતા ત્યાં જ એમણે સામેથી શહેરની પ્રસિદ્ધ ગણિકા રૂપાદેવીને આવતી જોઈ. એના હાથમાં પૂજાનો થાળ હતો. રૂપાદેવી શહેરની પ્રસિદ્ધ ગણિકા હતી. નામ પ્રમાણે જ એનામાં રૂપ હતું. એના હાસ્ય પર શ્રેષ્ઠીઓ ધન લુંટાવતા. એના પાયલની ઝણકાર માટે સોદાગરો સોનામહોરની લહાણી કરતા. રૂપાદેવીના હાથમાં પૂજાનો થાળ જોઈ શેઠ વિચારમાં પડી ગયા. એમના મનમાં આશ્ચર્ય થયું. એમના ચહેરા પર તિરસ્કારના ભાવ છવાઈ ગયા. એમણે એમની સાથેના પેલા ભાઈને કહ્યું : ‘રામ….રામ… શો કળજુગ આવ્યો છે. ગણિકાઓ પણ પૂજા કરતી થઈ ગઈ છે. લોકો પાપ કરતાં વિચાર કરતા નથી. જગતને છેતરવાના ધંધા છે આ બધા.’
રૂપાદેવી આ વાત સાંભળી ગઈ. એની આંખની ભ્રમરો ખેંચાઈ, એણે શેઠ સામે હસતાં હસતાં કહ્યું, ‘શેઠ, જગતની એ જ વિશેષતા છે.’ કહી એણે કતરાતાં કતરાતાં ઉમેર્યું, ‘હું તો જે છું, જેવી છું એવી દેખાઉ છું શેઠ. પણ તમે જેવા છો એવા દેખાઓ છો ખરા ? જગતને કોણ છેતરે છે ? હું કે તમે ?’

શેઠ બોલ્યા સિવાય ચાલ્યા ગયા.
વધુ આગળ વાંચો »

ન્યારું શિરામણ – અરુણા જાડેજા

[શ્રીમતી અરુણાબેનની (અમદાવાદ) કંઈક અનોખી શૈલીમાં આ લેખ છે કે વાનગી તે કહેવું મુશ્કેલ છે ! તેમ છતાં આ લેખ ખાલી પેટે વાંચવો હિતાવહ નથી !! પ્રસ્તુત છે શિરામણની રસપ્રદ વાતો ‘જનકલ્યાણ’ ફ્રેબુઆરી-2010માંથી સાભાર. આપ અરુણાબેનનો આ નંબર પર +91 79 26449691 સંપર્ક કરી શકો છો.]

અમારે ત્યાં ગુજરાતીમાં એક કહેવત છે કે : ‘કાશીનું મરણ ને સુરતનું જમણ.’ કાશીનું મરણ તો દુર્લભ પણ સુરતનું જમણ હું ચોક્કસ લાભી છું. કારણ મારો જન્મ સુરતમાં. જન્મે મરાઠી, પણ નાનેથી મોટી તો ગુજરાતમાં જ થઈ. સ્વાભાવિક જ છે કે રસિકડા ગુજરાતીઓની એવી જ રસીલી વાનગીઓથી હું ટેવાયેલી-હેવાયેલી હોઉં. આ જન્મ અને મરણના બે છેડા વચ્ચેનું એક મંગળબિંદુ એ લગ્ન. એ પણ ગુજરાતી સાથે જ. આમ ભણી-ગણી-પરણી બધું ગુજરાતમાં જ. એટલે ગુજરાતી રસોઈ મારે સાવ હૈયાવગી.

આપણી ન્યાહારી જેવો જ અમારો અસ્સ્લ તળપદો શબ્દ એટલે શિરામણ. પહેલાંના વખતમાં શિરોબિરો કરતા હશે ને તેથી કદાચ આ શબ્દ આવ્યો હશે. ત્યારે તો ઘી-દૂધની રેલમછેલ. સવારથી સાંજ વાડી-ખેતરોમાં જોતરાવાનું. એટલે કૉલેસ્ટેરોલ કિસ બલા કા નામ હૈ ! બ્રેકફાસ્ટમાં બેસે એવા અને પાછું જેના પર ગુજરાતની વિશિષ્ટ છાપ હોય એવા ખાસ નાસ્તા આપણે જોઈએ. અમારા કચ્છ-કાઠિયાવાડમાં આજેય શિરામણમાં હોય બાજરાનો રોટલો. સાથે હોય તેવડ પ્રમાણે દૂધ કે છાશ. શહેરોમાં ઉછરેલાં અમારા સંતાનો પણ ગામડે આવે ત્યારે એમનો ગમતો ને ભાવતો નાસ્તો આ જ. ઘરની ગાય-ભેંસના શેઢકઢાં દૂધ, તકતકતાં ને લસલસતાં ઘી-માખણ. ગુજરાતનો નાસ્તો કહો એટલે આંખ સામે એમની તળેલી વાનગી આવીને ઊભી રહી જાય. પણ એવું નથી, એમની રોજિંદી ખાદ્યશૈલી કંઈ એવી તૈલી નથી.
વધુ આગળ વાંચો »

ચાંદનીની ઠંડક – સંત પુનિત

[પુનિત પ્રકાશન દ્વારા પ્રકાશિત ‘ચાંદનીની ઠંડક’ (આવૃત્તિવર્ષ : 1986)માંથી સાભાર.]

[1] એગ્રીપીનસની સ્થિતપ્રજ્ઞતા

જુલમી રોમન સમ્રાટ નીરોના સમયમાં એગ્રીપીનસ નામે એક વીર પુરુષ થઈ ગયો. તેના ઉપર અનેક આફતો આવી છતાં તે કદી પણ ડગ્યો નહિ, કદીય નિરાશ થયો નહિ. તેના નીડર અને ન્યાયપ્રિય સ્વભાવને લીધે શાસક વર્ગ સાથે તેને ઘણી વાર ઘર્ષણમાં આવવું પડતું. પરંતુ સત્યનો માર્ગ તેણે કદી છોડ્યો નહિ. દુ:ખ તો તેને રમતરૂપ લાગતું હતું. જ્યારે જ્યારે તેના ઉપર કોઈ દુ:ખ આવી પડતું ત્યારે તે ઈશ્વરનો આભાર માનતો. તેનાં ગુણગાન ગાતો. તે કહેતો કે, તેની કસોટી કરવા જ પરમકૃપાળુ પરમાત્માએ તેના ઉપર આવું દુ:ખ મોકલ્યું છે.

એક વાર પોતાના મિત્રો સાથે તે જમવા બેસતો હતો. આજે તેને કકડીને ભૂખ લાગી હતી. એક મિત્રે કહ્યું : ‘એગ્રીપીનસ, આજે ઘણે દિવસે તને નિરાંતે જમવા મળ્યું, નહિ ?’
એગ્રીપીનસ હસીને બોલ્યો : ‘હું તો હંમેશાં નિરાંતે જ જમું છું. સાચું કહું તો, ઈશ્વરની ઈચ્છાને આધીન થવામાં જે સુખ મળે છે તેવું બીજે ક્યાંય મળતું નથી.’

મિત્રો સાથેની વાતચીત પૂરી કરીને જ્યાં જમવાની તૈયારી કરે છે ત્યાં જ બારણું ઊઘડ્યું. ને સમ્રાટ નીરોનો અમલદાર વૉરંટ સાથે અંદર આવ્યો. વાત અટકી પડી. મિત્રોના ચહેરા ઉપર ભય અને ગ્લાનિ છવાઈ ગયા. પણ એગ્રીપીનસ તો સંપૂર્ણ સ્વસ્થ હતો.
‘એગ્રીપીનસ !’ અમલદારનો સત્તાવાહી કર્કશ અવાજ આવ્યો, ‘તને સમ્રાટ નીરોએ સજા કરી છે.’
‘શેની ? મૃત્યુની કે દેશનિકાલની ?’
‘દેશનિકાલની !’
‘ચાલો, એટલું ઠીક થયું. પણ હા, તમે જરા રાહ જોશો ? હું આ મિત્રો સાથે આટલું ભોજન કરી લઉં !’
વધુ આગળ વાંચો »

સ્વભાવનો સ્વભાવ – મધુકાન્ત જોષી

[‘અખંદ આનંદ’ ફ્રેબુઆરી-2010માંથી સાભાર.]

કરવી જ હોય તો ચાલો…. સ્વભાવની જ વાત કરીએ… ‘અહો ! વૈચિત્ર્યમ સ્વભાવમ !’ એમ સ્વભાવ વિશે કહેવું પડે ! ખાસ કરીને ગુલાબી-મિજાજી-રંગીન-ગમતીલો હસમુખો હોય તેને આપણો સ્વભાવ કહીએ છીએ. બાકી તો ચીડિયો સ્વભાવ તો દેશ-પરદેશમાં પણ પ્રખ્યાત છે. વાત-વાતમાં વાંકું પડી જાય એવો વાયડો સ્વભાવ ઘેર ઘેર જોવા મળે છે. હાલતા નાની વહુની જેમ રિસાઈ જાય એવો જક્કી ને જિદ્દી સ્વભાવ શહેરમાં ને ગામડામાં ઘર કરીને બેઠો છે ! હાલતાં લમણાંઝીક કરાવે એવો લપિયો સ્વભાવ જેને આપણે લાડથી ‘લપ્પીદાસ’ કહીને નવાજીએ છીએ. અમુકનો સ્વભાવ સાવ ગુંદરિયો હોય છે, તેને ગમે ત્યાં નાખો ફૅવિકોલની જેમ ચોંટડુંક રહે છે. અમુકના આઠે પો’ર અલગારી સ્વભાવ જોવા મળે છે ને અમુક આજીવન અતડો સ્વભાવ લઈ એરંડિયું પીધું હોય એમ લમણે હાથ દઈને બેઠા હોય છે. ને, અમુકનો સ્વભાવ સાવ ભૂત જેવો હોય છે પણ ચોમેરે અદ્દભુત થઈને ફરતા હોય છે.

સ્વભાવ તો સૌને ગમતીલો-રંગીલો-મોજીલો-આનંદી કાગડા જેવો હોવો જોઈએ. કેસૂડાના રંગ જેવો કામણગારો ને મેંદીના રંગ જેવો મોહક ને માદક સ્વભાવ તો કોઈક ભાગ્યશાળી વીરલાને જ મળે છે. સ્વભાવ તો પાણી જેવો પાણીદાર હોવો જોઈએ. પાણીને કોઈ પણ આકારના પાત્રમાં નાખી જુઓ તો, પાણી તેના જેવો જ આકાર ધારણ કરી લેશે. અને એવી જ રીતે પાણીમાં કોઈ પણ રંગ નાખી જુઓ, તો પાણી તરત જ તેવો રંગ ધારણ કરી લેશે. વાહ પાણી વાહ ! શું તારી અજબ છટા છે ? સ્વભાવની ! એક કવિ (આ લખનાર) પોતાના એક ગઝલના શે’રમાં સ્વભાવ વિશે બહુ સરસ વાત કરે છે :

દરિયાના મોજાં જેવો સ્વભાવ લૈ બેઠો છું,
દોસ્ત, એક પત્ર લખ: પ્રેમભાવ લૈ બેઠો છું !

સ્વભાવ તો દરિયાનાં મોજાં જેવો હોવો જોઈએ. દરિયાનું મોજું સામે કિનારેથી કોઈ પણ કારણ વિના અજબ-ગજબના ઉત્સાહ સાથે દોડતું દોડતું આ કિનારાને મળવા આવે છે – ને, પાછું મળીને બમણા ઉત્સાહ સાથે રૂમઝૂમતું નાચતું-કૂદતું પેલા કિનારાએ ચાલ્યું જાય છે.
વધુ આગળ વાંચો »