મે માસનો મધ્યાહ્ન એટલે રીડગુજરાતી વાર્તા-સ્પર્ધાની શરૂઆત. વર્ષ 2007થી આ ઉપક્રમ શરૂ થયો છે અને પ્રતિવર્ષ આશરે 50-60 જેટલા વાચકમિત્રો તેમાં ભાગ લે છે. આ સ્પર્ધાની વિશેષતા એ છે કે તે માત્ર નવોદિતો માટે જ છે. જેમનું એક પણ પુસ્તક પ્રકાશિત થયું હોય તેઓ આમાં ભાગ લઈ શકતા નથી. તેથી કરીને ‘વિદ્વાન લેખકોની આગળ આપણું લખાણ તો કેવું લાગશે ?’ એવો સ્પર્ધકનો સંકોચ દૂર થાય છે. આ માત્ર વાર્તા-સ્પર્ધા નથી, આ તો એક પ્રકારનો ટ્રેનિંગ કોર્સ છે. આ માધ્યમથી આખું વર્ષ રીડગુજરાતી વાંચનારો વાચક અને જેણે ક્યારેય કશું લખ્યું નથી, તે પોતાને ચકાસી શકે છે. પોતે લખવાની કોશિશ કરી શકે છે. તેને પોતાના જેવા સ્પર્ધકોની વાર્તાઓ તો જોવા મળે જ છે પરંતુ એ સાથે નિર્ણાયકોના જરૂરી સૂચનો પણ મળે છે.

કોઈ પણ ભાષાને સમય અનુસાર નવી કલમની જરૂર હોય છે. આ રીતે જો નવા યુવાનો લખતા થઈ શકે તો તેમના દ્વારા ભાષાની બહુ મોટી સેવા થઈ શકે. ગુજરાતી ભાષાને નવા વિષયો અને પ્રસંગો મળે, નવી વાર્તાઓ મળે અને સાહિત્યનું ઝરણું સતત વહેતું રહે. જેમણે કદી લખ્યું ન હોય એમને કદાચ એમ થાય કે એકદમ તો લખવાનું કેવી રીતે શરૂ કરવું ? – પરંતુ શરૂઆત કરવી એટલું કઠીન કામ નથી. કોઈક નજરે ચઢેલી ઘટનાઓ કે પ્રસંગોને વાર્તાસ્વરૂપમાં ઢાળીને મંગલાચરણ કરી શકાય છે. આપણા ઉત્તમ વાર્તાકારોની શૈલીનો ઝીણવટપૂર્વકનો અભ્યાસપણ આમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. કોઈ પણ વિષય પર ટૂંકીવાર્તા લખવા માટે બે મહિનાનો સમય પૂરતો છે. વિદેશમાં વસતા વાચકો પણ પોતાના અનુભવોને આધારે આ સ્પર્ધામાં ભાગ લેશે તો ગુજરાતી સાહિત્યને ખૂબ જ નવા વિષયો પ્રાપ્ત થશે.

મિત્રો, ઘણાબધા વાચકો સ્પર્ધાની સમાપ્તિ પછી એમ પૂછતા હોય છે કે બધી જ વાર્તાઓને રીડગુજરાતી પર સ્થાન આપવામાં કેમ નથી આવતું ? હકીકતે આ સ્પર્ધા એ વાર્તા-લેખનનો એક પ્રયાસ છે. તેથી તમામ વાર્તાઓ પૂર્ણરૂપે વાર્તા ન કહી શકાય તેવી પણ હોઈ શકે. ક્યાંક ભાષાની સજ્જતા ન હોય તો ક્યાંક એમાંનું વાર્તાતત્વ જ ગાયબ હોય ! નવોદિતોની સ્પર્ધા હોય એટલે આમ થવું સ્વાભાવિક છે પરંતુ તે છતાં વિજેતાઓની વાર્તાઓ તથા કેટલીક ચૂંટેલી વાર્તાઓને વર્ષ દરમિયાન જરૂરથી પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે. એ વાતનો પણ અપાર આનંદ છે કે રીડગુજરાતીને નવોદિત સ્પર્ધકો તરફથી કેટલીક ઉત્તમ વાર્તાઓ પણ પ્રાપ્ત થઈ છે.

વાર્તા-સ્પર્ધાના નિયમો તથા અન્ય તમામ વિગતો માટે આ લેખના અંતે લીન્ક આપવામાં આવી છે. સ્પર્ધાનું સ્વરૂપ હંમેશની જેમ યથાવત રાખવામાં આવ્યું છે. વાર્તાઓ મોકલવા માટેની અંતિમ તારીખ 17મી જુલાઈ, 2012 છે. પરંતુ સૌ સ્પર્ધકોને વિનંતી કે તેઓ છેલ્લા દિવસો સુધી રાહ ન જોતાં પોતાની કૃતિ જેમ બને તેમ જલ્દીથી મોકલી આપે. પરદેશથી ભાગ લેનાર સ્પર્ધકોને આ માટે ખાસ વિનંતી. આ ઉપરાંત, વાર્તાનું સ્વરૂપ બરાબર જળવાય એ માટે પ્રતિવર્ષ કેટલાક સૂચનો આપવામાં આવે છે, જેની અહીં ફરી પુનરુક્તિ કરું છું :

[1] નવોદિત તરીકે આપણે ભલે ટૂંકી વાર્તાના સ્વરૂપ કે તેની ગૂંથણીને ગહનતાથી ન જાણતા હોઈએ પરંતુ વાર્તાના વિષયવસ્તુને કેન્દ્રમાં રાખીને તેના આદિ-મધ્ય-અંત વચ્ચે લય હોવો જરૂરી છે. વાર્તા અને પાત્રોને ગોઠવતા ક્યાંક વિષયાંતર ન થઈ જાય તે બાબતે ખાસ કાળજી રાખવી. વાર્તાની શરૂઆત એકદમ રસપ્રદ હોવી જોઈએ.

[2] વાર્તામાં બધી જ બાબતો એકદમ ખુલ્લી રીતે કે સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવાની નથી હોતી. પાત્રોના વ્યવહાર, હાવભાવ અને વાર્તાનો મૂળ વિષય તેના સંવાદો સાથે એ રીતે વણાયેલો હોવો જોઈએ કે વાચક થોડામાં ઘણું બધું સમજી શકે.

[3] વાર્તાનું કામ ઉપદેશ આપવાનું નથી. તેથી તેમાં ઉપદેશાત્મક સંવાદો કે આદેશો ન હોવા જોઈએ. જો કોઈ વિશેષ બાબત વાર્તાના માધ્યમથી સમાજને અને દુનિયાને કહેવાની આવશ્યકતા જણાતી હોય તો તે બાબતને પાત્રોના આચરણ કે ઘટનાઓના સંદર્ભે વધારે સારી રીતે વર્ણવી શકાય.

[4] વાર્તા એ અહેવાલ પણ નથી. એક પછી એક પ્રસંગોનું વર્ણન માત્ર કરવાથી વાર્તા નથી બનતી. એ તો એક ‘રીપોર્ટ’ બની જાય છે. પાત્રની મનોદશા, તેની આંતર-બાહ્ય સ્થિતિ, આસપાસનું વાતાવરણ, આર્થિક-સામાજિક સંદર્ભ – એ તમામ બાબતો એક સુંદર વાર્તાના નિર્માણની પાયાની આવશ્યકતા છે.

[5] વાર્તામાં ઘટનાને તાદશ બનાવવા માટે તેની આસપાસની વિગતો વર્ણવવી જરૂરી હોય છે. જેમ કે એક બૅન્ક ઑફિસર વિશેની વાર્તા હોય તો બૅંકનું, તેના કાર્યનું, આસપાસના માહોલનું વર્ણન સમગ્ર દ્રશ્યને વાચકોના ચિત્તમાં જીવંત બનાવે છે.

વિશેષમાં, વાર્તા-સ્પર્ધામાં પ્રતિવર્ષ રૂ. 3001, રૂ. 2001 અને રૂ. 1001 એમ પુરસ્કાર વિજેતાઓને આપવામાં આવે છે. આ પુરસ્કારની રકમ ઉપરાંત તમામ નિર્ણાયકોને વાર્તાઓની કોપી વગેરે મોકલવાનો ઈતર વ્યવસ્થાપન ખર્ચ – એમ કુલ મળીને રૂ. 7500 જેટલો ખર્ચ થતો હોય છે. જે દાતાઓ આ સ્પર્ધા માટે યોગદાન કરવા ઈચ્છતા હોય તેઓ પોતાની યથાશક્તિ પત્ર-પુષ્પરૂપે પોતાનું યોગદાન અહીં ક્લિક કરીને ઓનલાઈન ડોનેશન સુવિધા દ્વારા (Click Here) અથવા મારો shah_mrugesh@yahoo.com પર સંપર્ક કરીને પહોંચાડી શકે છે.

સ્પર્ધાની તમામ વિગતો આપ અહીં ક્લિક કરીને જોઈ શકો છો : Click Here

સૌ સ્પર્ધકોને શુભેચ્છાઓ સાથે તમામ વાચકમિત્રોને પ્રણામ.

લિ.
મૃગેશ શાહ
તંત્રી, રીડગુજરાતી.
+91 9898064256.

‘ગાંધીજી સોની કે પાંચસોની ચલણી નોટ પર હોત તો?’ એવી કલ્પના કરવામાં થોડા દાયકા મોડા છીએ. દરમિયાન, બીજાં ઘણાં દુઃસ્વપ્નની જેમ એ શક્યતા વાસ્તવિકતા બની ચૂકી છે. પણ ધારો કે ગાંધીજીના જમાનામાં ‘ફેસબુક’ જેવી સોશ્યલ નેટવર્કિંગ સુવિધા હોત તો ? બેશક, તેમના પ્રોફાઇલ પેજના કવર પિક્ચર- મુખ્ય તસવીર તરીકે ત્રણ વાંદરાના રમકડાની કનુ ગાંધીએ પાડેલી તસવીર બાપુએ મૂકી હોત- એટલે કે મુકાવી હોત. કારણ કે બાપુ પોતે થોડા ફેસબુક ઓપરેટ કરવા બેસે ? એ કામ તેમણે મહાદેવભાઇ દેસાઇને સોંપી દીઘું હોત. મહાદેવભાઇનું અકાળે અવસાન થયું ત્યારે સરદાર પટેલે કહ્યું પણ હોત કે ‘બિચારો મહાદેવ ! ફેસબુક પર બુદ્ધિના બળદીયાઓ જોડે લમણાં લેવામાં એનું આયુષ ઓછું થઇ ગયું.’

‘ફેસબુક’ પર એકાઉન્ટ ખોલવું કે નહીં એ વિશે શરૂઆતમાં ગાંધીજીના મનમાં ખાસી અવઢવ ચાલી હોત. ‘તેની પર જેટલો સમય બગડે, એટલું દેશને આઝાદી મળવામાં મોડું થશે’ – એવું વિચારીને તે ખચકાટ અનુભવતા હોત. પણ કાકાસાહેબ કાલેલકર જેવાએ તેમને સમજાવ્યા હોત કે આપણે છાપાં કાઢીએ છીએ તો પછી ફેસબુક શા માટે નહીં ? આપણે માઘ્યમથી મતલબ છે કે તેના દ્વારા આપવાના સંદેશાથી ? વર્ષો પછી માર્શલ મેક્લુઅને આ વાતને ‘મીડિયમ ઈઝ ધ મેસેજ’ તરીકે પ્રચલિત બનાવી હોત.

પ્રોફાઇલ પિક્ચર તરીકે પોતાનો ફોટો મુકવાને બદલે ગાંધીજીએ ચરખો મૂક્યો હોત. પોતાના પરિચયમાં તેમણે વિદેશી કોલેજનાં નામ-ડિગ્રી ટાળીને ‘સ્ટડીડ એટ’માં ‘આલ્ફ્રેડ હાઇસ્કુલ, રાજકોટ’ લખાવ્યું હોત. એકાઉન્ટ ખોલ્યા પછી બધા સાથીદારોની સલાહથી ઉપરવટ જઇને, પહેલી ફ્રેન્ડ રિક્વેસ્ટ તેમણે અંગ્રેજ વાઇસરોયને મોકલી હોત. તેનો સ્વીકાર કરવો કે નહીં તે માટે વાઇસરોયે બ્રિટન પુછાવવું પડ્યું હોત. ત્યાર પછી ખાનગી રાહે વાઈસરોયે ઝીણાને પણ ફ્રેન્ડ રિક્વેસ્ટ મોકલવાનું કહેવડાવ્યું હોત અને ગાંધી-ઝીણા બન્નેની ફ્રેન્ડ રિક્વેસ્ટ એકસાથે સ્વીકારવાની જાહેરાત કરી હોત. ‘ફેસબુક’ પર પહેલું સ્ટેટસ શું મુકવું જોઇએ ? એવા મહાદેવભાઈના ક્ષણના પણ વિલંબ વિના જવાબ આપતાં ગાંધીજીએ કહ્યું હોત : ‘લખો, મહાદેવ. સત્ય એ જ પરમેશ્વર.’ સ્ટેટસ મુકાયાની થોડી મિનિટોમાં ‘લાઇક’ અને કમેન્ટનો વરસાદ થયો હોત. મોટા ભાગના ‘લાઇક’ કરનારાએ રાબેતા મુજબ, પહેલાં ‘લાઇક’નું બટન દબાવ્યા પછી, સમયની અનુકૂળતા પ્રમાણે સ્ટેટસ વાંચ્યું હોત.

મોટા ભાગની કમેન્ટમાં એક જ સવાલ પૂછાયો હોત : ‘ફોટામાં ચરખો મૂક્યો છે ને નામ એમ. કે. ગાંધી લખ્યું છે, તે આ ગાંધીજીનું જ એકાઉન્ટ છે ? કે પછી કોઇ દારૂવાળો કે રાજકારણવાળો વઘુ એક વાર તેમનું નામ વટાવવા નીકળ્યો છે ?’ વારંવાર ખુલાસા કર્યા પછી મહાદેવભાઇએ આ ગાંધીજીનું સત્તાવાર એકાઉન્ટ હોવાનું જાહેર કર્યું હોત અને ફોટાની જગ્યાએ ‘બાપુના આશીર્વાદ’ એવી સહી મૂકી હોત.

ગાંધીજી ફેસબુક પર આવ્યાના સમાચાર ‘ટ્‌વીટર’ થકી ફેલાતાં, તેમની પર ફ્રેન્ડ રિક્વેસ્ટનો મારો થયો હોત. તેમાં જવાહરલાલ નેહરુ અને મીરાબહેનથી માંડીને સામાન્ય પ્રજાજનો, લેંકેશાયરના મિલમજૂરો અને દક્ષિણ આફ્રિકાના સાથીદારોનો સમાવેશ પણ થતો હોત. ફ્રેન્ડલિસ્ટ 5 હજારની મહત્તમ મર્યાદા ભણી સડસડાટ આગળ વધતું જોઇને ગાંધીજીએ નવું સ્ટેટસ મુકાવ્યું હોત : ‘હરિજનફાળામાં દાન કરનારની ફ્રેન્ડ રિક્વેસ્ટ જ સ્વીકારવામાં આવશે.’ પોતાનું એકાઉન્ટ નહીં ધરાવતા, પણ ફેસબુકમાં શું ચાલી રહ્યું છે તેનું ઘ્યાન ગુજરાત પ્રદેશ કોંગ્રેસ સમિતિના એકાઉન્ટ પરથી રાખતા સરદાર પટેલ ગાંધીજીની શરત વાંચીને મરક્યા હોત. બાજુમાં બેઠેલા માવળંકરને તેમણે કહ્યું હોત, ‘જોયું ? હજુ તો મહિનો પણ થયો નથી ને ડોસા જણાઈ આવ્યા.’

‘પણ તમે કેમ ફેસબુક પર ખાતું ખોલતા નથી ? હવે ગાંધીજીના ફ્રેન્ડલિસ્ટમાં આવવા માટે તો ખોલાવો.’ એવા આગ્રહના જવાબમાં સરદારે કહ્યું હોત, ‘મારે એમના ફ્રેન્ડલિસ્ટમાં આવવાની શી જરૂર ? એમણે આપણને જે આપવાનું હતું એ આપી દીઘું છે. એ પાળવા કોશિશ કરીએ તો ઘણું છે. મને એમના ફ્રેન્ડ તરીકે ઓળખાવામાં કોઇ રસ નથી.’ આ વાત ગાંધીજી સુધી પહોંચતાં તેમણે ખડખડાટ હસીને કહ્યું હોત, ‘વલ્લભભાઇની નિખાલસતાનો જય હો. એ તો આમ જ કહે.’

શરૂઆતમાં મહાદેવભાઇએ રોજ એક વાર ‘ફેસબુક’નું એકાઉન્ટ અપડેટ અને ચેક કરવું તથા રાત્રે સૂતાં પહેલાં તેનો રીપોર્ટ આપવો એવું ગાંધીજીએ ઠરાવ્યું હોત. તેમાં સોમવારે ‘મૌન’ પાળવાનો નિયમ ચાલુ રખાયો હોત. મહાદેવભાઇએ ‘ફેસબુક’ પર પોતાનું અલગ એકાઉન્ટ ખોલ્યું છે તેની એક દિવસ જાણ થતાં ગાંધીજીએ તેમને બરાબર ઠપકો આપ્યો હોત. ‘તમારે વળી એકાઉન્ટની શી જરૂર ? એવું તે શું લખ્યા વિના તમે રહી ગયા ? કવિતડાં લખશો ? ટોળટપ્પાં મારશો ? એ બધાને હું તો વ્યભિચાર ગણું. તમારે અલગ એકાઉન્ટ વાપરવું હોય તો મારું એકાઉન્ટ ચલાવવાનું કામ તમારે છોડવું જોઇએ.’ મહાદેવભાઇએ તત્કાળ પોતાનું એકાઉન્ટ ડીએક્ટિવેટ કરાવી દીઘું હોત. ગાંધીજીના ફેસબુક એકાઉન્ટના હજારો સબસ્ક્રાઈબર થયા હોત. તેમાંથી ઘણા પોતાને ‘ગાંધીવાદી’ ગણાવતા હોત, પણ તેમાંથી બહુ થોડા લોકોને ગાંધીજીની વાતમાં રસ હોત. મોટા ભાગના લોકો દેખાદેખી કે ગાંધીજીને સેલિબ્રિટી ગણીને તેમનું એકાઉન્ટ સબસ્ક્રાઇબ કરતા હોત. સંખ્યા વિશે કોઇ પ્રકારના ભ્રમ ન ધરાવતા ગાંધીજીએ કહ્યું હોત, ‘જે સંખ્યાના જોરે કૂદાકડા મારે છે તે પડવાને સારુ. સેંકડો સબસ્ક્રાઇબર્સથી કોઇનો ઉદ્ધાર થયેલો જાણ્યો નથી. લાખો ઓનલાઇન સબસ્ક્રાઇબર્સ કરતાં એક સાચા સાથીનું મૂલ્ય મારે મન વધારે છે.’

‘હિંદ છોડો’ ચળવળ વખતે અંગ્રેજોએ ફેસબુક પર પ્રતિબંધ મૂકતાં ગાંધીજીએ નારો આપ્યો હોત, ‘(સ્ટેટઅસ અપડેટ) કરેંગે યા મરેંગે.’ અંગ્રેજોને પણ સમજાયું હોત કે ‘ફેસબુક’ પર પ્રતિબંધ મૂકવા કરતાં, એ ચાલવા દેવામાં વધારે ફાયદો છે. કારણ કે મોટા ભાગના લોકોનો રોષ ‘ફેસબુક’ પર નીકળી જાય છે. ગાંધીજી જેવા રાજદ્વારી કેદીઓને જેલમાં પણ દિવસમાં એક વાર ફેસબુક વાપરવાની સુવિધા અપાઈ હોત, પરંતુ તેમાં એવી સેન્સરશીપ હોત કે એ ફક્ત જોઈ શકે- પોતાનું સ્ટેટસ અપડેટ કરી શકે નહીં.

ગાંધીજીના એકાઉન્ટ પર સ્ટેટસ અપડેટ બંધ થયાના થોડા દિવસ સુધી લોકો તેમને શુભેચ્છા સંદેશ મોકલતા હોત, પણ ધીમે ધીમે બે-ત્રણ અઠવાડિયાં પછી તેમના લાખો સબસ્ક્રાઇબર્સમાંથી મોટા ભાગના ભૂલી ચૂક્યા હોત કે ગાંધીજી જેલમાં છે. કેટલાક તો એ પણ ભૂલી ચૂક્યા હોત કે ગાંધીજી છે. જેલમાંથી બહાર આવ્યા પછી પ્યારેલાલે ગાંધીજીનું ફેસબુક ખાતું સંભાળ્યું હોત, પણ કોમી હિંસાના દિવસોમાં પોતાના સંદેશા અંગે લોકોની હિંસક પ્રતિક્રિયાઓ જોઇને ગાંધીજી સ્તબ્ધ થઇ ગયા હોત. ગાંધીજી જેટલી વાર માણસાઈ રાખવાની અને શાંતિ જાળવવાની અપીલ મુકે એટલી વાર ‘પંજાબમાં હિંદુઓને માર્યા ત્યારે તમે ક્યાં ગયા હતા?’ કે ‘કાશ્મીરમાં હિંદુઓને હાંકી કાઢ્યા ત્યારે તમે ક્યાં હતા ?’એવા સવાલ તેમને પૂછાતા હોત. ગાંધીજી તેનો જવાબ આપે એટલે તરત ‘એ બઘું ઠીક છે, પણ તમે લાહોરમાં હિંદુઓની કત્લેઆમ થઇ ત્યારે ક્યાં ગયા હતા ?’ એવા સવાલ તૈયાર જ હોત.

શાંતિ જાળવવાની ગાંધીજીની એક અપીલ નીચે કમેન્ટમાં નથુરામ ગોડસેએ લખ્યું હોત : ધડામ. ધડામ. ધડામ. ગોડસેની કમેન્ટ નીચે ‘આરઆઇપી’ (રેસ્ટ ઇન પીસ)ના ઢગ ખડકાયા હોત.

માણસે પોતાના દિવસનું આયોજન કરતાં શીખવું જોઈએ.
‘દિવસનું આયોજન’ શું સૂચવે છે ? તે સૂચવે છે કે સમયને વેડફશો નહીં. આળસ અને પ્રમાદમાં એક પણ મિનિટ વેડફાવી જોઈએ નહીં કારણ કે આળસ આપણા આખાય ચેતાતંત્રમાં અને શરીરના રસાયણમાં એક પ્રકારની સુસ્તી ભરી દેશે. આ સુસ્તી વૈશ્વિક ઊર્જા મેળવવા માટે જરૂરી એવી શરીરની એક ખાસ વ્યવસ્થાને ખોરવી દેશે. આ આળસ અને પ્રમાદને કારણે વાતાવરણમાં રહેલી અત્યંત વેગવાન અને ઊંડાણવાળી વૈશ્વિક ઊર્જા મેળવવા માટે જરૂરી એવા શરીરના વ્યવસ્થાતંત્રમાં નિષ્ક્રિયતા આવી જશે. શરીરે આવી ઊર્જા પ્રાપ્ત કરવા તૈયાર રહેવું જોઈએ. શરીર જો આળસુ અને પ્રમાદી હશે અને તેનો પ્રતિભાવ ધીમો હશે તો તે ઊર્જાનો પ્રતિભાવ પણ ધીમો મળશે. આ ઊર્જા પૂર્ણપણે તથા પ્રભાવપૂર્ણ રીતે કામ નહીં કરે. તેથી આપણે આપણા શરીરરૂપી સાધનને હંમેશાં તૈયાર અને સંવેદનશીલ રાખવું જોઈએ. એ વાતનું હંમેશાં ધ્યાન રાખવું જોઈએ કે તેની સંવેદનશીલતાને જરાપણ નુકશાન ન થાય.

આ જ કારણથી આપણે આપણા દિવસનું આયોજન કરવું જોઈએ. આપણે આપણા દિવસનું આયોજન એવી રીતે કરવું જોઈએ કે જેથી આપણી જરૂરિયાતો માટે આપણે પૂરતો સમય આપી શકીએ અને આપણું રોજબરોજનું જીવન ચોક્કસાઈપૂર્વક તથા તાલબદ્ધ રીતે જીવી શકીએ. આનાથી આપણું શારીરિક સ્તર શિસ્તપૂર્ણ બને છે. તેમાં અનિયમિતતામાંથી જન્મતા કોઈપણ પડકારોનો ત્વરિત તથા પૂર્ણતાથી સામનો કરવાની ક્ષમતા ઊભી થાય છે. એવું નથી કે માણસ આધ્યાત્મિક સત્યને નથી સમજતો. પરંતુ માણસ તે જે સમજે છે તે પ્રમાણે જીવી શકતો નથી કારણ કે તેના રોજિંદા જીવનમાં અનિયમિત અને વેરવિખેર વર્તણૂકથી તેની સંવેદના લાગણીશૂન્ય બની ગઈ છે. એકવાર શારીરિક સ્તરે આ અનિયમિતતા અને વેરવિખેરપણું પ્રસરી જાય છે પછી તે ભાવનાઓને તથા વિચારોને પણ અવ્યવસ્થિત બનાવી મૂકે છે.

ચોક્કસાઈપણાની કળાને શીખી લીધા પછી માણસે એ બાબત પર ધ્યાન આપવું જોઈએ કે તે બધાં જ જરૂરી કામો તેના યોગ્ય સમયે કરે. કામને પાછળ ધકેલવાની પ્રક્રિયામાંથી જ ચિંતા અને ડર જન્મે છે. યોગ્ય સમયે કરેલું યોગ્ય કામ અનેક માનસિક તાણમાંથી છુટકારો આપે છે. (‘તથાગત’ સામાયિકમાંથી સાભાર.)
.

[2] ગાંધીજી અને શાસ્ત્રીજી – પ્રા. હરિવદન કલ્યાણજી કાપડિયા

એક દિવસ ગાંધીજી સાબરમતી આશ્રમમાં રેંટિયો કાંતી રહ્યા હતા. તે સમયે લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી બહારગામથી આશ્રમમાં આવ્યા. ગાંધીજીની નજર શાસ્ત્રીજીની કફની પર પડી. તે જોઈને ગાંધીજી બોલ્યા :
‘લાલ બહાદુર, તમારી કફની ફાટી ગઈ છે.’
શાસ્ત્રીજીએ કહ્યું : ‘હા બાપુ, મને ખબર તો હતી, પણ સમય ન મળ્યો કે જઈને એને સિવડાવી દઉં. અહીંથી ગયા પછી સિવડાવી દઈશ.’

ગાંધીજીએ કહ્યું : ‘તમે લાંબી મુસાફરી કરી આવ્યા છો. એટલે થાક્યા હશો. સૌથી પહેલાં તમે સ્નાન કરી લો. એનાથી તમારો થાક દૂર થશે અને તમને ઠીક લાગશે.’ શાસ્ત્રીજી કફની કાઢી ગાદી પર મૂકી સ્નાન કરવા ચાલ્યા ગયા. એમના ગયા પછી ગાંધીજીએ સોય-દોરાથી શાસ્ત્રીજીની ફાટેલી કફની સીવી દીધી અને ખૂંટી પર ટાંગી દીધી. શાસ્ત્રીજી સ્નાન પતાવી, ધ્યાન કરી આવ્યા તો કફની ત્યાં નહોતી. ગાંધીજીએ ઈશારો કરીને ખૂંટી પર ટાંગેલી કફની તરફ નિર્દેશ કર્યો. શાસ્ત્રીજીએ કફની પહેરતાં જોયું કે કફની સીવેલી હતી. તેઓ ગાંધીજીને કંઈ પૂછે તે પહેલાં જ ગાંધીજી બોલ્યા, ‘લાલ બહાદુર, આઝાદી તો આપણને ત્યારે મળશે જ્યારે બધા લોકો એકમેક પર નિર્ભર ન રહીને પોતાનું કામ સ્વયં કરવા લાગશે. જ્યારે આપણે આટલું નાનું કામ પણ બીજા પર છોડી દઈશું, તો દેશનું શું થશે, પૂરી આઝાદી આપણને કેમ મળશે ?’ શાસ્ત્રીજી આ બનાવ પછી એમનું પોતાનું કોઈ પણ કામ બીજાના ભરોસે છોડતા નહોતા. મંત્રી બન્યા પછી પણ ગાંધીજીની આ શીખ એમણે યાદ રાખી અને પોતાનાં કપડાં સ્વયં ધોતા હતા. (‘અખંડ આનંદ’માંથી સાભાર.)
.

[3] જસ્ટ, એક મિનિટ….. – રાજુ અંધારિયા

વિશ્વવિખ્યાત પિયાનોવાદક પેત્રોવ્સ્કીની આ વાત છે.
એમની મુલાકાતે એક વખત થોડા વિદ્યાર્થી આવ્યા, સાથે એમના સંગીતશિક્ષક પણ હતા. પેત્રોવ્સ્કીની થોડી કર્ણપ્રિય સંગીતરચના વિશે શરૂઆતમાં ચર્ચા થઈ. એ પછી સંગીતશિક્ષકે પોતાના વિદ્યાર્થી પ્રોત્સાહિત થાય એવો કોઈ સંદેશ આપવા પેત્રોવ્સ્કીને વિનંતી કરી. કોઈ ચીલાચાલુ સંદેશો આપવાને બદલે પેત્રોવ્સ્કીએ તો પોતાના જીવનભરના અનુભવના નિચોડ રૂપે જે સંદેશો આપ્યો એ જગમશહૂર બન્યો. એમણે કહ્યું :

‘જીવનમાં સફળતા મેળવવા સતત પ્રવૃત્તિશીલ રહો. આજનું કામ કદી કાલ પર ન ટાળો. આટલી સફળતા બાદ પણ હું હજીય દરરોજ આઠથી દસ કલાક પિયાનો વગાડી રિયાજ કરું છું. હું ખાતરીપૂર્વક કહું છું કે એક દિવસ માટે પણ હું મારો રિયાજ છોડી દઉં તો મને મારા કાર્યમાં પહેલાં કરતાં ઊતરતાપણું દેખાવા લાગે. બે દિવસ માટે રિયાજ છોડી દઉં તો મારા સમીક્ષકોને એમાં કશીક ઊણપ દેખાવા લાગે ને ત્રણ દિવસ માટે રિયાજ ન કરું તો જગતભરના શ્રોતાઓને એમાં નબળાપણું દેખાવા લાગે !’

સારાંશ એ જ કે મુલતવીપણાનાં માઠાં ફળ. વિલંબ એટલે સમય, શક્તિ અને નાણાંનો નર્યો વેડફાટ. આજનું કામ આવતી કાલ પર છોડવું એટલે બમણો બોજો વેંઢારવાની પલાયનવૃત્તિ ઉપરાંત જ્યારે કોઈ પણ કલાકાર પોતાના કૌવત પર મુસ્તાક થઈ જઈને સાધના છોડી દે ત્યારે એની કળામાં આગળ જતાં ઊણપ આવવાની જ !

એકવાર બે મિત્રો જંગલમાં ફરવા નીકળ્યા. અચાનક એમણે સામેથી એક રીંછ આવતું જોયું. બંને મિત્રોએ રીંછ અને બે મિત્રોની પંચતંત્રવાળી વાર્તા વાંચેલી હતી. એટલે એક મિત્ર તો આસપાસમાં ક્યાંક ઝાડ હોય તો તે શોધવા લાગ્યો. પરંતુ, જંગલ-માફિયાઓએ ઝાડ કપાવી નાખ્યાં હોવાથી તેને કોઈ ઊંચું ઝાડ જોવા મળ્યું નહીં. આજુબાજુ જોતાં, ઝાડના એક ઠૂંઠાને ટેકે પડેલું એક બાઈક એની નજરમાં આવ્યું. ઠૂંઠા ઉપર લટકાવેલા બોર્ડમાં લખ્યું હતું : ‘જંગલી પ્રાણીઓના સંભવિત હુમલા વખતે નાસી છૂટવા આ બાઈકનો ઉપયોગ કરવો. આ બેટરીથી ચાલતું બાઈક હોઈ તેની વહનક્ષમતા માત્ર એક જ વ્યક્તિની છે. – વનવિભાગ.’

આ વાંચી પહેલા મિત્રે તો બીજા મિત્રને ભગવાન ભરોસે છોડીને બાઈક પર સવાર થઈ ભગાડવા માંડ્યું. આ જોઈ બીજા મિત્રે પોતાને પણ બેસાડવા બૂમ પાડી. પણ પહેલા મિત્રે તેની પરવા ન કરતાં ચાલુ બાઈકે જ જવાબ સુણાવી દીધો : ‘અલ્યા ! આ બાઈક પર ડબલ સવારી ચાલશે નહીં. આપણે બેય જીવ ખોઈશું.’

હવે બીજા મિત્રે પંચતંત્રની કથા પ્રમાણે જીવ બચાવવા જમીન પર મરેલા માણસની માફક શ્વાસ રોકીને પડ્યા રહેવાનો ઢોંગ આદર્યો. રીંછ એની નજીક આવ્યું. પણ એના આશ્ચર્ય વચ્ચે એ પંચતંત્રની વાર્તા મુજબ તેને સૂંઘવાને બદલે તેને છોડી આગળ જવા માંડ્યું. એટલે એ મિત્રે તો ‘હાશ ! માંડ બચ્યા.’ એમ વિચારી, ઊભા થઈને રીંછ ગયું હતું તેનાથી વિરુદ્ધના રસ્તે દોટ મૂકી. બે-એક વાંભ દોડ્યા બાદ, એણે પાછું વાળીને જોયું તો એના તો મોતિયા જ મરી ગયા. કેમ કે, રીંછ આગળ જવાને બદલે હવે પાછું વળી, એક ઝાડના ઠૂંઠાને એક હાથનો ટેકો દઈ બીજો હાથ કમરે ટેકવીને આરામથી એની હરકત નિહાળતું હતું. મિત્રનાં તો ગાત્રો સાવ ગળી જ ગયાં. ત્યાં રીંછ ધીમે ધીમે તેની નજીક આવવા લાગ્યું. હવે શું કરવું એનો કોઈ રસ્તો ન સૂઝતાં, એ માણસ રીંછ જાતિના મિત્ર હનુમાનની સ્તુતિ એવં હનુમાન ચાલીસા ફફડાવવા માંડ્યો. હવે રીંછ એની તદ્દન નજીક આવી ગયું અને એના નાકનાં મોટાં મોટાં ફોયણાં વડે એના શરીરનાં જુદાં જુદાં અંગોને સૂંઘવા લાગ્યું. મિત્રને થયું, હજી પણ તક છે, લાવ, શ્વાસ રોકીને મરેલાનો ફરી ઢોંગ કરી જોઉં. એટલે એ શ્વાસ રોકીને ઊભો રહ્યો. પરંતુ ત્યાં તો એણે કોઈ પરગ્રહવાસી જીવ કમ્પ્યૂટરરાઈઝડ ટ્રાન્સલેટર મશીન દ્વારા માનવ-ભાષામાં જે રીતે બોલે તે રીતે રીંછના મોઢામાંથી બોલાતા શબ્દો સાંભળ્યા : ‘હે માનવબંધુ, તારે મરેલાનો ડોળ કરવાની જરૂર નથી. કેમ કે, પંચતંત્રની એ વાર્તાનો અમારાં બચ્ચાંઓના તાલીમ-કોર્સમાં ઘણાં વર્ષોથી સમાવેશ કરી દેવામાં આવ્યો છે. પણ તને સૂંઘી જોવાથી મને ખાતરી થઈ ગઈ છે કે, તારું શરીર ડાયક્લોફેનેક સોડિયમ (Dyclofenec Sodium) ના ઘટકવાળી પીડાશામક દવા લેવાથી પ્રદૂષિત થઈ ગયું હોવાથી વન્ય પશુપ્રાણીઓના ખોરાક તરીકે નકામું છે. આમેય, આજે એકાદશી હોવાથી મેં ઉપવાસ કર્યો છે. એટલે તારે મારાથી કોઈ ડર રાખવાની જરૂર નથી.’

રીંછને આ પ્રમાણે માનવભાષામાં બોલતું સાંભળીને આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયેલા માણસે રીંછને સવાલ કર્યો : ‘રીંછભાઈ ! આપ અમારી ભાષા કેવી રીતે બોલી શકો છો ?’
રીંછે સસ્મિત ઉત્તર વાળ્યો : ‘ થોડાં વર્ષો અગાઉ અહીં તમારી જેમ જ બે મિત્રો, એક ન્યૂરો-સર્જન અને એક કમ્પ્યૂટર એન્જિનિયર ભૂલા પડી ગયા હતા. તે દિવસે બારસ હતી. એટલે અગિયારસના ઉપવાસ છોડવા અમે ‘હેવી બ્રેકફાસ્ટ’ની ખોજમાં ફરતાં હતાં. તેમાં આ બેઉ જણા અમને મળી ગયા. એમણે ઈશારાથી અમને પોતાને છોડી દેવાના બદલામાં એક ‘એક્સચેન્જ ઓફર’ મૂકી અને અમને એક ‘મલ્ટી લેન્ગવેજ ટ્રાન્સલેશન ચીપ’ બેસાડી આપી. તેથી અમે હવે તમારી ઘણી ભાષાઓ સમજી શકીએ છીએ. અને બોલી પણ શકીએ છીએ. પણ….’
‘પણ શું ?’ પેલા માણસે પૂછ્યું.
રીંછે કહ્યું : ‘પણ હવે એમાં એક મુશ્કેલી એવી થઈ છે કે, તમે લોકો હમણાં હમણાં ગુજરાતીમાં બોલતી વખતે દરેક વાક્યમાં અડધા શબ્દો તો અંગ્રેજીના વાપરો છો. એના લીધે અમારા ‘ભાષાંતર યંત્ર’ને ડિક્ષનેરી ખોલવી પડે છે. એમાં સમય લાગવાથી અમને તમારી વાત સમજતાં વાર લાગે છે. તમારી પાસે આનું ‘સોલ્યુશન’ ધરાવતી કોઈ અદ્યતન ‘માઈક્રો ચીપ’ છે ?’
પેલા માણસે ના પાડતાં કહ્યું : ‘હું તો દવાની કંપનીનો સેલ્સમેન છું. એટલે તમારી મારા પ્રત્યેની સૌજન્યશીલતા બદલ તમને ‘એગમાર્ક’વાળા શુદ્ધ મધની એક ડઝન બોટલ ભેટરૂપે આપીશ.’

રીંછે કહ્યું : ‘આભાર ! આમ તો અમે ઝાડ ઉપરના મધપુડાનું તાજું મધ જ ખાઈએ છીએ. પણ આજકાલ અમારાં બાળકો ‘જંક-ફૂડ’ના રવાડે ચડ્યાં છે, એટલે એમને તમારી બોટલો જરૂર પસંદ પડે, પણ તૈયાર બોટલનું મધ ખાઈને પછી અમારાં સંતાનો ઝાડ ઉપર ચઢવાનુંય ભૂલી જશે. એટલે એ રહેવા દો. પણ તમારા જીવનમાં ‘રોડ’નું જેટલું મહત્વ છે તેટલું અમારે માટે ‘ઝાડ’નું મહત્વ છે. તમારે મન નવા રોડ બનાવવાની જેટલી ફિકર હોય છે, તેટલી અમને ઝાડ કપાતાં બચાવવાની ફિકર હોય છે. એટલે તમે કરી શકો તો લાગતાવળગતા સત્તાવાળાઓના કાને અમારી એવી લાગણી પહોંચાડો કે, જંગલો કપાતાં અટકાવે તો અમારે નિર્વાહ માટે અભયારણ્ય બહાર જવાની અને માનવવસ્તીની સાથે સંઘર્ષમાં ઊતરવાની ફરજ ન પડે.’

ત્યારબાદ, રીંછ તે માણસને જંગલની બહાર નીકળવાનો ટૂંકો અને સલામત રસ્તો બતાવી પોતાના રસ્તે ચાલી ગયું. પેલા માણસે પોતાના ઘરે જઈને વન વિભાગને એક પત્ર લખ્યો. જેમાં એણે રીંછોના અભ્યારણ્યમાંથી એકલદોકલ રીંછ બહાર આવી જઈ પ્રવાસીઓને ભયજનક ન બને તે માટે અભયારણ્યની ચોતરફ કાંટાળા તારની વાડ વહેલી તકે બાંધવા સૂચન કર્યું.

ઉપરોક્ત વાર્તા સંભળાવ્યા બાદ, વર્ગશિક્ષકે વિદ્યાર્થીઓને પ્રશ્ન પૂછ્યો :
‘બોલો બાળકો, આ વાર્તામાંથી આપણને શો બોધ મળે છે ?’
વર્ગમાં પ્રથમ નંબર લાવનાર વિદ્યાર્થીએ ઊભા થઈ જવાબ આપ્યો : ‘સર, સરકારે જંગલમાં જે સિંગલસવારીની બાઈક રાખી છે તેને બદલે ડબલ સવારીની ક્ષમતાવાળી બાઈક રાખવી જોઈએ.’ બીજો ક્રમાંક લાવનાર વિદ્યાર્થીએ જવાબ આપ્યો : ‘ટીચર, આપણા કોર્સમાં પંચતંત્રની જે ‘રીંછ અને બે મિત્રો’વાળી વાર્તા છે, તેમાં સુધારો કરવો જોઈએ.’ વર્ગશિક્ષકે હવે પરીક્ષાઓમાં સૌથી નબળું પરિણામ લાવતા વિદ્યાર્થી તરફ જોઈ કહ્યું : ‘બોલ બેટા ! તને આમાંથી શું બોધ મળે તેની કંઈ સમજ પડે છે ?’

તે વિદ્યાર્થી ખચકાતાં ખચકાતાં ઊભો થયો ને બોલ્યો :
‘સાહેબ ! મને તો છે ને… છે ને…. એવું લાગે છે કે, આપણે સમાજશાસ્ત્રમાં ‘માનવી’ અને ‘જંગલી પ્રાણી’ની જે વ્યાખ્યા લખી છે, તેને બદલાવી નાખવી જોઈએ.’
‘એટલે ? તું શું કહેવા માંગે છે ? જરા સ્પષ્ટ રીતે કહી બતાવ.’ વર્ગશિક્ષકે માથું ખંજવાળતાં પૂછ્યું.
‘એટલે કે સાહેબ, ‘માનવી’ની જે વ્યાખ્યા લખી છે તે ‘જંગલી પ્રાણી’ની સામે અને ‘જંગલી પ્રાણી’ની જે વ્યાખ્યા લખી છે તે ‘માનવી’ની સામે લખી નાખવી જોઈએ.’ છોકરાએ સ્પષ્ટતા કરી. વર્ગખંડમાં ચાલી રહેલ ઉપરોક્ત અભ્યાસ-કાર્ય નિહાળી રહેલ શાળાના ‘ગુણોત્સવ કાર્યક્રમ’ના નિરીક્ષણ અર્થે આવેલ અધિકારીએ શાળાના નિરીક્ષણને અંતે કરવાનાં સૂચનોના ખાનામાં નીચે મુજબની નોંધ કરી :

‘વિદ્યાર્થીઓની બુદ્ધિમત્તાની મુલવણી તેઓએ વાર્ષિક પરીક્ષામાં મેળવેલ ગુણોની ટકાવારીના આધારે નહિ કરતાં તેનામાં થયેલ ‘સંવેદનાકરણ’ (sensitization)ની માત્રાના આધારે અને તેના વિચારોની મૌલિકતાના આધારે કરવી જોઈએ.’

અમારા લગ્ન પારસ્પરિક સંમતિથી થયેલા અને તે પણ ખૂબ પારંપરિક રીતે. લગ્ન પહેલાં અમારા બંન્નેના માતા-પિતાએ બધી જ બાબતો અંગે કાળજીપૂર્વક વાતચીત કરી લીધી હતી. મારી ફકત એક શરત હતી કે તેને નોકરી કરવામાં રસ હોવો જોઈએ. એ પછી તો જન્માક્ષર અને ફોટોગ્રાફની આપ-લે થઈ. બધું નક્કી થઈ ગયું એ પછી એક્વાર મેં ફોન પર તેની સાથે વાત કરી. અમારી વાત જાણે કે બે અજાણ્યા વ્યક્તિઓ વચ્ચેની વાતચીત હતી. તે બેંગલોરની એક કૉલેજમાં લૅક્ચરર હતી અને તેને મન કેમેસ્ટ્રીનો વિષય હિન્દી ફિલ્મો કરતાં વધારે અગત્યનો હતો.

મને ઑફિસમાંથી ફક્ત દશ દિવસની રજાઓ મળી હતી. વધારે રજાઓ મળે એમ હતું નહીં તેથી વિવાહ કરવાનો સમય જ નહોતો. સીધી લગ્નની તારીખ નક્કી કરવામાં આવી. છેવટે બધી તૈયારીઓ થઈ ગઈ. આ બધું આમ અચાનક જ ફટાફટ બની ગયું હોય એવું મને લાગ્યું. અમારાં લગ્ન સુખરૂપે થઈ ગયાં પરંતુ એ પછી બે દિવસમાં અમારે પરદેશ જવાનું થયું. જતી વખતે એ તો એટલું બધું રડી કે જાણે અમે ફરી કોઈ દિવસ ઈન્ડિયા પાછા ન આવવાના હોય ! પ્લેનમાં પણ તેણે મારી સાથે કોઈ વાતચીત ન કરી. મને લાગ્યું કે ભારતની છોકરીઓ માટે આ સહજ છે. મેં વિચાર્યું કે ધીમે ધીમે તે એમાંથી બહાર આવીને પોતાને ઍડજેસ્ટ કરી લેશે.

ઘરે પહોંચ્યા પછી પણ તેણે મારી સાથે કોઈ જ વાત ન કરી. તે ટી.વીનું રીમોટ લઈને એક ખૂણામાં બેસી ગઈ. શરૂઆતના થોડા દિવસોમાં મારે પ્રોજેક્ટના કામથી સતત બહાર રહેવાનું થતું. હું રાત્રે મોડો ઘરે આવતો. મેં તેના મુડને ગંભીરતાથી ન લીધો. પરંતુ એક અઠવાડિયા પછી મેં તેની પાસે બેસીને તેને શાંતિથી પૂછ્યું કે
‘શું થયું છે તને? શું કોઈ તકલીફ છે?’
‘તમે મને અંહીયા કેમ લાવ્યા છો?’ તેણે મારી સામે જોઈને કહ્યું.
‘એટલે? તું શું કહેવા માગે છે હું સમજ્યો નહિ.’
‘મને ઘરે જવું છે.’
‘આ પણ તારું ઘર જ છે ને!’
‘ના. મને મારા ઘરે જવું છે. પ્લીઝ, મને ટિકિટ લાવી આપો.’

‘જો સાંભળ. ઘર કોને યાદ ના આવે? પરદેશમાં દરેકને પોતાનું ઘર યાદ આવે. હું જ્યારે પહેલીવાર અહીં આવ્યો હતો ત્યારે મને પણ તારી જેમ થતું હતું. આ તો સહજ છે. તું ધીમે ધીમે એમ કરતાં અહીં ભળી જઈશ. હું હમણાં પ્રોજેક્ટના કામમાં ખૂબ વ્યસ્ત છું. એટલે માફી ચાહું છું. પરંતુ હું તને અહીં મારા મિત્રો અને તેમના ઘરના લોકો સાથે ઓળખાણ કરાવીશ. એ લોકો બહુ પ્રેમાળ અને મળતાવળા સ્વભાવના છે. ચલ, હવે ચિંતા છોડીને એક ડાહી છોકરી જેવી થઈ જા તો !!’ મેં હસીને કહ્યું.

‘મને આ જ્ગ્યાથી નફરત છે. મને મારી મિત્રો, મારું કુટુંબ, મારી કૉલેજ અને હું જેમને ઓળખું છું એ બધા લોકો બહુ યાદ આવે છે. એમાંનું કોઈ અંહી નથી. મારે બસ ઘરે જવું છે.’

‘તું એક મિનિટ જરા વિચાર કર. પોતાની જાતને જરા પૂછ. આખરે તારી ઈચ્છા શું છે? શું તારે કાયમ માટે અંહીથી જવું છે? ફરી કદી અંહી નથી આવવું?’ મેં મારા મન પર કાબૂ રાખીને શાંતિથી ફરી એકવાર પૂછ્યું.
‘હા’
‘અરે! તું પાગલ છે?’
‘તમે જો એમ માનતા હોવ કે હું પાગલ છું, તો હા, હું છું.’
‘ભલે. તું જો મારા પ્રશ્નનો જવાબ ન આપે તો કાંઈ નહિ પણ તેમ છતાં હું તારી સાથે ચોખવટ કરી લેવા માંગુ છું કે શું તારા જીવનમાં કોઈ બીજું છે ? એવી કોઈ વાત છે?’
‘ના. એવી કોઈ વાત નથી. મને બસ ઘરે જવું છે. તમે મને ઘરે નહીં મોકલો તો હું 911 નંબર લગાવી પોલીસ બોલાવીશ’ તેણે ગુસ્સામાં કહ્યું.

‘તું પહેલા શાંત થા. ફરી એકવાર શાંતિથી વિચાર. તું તારા મમ્મી-પપ્પાનો વિચાર કર. હજી તો આપણા લગ્નને એક મહિનો પણ નથી થયો અને તુ ઘરે પાછી જઈશ તો એ લોકોને કેવું લાગશે? તું પહેલેથી જ જાણતી હતી કે તારે અહીં આવવાનું છે. મેં તને આ વાત લગ્ન પહેલા કરેલી. તારો શું વિચાર છે? જો તું ઘરે પાછી જતી રહીશ તો આપણા લગ્નજીવનનું શું થશે?

‘હું તમને કોઈ દોષ નથી દેતી. બધો દોષ મારો છે, બસ !! આ મારી ભૂલ હતી. હું મારા કુટુંબથી આટલે દૂર આટલો સમય કોઈપણ હિસાબે રહી જ ન શકું. તમને જો ઈચ્છા હોય તો તમે ઈન્ડિયા આવો.’

‘અરે ! કુટુંબ તો મારે પણ છે. તું સાવ મૂર્ખામી ભરેલી વાત કરે છે. થોડા સમયમાં તો આપણી ગ્રીનકાર્ડની અરજી પણ મંજૂર થઈ જશે.’

બીજે દિવસે પણ તે પોતાની વાત પર મક્કમ રહી. મેં મારા ધરનાં સભ્યોને આ વાતની જાણ કરી. તેમણે માત્ર એટલું કહ્યું કે ‘જે કરવું હોય તેનો નિર્ણય તારે તારી જાતે કરવાનો છે. અમે તારી સાથે છીએ.’ હું વધારે ગુંચવાયો. છેવટે બીજે દિવસે સાંજે મેં ટિકિટ બુક કરાવીને તેના હાથમાં મૂકી. તેની ફ્લાઈટ બે દિવસ પછીની હતી. છેક સુધી તેના મનને કોઈ બદલી શક્યું નહીં. એ તો જાણે નાના બાળકની જેમ રડતી હતી ! અંતે એ પાછી ગઈ.

એના ગયા પછી મને એની યાદ સતાવે એવું તો એણે કંઈ કર્યું નહોતું પરંતુ તેમ છતાં મારો અંતરાત્મા મને ડંખી રહ્યો હતો કે મેં એને આટલી જલ્દી પાછી મોકલી દીધી એ ખોટું કર્યું. મેં એ બધી વાતો ભૂલી જવાની ઘણી કોશિશ કરી પરંતુ જેમ જેમ સમય પસાર થતો ગયો તેમ તેમ હું મારી જાતને વધારે દોષી માનવા લાગ્યો. એકવાર મેં એને ફોન કર્યો. તેણે મને ચોખ્ખું કહ્યું કે તે મને જરાય દોષી નથી માનતી. પરંતુ તેમ છતાં તે કોઈપણ ભોગે પોતાનું શહેર છોડવા તૈયાર નથી. તેના માતાપિતાએ ખરાદિલથી મારી માફી માંગી પરંતુ આ બાબતમાં કશું કરવા માટે તેઓ લાચાર હતા. જીવનમાં બીજી મુશ્કેલીઓ અને સંઘર્ષો તો મારે પણ હતા. પરંતુ અન્ય કોઈ બાબત આટલી ગંભીર નહતી. વળી, દરેકના જીવનમાં કોઈને કોઈ તકલીફ તો હોય છે જ. કોઈને એક તો કોઈને વધારે.

આ અગાઉ પણ હું ઘણી છોકરીઓ સાથે સંપર્કમાં આવેલો. તેમના સ્વભાવને ઓળખીને તેમની સાથે ભળી જતો. મારી સાથે હાઈસ્કુલમાં ભણતી એક છોકરીનો ફોન નંબર મેં સાહસ કરીને શોધી કાઢેલો. એ પછી કૉલેજમાં જેને બધા ‘કૉલેજની રાણી’ કહેતા અને બીજા લોકો તેની સાથે વાત કરતાં પણ ખચકાતાં એવી એક સુંદર છોકરી સાથે વાત કરતાં હું કદી ખચકાયો નહતો. ત્યારબાદ ઈન્ડિયામાં મારા ઘરની નજીક રહેતી એક છોકરી અહીં મારી સાથે અમેરિકામાં યુનિવર્સિટીમાં ભણતી હતી ત્યારે તેની ઘરે પણ હું ઘણીવાર જતો. તેને અને તેના ઘરના સભ્યોને હું જ્યારે મળુ ત્યારે હું જાણે મારા પોતાના ઘરે આવ્યો હોવું એવું મને લાગતું. એ બધું તો સમય જતાં ભૂલાઈ ગયું. પરંતુ અંજલિને હું આ રીતે ભૂલી શકું એમ નહતો, કારણકે એ તો મારી પત્ની હતી. ઘણા વિચારોને અંતે મેં અમેરિકાની નોકરી છોડીને ભારત પાછા જવાનો નિશ્ચય કર્યો. હું પાછો જવાનો છું એ વાત મેં કોઈને કરી નહીં કારણકે મારે અંજલિને સરપ્રાઈઝ આપવી હતી.

છેવટ હું ભારત આવ્યો. મેં મારો બધો સામાન ઘરે મૂક્યો અને ત્યાંથી સીધો જ હું અંજલિ જે કૉલેજમાં ભણાવતી હતી ત્યાં જઈ પહોંચ્યો. ચોકીદારે મને અંદર જવા ન દીધો એટલે હું કલાસ પૂરો થવાની રાહ જોતો બહાર ઊભો રહ્યો. એટલામાં તે એકલી ચાલતી-ચાલતી બહાર આવી. તેનાથી ચોપડીઓ ભરેલી ભારી બૅગ ઊંચકાતી નહોતી. એટલે એ ધીમે ધીમે ઊંચકવાનો પ્રયત્ન કરતાં ચાલી રહી હતી. તે બસ-સ્ટૉપ તરફ જઈ રહી હતી. હું ધીમા પગલે તેની પાછળ પાછળ ચાલવા લાગ્યો. અને પછી મેં એને પાછળથી ધીમે રહીને પૂછયું કે, ‘હું તમારી આ બૅગ ઊંચકી લઉં તો તમને વાંધો તો નથી ને ?’ મારો અવાજ સાંભળીને તે આશ્ચર્યમાં પડી ગઈ અને તેણે મારી તરફ મોં ફેરવ્યું. મને જોઈને તેની આંખો ચમકી ઊઠી. હું નક્કી નહોતો કરી શક્તો કે તેને પ્રેમથી આલિંગનમાં લઈ લઉં કે નહીં? હું ફકત સ્મિત કરતો તેને જોતો ઊભો રહ્યો. તેના મોં પર હજારો પ્રશ્નાર્થ ચિન્હો તરતા હતા. મેં એને કહ્યું, ‘હું આ શહેરમાં તારી સાથે એક અઠવાડિયું ફરવા માંગુ છું. તું મને એવી વસ્તુઓ બતાવ જે તું છોડી ને જવા નહોતી માંગતી.’

એ એક અઠવાડિયું તો જાણે ક્ષણભરમાં પસાર થઈ ગયું. આ દિવસો માં હું સતત તેની જોડે રહ્યો અને તેના જીવનનો એક પ્રોજેક્ટની જેમ અભ્યાસ કર્યો.

એની જોડે બધા ઘરે બાળકની જેમ વર્તતા હતા. તે બહુ લાડકોડમાં અને સુખસાહેબીમાં ઊછરેલી એમ મને લાગ્યું. રોજ સવારે તેને કોફીનો કપ તેના ટેબલ પર આપવામાં આવતો. તેની માટે ઈસ્ત્રી કરેલો ડ્રેસ પણ તૈયાર રાખવામાં આવતો. ઘરેથી કૉલેજ પહોંચવામાં રોજ તેને એક કલાક બસની મુસાફરી કરવી પડતી અને હંમેશાં તેમાં તે બારી તરફની સીટ પર બેસીને ચોપડી વાંચવામાં મશગુલ થઈ જતી. એક દિવસ તો એ કૉલેજમાં લૅકચર લઈને સાંજ સુધીમાં ખૂબ થાકી ગઈ. બસની ગિરદીમાં તેનાથી ભારે બૅગ પકડીને ઊભા નહોતું રહેવાતુ. માંડ-માંડ તે ઘરે પહોંચી, નાસ્તો કર્યો અને થાક ઊતર્યો એટલે એ પોતાની મિત્રને ત્યાં ગઈ. કેટલીકવાર એ ઘરે ટી.વી અને મ્યુઝીક સાંભળીને સાંજનો સમય પસાર કરતી. પપ્પા ઘરે આવે ત્યારે એ એમની સાથે થોડી વાર વાતો કરતી અને પછી બધા ભેગાં મળીને સાથે જમતાં. એ પછી એની મમ્મી એને સુવાડવા એની સાથે જતી. રજાના દિવસોએ પણ આ નિત્યક્રમમાં કોઈ મોટો ફેરફાર ન થતો. બસ, તે મોડી ઊઠતી, મોડેથી નાસ્તો કરતી અને તે પછી તેની બહેનપણીઓ જોડે ફોન પર થોડા ગપ્પાં મારતી. રજાના દિવસે સાંજે તે મંદિર જતી અને તે પછી સંગીતના કલાસમાં. રાત્રે પરિવારના બધા સભ્યો બહાર જમતાં અને થોડા મોડેથી ઘરે આવતા. બસ. આ એનું જીવન હતું. આમ તો એ એક એવું જીવન જીવી રહી હતી જેની દરેક મનુષ્યને ઈચ્છા હોય – એકદમ સરળ, સંતોષી અને શાંત. હું તો તેના જીવનમાં વિલન જેવો હતો.

એક દિવસ મેં એને કહ્યું કે ‘મેં તારા જીવનને બરાબર નજીકથી જોયું છે. હું તારી ઈચ્છા જાણવા માંગુ છું કે જો આપણે આ જ શહેરમાં તારા માતા-પિતાથી અલગ થોડે દૂર સાથે રહીએ તો?’ તેની ઈચ્છા અમારા બંન્નેના માતા-પિતાથી દૂર અલગ રહેવાની હતી જે મેં માન્ય રાખી. થોડા સમયમાં અમે એક નાનક્ડું ઍપાર્ટમેન્ટ લઈ લીધું. ઘરમાં તો એને કોઈ જ કામ આવડતું નહોતું. દરેક વાત તેને શીખવાડવી પડતી. કોઈકવાર તે થોડું ઘણું શીખવાની કોશિશ પણ કરતી. પરંતુ તેને એ સમજાવવાનું ઘણું અઘરું હતું કે તેને એક પતિ છે અને તેની પોતાની ઘર પ્રત્યે અમુક ફરજો પણ છે. રોજ સવારે મારે એની કોફી તૈયાર કરીને તેના પલંગ સુધી પહોંચાડવી પડતી. અમુકવાર તે પોતે કોઈ નિયમ બનાવતી અને જાતે જ તે નિયમ તોડી પણ નાખતી. તેને મારી તો કંઈ પડેલી જ નહોતી. કેટલીકવાર તો એ રાત્રે ઘરે ન આવતી અને મને જાણ કર્યા વગર કૉલેજથી સીધી તેના માતા-પિતાને ઘરે જતી રહેતી. બીજે દિવસે મારે એને લેવા એની ઘરે જવું પડતું. તેનું વર્તન બાળકો જેવું હતું.

આવું ઘણા સમય સુધી ચાલ્યું પરંતુ એ પછી તેને ધીમે ધીમે લગ્ન જીવનનો અર્થ સમજાવવા લાગ્યો. એ પછી તો એ સવારે મારાથી પહેલાં ઊઠવા લાગી. જમવાનું બનાવવાનો પ્રયત્ન કરવા લાગી. મારી સાથે ફિલ્મ જોવા પણ આવતી, ક્રિકેટ રમતી અને કોઈકવાર આનંદથી મારી આંખમાં આંસુ લાવી દેતી! તે દિવસે દિવસે પરિપક્વ બની રહી હતી.

છેલ્લે એ દિવસ આવ્યો જેની માટે મેં આ તપ કર્યું હતું. એક દિવસ તેણે સામેથી જ મારી માફી માંગી. ભૂતકાળમાં કરેલી ભૂલોનો પ્રશ્ચાતાપ મેં તેની આંખોમાં નિહાળ્યો. તેની આંખોમાંથી અશ્રુનો પ્રવાહ વહી રહ્યો હતો. મેં તેની પાસે જઈને તેને સાંત્વન આપ્યું. હવે મારી સામે એવી પત્ની ઊભી હતી જેની મને પહેલેથી કલ્પના હતી.

આજે હું સુખરૂપ અને સંતોષપૂર્વક મારું જીવન વ્યતિત કરું છું. એ તો હજી પહેલાની વાતોને યાદ કરીને રડી પડે છે અને પોતે કર્યાનો પસ્તાવો કરે છે. હું ઘણીવાર મજાકમાં તેને યાદ કરાવ્યા કરું છું અને કહું છું કે તેં પેલા દિવસે પોલીસને બોલાવવાની કેવી ધમકી આપેલી…હું તો ખરેખર ડરી ગયો હતો, હોં !! અને એ ખડખડાટ હસી પડે છે.

ઘણીવાર હું વિચારું છું કે જો હું પાછો ન આવ્યો હોત તો મારું જીવન કેવું થઈ ગયું હોત! આટલી સીધી, સરળ અને ભોળી છોકરીને મેં ગુમાવી હોત. પણ મને લાગે છે કે અમુક વાતો ન વિચારીએ એ જ સારું છે. હું મારા જીવનમાંથી એટલું શીખ્યો કે સંબંધો આત્મીયતા અને પ્રેમથી બંધાય છે અને પ્રેમ સમય માંગે છે… આજે આટલા સમય પછી મને મારો પ્રેમ પરત મળ્યો છે એનો મને ખૂબ ખૂબ આનંદ છે.

મારા મોસાળમાં આગલા બે ખંડ પછી એક ચોક, તેની પાછળ રસોડું ને રસોડાના પાછલા બારણા પછી નાનકડી ગલી જેવો રસ્તો, એ રસ્તાના એક છેવાડે ‘હમણાં પડું છું, હમણાં પડું છું’ એમ કહેતું હોય તેવું, કમરમાંથી વાંકું વળી ગયેલું ઝૂંપડી જેવું મકાન હતું. એ મકાનમાં એક ડોસી રહેતાં હતાં. એનું નામ હતું ગુલાબ. પણ એ ગુલાબની બધી પાંખડીઓ ખરી ગયેલી અને માત્ર સૂકી દાંડી જ રહી ગયેલી. ગુલાબડોસીનાં બધા સગાંવહાલાં પરધામ પહોંચી ગયેલાં. એક પુત્રીની પુત્રી હયાત હતી. પણ તે પરગામ પોતાને સાસરે રહેતી. એટલે કે એક જીર્ણ મકાનમાં એ મકાન જેવાં જ જીર્ણ ગુલાબડોસી એકલાં રહેતાં હતાં.

એમને ખાસ કામ રહેતું નહિ. એટલે એમણે મને સવારે નવડાવવાનું કામ માગી લીધું. સવારના પહોરમાં મારી ઊંઘ પૂરી થાય ન થાય તે પહેલાં ડોસી આવી પહોંચતા. અડધા ઊંઘટ્ટા મને ઉપાડીને નવડાવવા લઈ જતાં. ખળખળતું ગરમ પાણી પહેલીથી જ તૈયાર કરી રાખ્યું હોય. મોટી કૂંડીમાં એ પાણી આરામ લેતું પડ્યું હોય તેમાં મને દિશાવસ્ત્ર (વસ્ત્રવિહિન) બનાવી ડોસી એક ડૂબકી ખવડાવે. ઝબકીને હું જાગી ઊઠું ને મોટી ચીસ પાડું. ડાડી થોડું ઠંડુ પાણી ઉમેરે. પછી એક-બે-ત્રણ-ચાર લોટા શરિર પર રેડે. હું મોટેથી રડવાનો પ્રયત્ન કરું પણ પાણી મોંમા આવતાં અવાજ અધૂરો – ઉધરસ સાથે મિશ્રિત થઈને નીકળે. ડોસી મને ઊંધો કરીને પાછા ચાર લોટા પાણી રેડે. મોંમાથી પાણી નીકળી જતાં મારો અવાજ પણ બુલંદ બને. ગરમાગરમ પાણીના શેકને લીધે મારા શરિરે રાતો રંગ પકડવા માંડ્યો હોય, પણ પૂરેપૂરી જોઈએ તેટલી રતાશ હજી આવી નથી એમ લાગવાથી ડોસી કરકરા, જાડા ટુવાલથી ખૂબ જોરથી મારા ડિલને ઘસવા માંડે. એ ઘર્ષણક્રિયા સાથે જ મારી રોદનક્રિયા વેગ પકડે.

શિશુવયમાં મારો અવાજ મોટો હતો. તેમાં ઘર્ષણનું ઉદ્દીપન કારણ મળતાં એ ખૂબ મોટો તેમ તીવ્ર પણ બનતો.

મારા માતામહનાં માતા તે કાળે જીવતાં હતાં. નેવુંની નજીક પહોંચ્યાં હતાં. પણ થાક્યા વગર ઘરનાં પરચૂરણ કામો કુટુંબીઓના વિરોધ છતાં કર્યે જતાં. તે કાને મારો અવાજ પડતાં એ, એ ઉમંરે થઈ શકે તેટલી ઝડપથી આવી પહોંચતા.

‘તારું નખ્ખોદ જાય રે ડોસી’ તારા પોતાના ઘરનાં બધાંને તો વળાવી ચૂકી તે હવે છોકરાને મારી નાખવો છે? ટુવાલ ઘસીઘસીને એને છોલી નાખ્યો. અભાગણી, જોતી નથી, છોકરો કેટલો લાલ લાલ થઈ ગયો છે?’
‘માજી, તમને પગે લાગું. પણ આમ દા’ડે-કદા’ડે કડવું ન કે’તા હો તો?’
‘પણ છોકરાને આવી રીતે ઘસી નાખવતો?’
આવું લગભગ રોજ થતું. હું મોટો થયો એટલે આ ક્રિયાની ઈતિશ્રી થઈ.

થોડા મોટા થયા એટલે હોળીના દિવસોમાં મહોલ્લાનાં છોકરાઓ વાંસની દોરડીની મદદ વડે ઠાઠડી બનાવતા. તેમાં ઘાસ નાખી માનવ-આકૃતિ જેવી રચના કરી ઉપર વસ્ત્રનો કકડો પાથરતા ને ચાર છોકરા એને ખભે ઊંચકી ગુલાબડોસીના નામની પોક મૂકતા, ‘ઓ રે! મારાં ગુલાબ ડોસી! તમને એકાએક શું થઈ ગયું?’ ઠાઠડી પાછળ છોકરીઓ ચાલતીને ‘ગુલાબડોસી હાય ! હાય ! હાય ! હાય ! ગુલાબડોસી’ એમ કહીને એના નામનાં છાજિયાં લેતી.

એ ઠાઠડી ઊંચકનારો એક છોકરો, હડકાયું કૂતરું કરડવાથી મરણ પામ્યો ને છાજિયાં લેનાર બે છોકરીઓ કોઈક અકસ્માતનો ભોગ બની પરલોક સિધાવી ને મોટેરાંઓએ ગુલાબડોસીની ઠાઠડી કાઢવાની કે એનાં નામનાં છાજિયાં લેવાની સખ્ત મનાઈ ફરમાવી.

એકવાર સંક્રાન્તિના પ્રસંગે મારા મોસાળની અગાસી પર હું પતંગ ચગાવવા ચડ્યો હતો. ત્યારે કોઈકનો કપાયેલો પતંગ આકાશમાં ડોલતો ડોલતો ધીમે ધીમે નીચે ઊતરતો આખરે પડ્યો ડોસીના છાપરા પર. અમારી અગાસીની બાજુમાં જ પણ એનાથી થોડેક નીચે ડોસીના ખખડધજ મકાનનું, એ મકાનને અનુરૂપ એવું, છાપરું હતું.

અગાસીમાંથી ભૂસકો મારી ડોસીના છાપરા પર પડેલો પતંગ લઈ આવવાને મેં કમર કસી. ‘યા હોમ કરીને’ પડ્યો પણ છાપરાએ કહ્યું ‘ફતેહ છે આઘે.’
‘આવો અત્યાચાર સહન કરે તે બીજા, હું નહિ’ એમ કહેતું હોય તેમ એ છાપરું કમરમાંથી વળી ગયું. પછી ટટ્ટાર થવાનો પ્રયત્ન કર્યો અને આટઆટલો પરિશ્રમ અત્યંત ભારે પડ્યો હોય તેમ આખરે એ તૂટી પડ્યું. એ આવીને પડ્યું તો ખરું, પણ એકલું નહિ. જેનો આરંભમાં સંગાથ કર્યો તેને અંત સુધી સાથ આપવો એવી ઉદાર આર્યનીતિને અનુસરીને છપરાંએ મને પણ પોતાની સાથે લીધો.

થોડાંક આખાં, બાકીનાં ભાંગીને અડધાં થઈ ગયેલાં નળિયાં, છાપરાંની વાંસની વળીઓ, સારા પ્રમાણમાં ધૂળ ને કચરો અને હું, ‘મા પાવા તે ગઢથી ઊતર્યા’ નો ગરબો ગાતાં હોય એમ પડ્યાં ગુલાબડોસીના પહેલા માળના ઓરડામાં. જાણે ધરતીકંપ થયો હોય તેમ પહેલાં ધ્રૂજી ઊઠ્યો ઓરડો ને પછી ધ્રૂજી ઉઠયાં ગુલાબડોસી. થોડીવાર તો ડોસી સ્તબ્ધ બનીને જોઈ રહી. પછી મોં ખોલ્યું પણ શરૂઆતમાં મોંમાંથી શબ્દ સર્યો નહિ. આખરે મોટે અવાજે એણે ચીસ પાડી, ‘ઓ, કોઈ આવો – કોઈ આવો. ઘરમાં ચોર ભરાયો છે ! છાપરા પરથી કૂદી પયડો છે ! મને મારી નાખશે !’

ડોસીની બૂમ સાંભળી પાડોશમાંથી પંદરવીસ છોકરાં ને ચારપાંચ આધેડ વયના પુરુષો દોડી આવ્યા પણ ડોસીનાં બારણાં અંદરથી બંધ હતા એટલે બહાર ઊભા રહીને એમણે બારણાં ઠોકવા માંડ્યાં. ‘બારણાં ખોલ, બારણાં ઉઘાડ!’ લોકોએ શોરબકોર કરી મૂક્યો.

સદભાગ્યે ડોસીએ મને જોયો નહોતો. એની નજર ચૂકવીને કદાચ ભાગી શકાય પણ બારણાં બહાર ભેગા થયેલા લોકોની નજરમાંથી શી રીતે છટકવું તેની વિસામણમાં હું પડ્યો.

અંતે એક યુક્તિ એકાએક સૂઝી આવી. બારણાં ખોલી બારણાની પાછળ, એની આડશે સંતાઈને હું ઊભો રહ્યો. હુડુડુડુ કરતા છોકરાઓ ને મોટેરાઓ અંદર ઘસી આવ્યા. બધા અંદર આવી ગયા પછી હું પણ બારણા પાછળથી નીકળી સૌ ભેગો ડોસીને આશ્વાસન આપવા ઉપર ગયો.
‘કાં છે ચોર? સાલાને બરાબર સ્વાદ ચખાડીએ ડોસી, બોલ તો ખરી ચોર કાં ભરાયો છે?’
‘હું સું જાણું? આટલામાં જ હસે.’
‘પણ ચોર જ છે એમ તું સા પરથી કહે છે?’ કોઈકે પૂછયું.
‘નઈ તારે? છાપરું તોડીને બીજો કોણ મારો બાપ આવવાનો’તો?’
‘તારો બાપ નઈ ને તારો દાદો, પણ તેં દીઠો હોય તો બોલી મરની?’ એક અધીરા ગૃહસ્થે આસપાસ નજર નાખીને પૂછયું.
‘અહીં તો કોઈ તારો કાકો બી નથી.’ બીજાએ કહ્યું.
‘અરે! ડોસીમાને સપનુંબપનું આવ્યું હશે.’ ત્રીજાએ કહ્યું.
‘અહીં ઊંઘ્યું છ કોણ કે સપનું આવે?’ ડોસીએ કહ્યું.
‘પણ આ છાપરું તૂટ્યું છ તે તો સપનું નથી કેની?’ એક દોઢડાહ્યાએ શંકા ઉઠાવી.
‘પવન ઝપાટો લાગ્યો હસે. છાપરામાં કંઈ દમ જેવું બી હતું ખરું? એ તો પવનનો એક ઝપાટો વાયગો ને છાપરું થઈ ગયું રામશરણ, હવે ચાલો ઘર ભેગા થઈ જઈએ. અહીં કાંઈ કરવાનું નથી.’ એમ કોઈકે કહ્યું ને પછી સૌ ત્યાંથી વીખરાઈ ગયાં.

એક દિવસ અરીસા સામે જોઈને ઊભી રહી
ત્યારે પ્રતિબિંબ આવ્યું જ નહીં
‘એમ તે કેમ ચાલે ?’
થોડી વારે આવીને ઊભું રહ્યું મારી સામે.
‘આખો વખત થોડી થોડી વારે
કામ છોડીને આવવું પડે છે મારે.
નથી ફાવતું મને
નહીં આવું હું.’
બહુ મનાવ્યું
ત્યારે નક્કી થયું કે
એ આવીને ઊભું રહે અરીસા સામે
ત્યારે મારે પણ આવીને ઊભા રહેવું.

જા જા કરાય તેને માટે
આપણું કામ છોડીને
આખો દિવસ ?
છેવટે સમજૂતી થઈ ગઈ
હું અરીસા સામે જઈને ઊભી રહું
ત્યારે જો એને આવવાનું મન હશે
તો આવશે.

બધાં માણસો સાથ ટોળે વળીને,
નગરની વ્યથામાં વધારો કરું છું.

પ્રથમ આંખથી આવકારી તને હું,
પછી બેસવા જાતને પાથરું છું.

તમારા બધાંના દુખોને સમજવા,
હું પીડાને હાથે કરી નોતરું છું.

અમારા વિશેની બધી વાત કરવા,
તને પત્ર બદલે હું વાદળ ધરું છું.

ઊંચું નીચું થયું હૃદય તો…..
ભીડી હૃદય પર સાંકળ ચાલ્યા !

મૂકી માહ્યલા માથે કરવત,
લોક લૂંટવા ઝળહળ ચાલ્યા !

દીકરી ચાલે જેમ સાસરે,
એમ આંખમાંથી જળ ચાલ્યા.

પીડાની પોટલીઓ ઊંચકી,
અમે નસીબની પાછળ ચાલ્યા !

ને હતી તલવાર જે ભંગારમાં પણ જાય ના,
પૂર્વજોના સાંભળેલાં યાદ સમરાંગણ હતાં.

આખરી જાહોજલાલીના પુરાવા રૂપ કૈં,
સાવ તારેતાર મોંઘા ખેસ ને પ્હેરણ હતાં.

આખરી કારજ કર્યું’તું ગીરવે મૂકી બધું,
ચીપ સોનાની મઢ્યા એ આખરી કંકણ હતાં.

છોડવું’તું ગામ પણ છૂટી ગયું આખું જગત,
રાજવીને રાજ સાથે પ્રાણનાં સગપણ હતાં.