કહેવાય છે કે ગુજરાતીઓ ફરવાના શોખીન હોય છે. થોડીક પણ જો રજા મળી જાય તો ફરવા ઉપડી જાય. પણ મોટા ભાગના લોકો તો બહુ જાણીતી જગ્યાઓએ જ જતાં હોય છે. આવી જગ્યાઓએ ગાડી અને હોટેલોનાં બુકીંગ કરાવીને દોડવાનું અને ગિરદીમાં ભીંસાઈને ‘જઈ આવ્યા’ નો માત્ર સંતોષ જ માનવાનો રહે છે. એને બદલે શાંત અને પ્રકૃતિને ખોળે આવેલાં સ્થળો જોવાની કેટલી બધી મજા આવે ! વળી, આવાં સ્થળો માટે બહુ દૂર દોડવાની પણ જરૂર નથી. આપણા ગુજરાતમાં જ કેટલીયે સુંદર જગાઓ આવેલી છે. ત્યાં જઈને ત્યાંની કુદરતને માણવાનો આનંદ કંઈ ઓર જ છે.

આવી જ એક સરસ જગા છે ‘દેવઘાટ’. ત્યાંથી નજીક આવેલા ‘કેવડીડેમ’ અને ‘ટકાઉધોધ’ પણ જોવા જેવા છે. ‘દેવઘાટ’ નામ જ એવું સરસ છે, જાણે કે ત્યાં ઘાટ પર દેવો પધારતા ન હોય ! અમે સૌએ આ ત્રણ સ્થળોએ જવાનો ત્રણ દિવસનો કાર્યક્રમ ગોઠવી કાઢ્યો ! અમે ગ્રુપમાં ૧૬ જણ હતા. દેવઘાટનો રસ્તો આ પ્રમાણે છે : ભરૂચથી અંકલેશ્વર, વાલિયા, વાડી, ઉમરપાડા, ધનાવડ અને દીવતણ થઈને દેવઘાટ. ભરૂચથી દીવતણનું અંતર ૮૫ કિ.મી અને રસ્તો સારો. દીવતણથી દેવઘાટ ૬ કિ.મી. કાચા પથરાળ રસ્તે થઈને પહોંચાય. ગાડી જઈ શકે. આ ૬ કિ.મી.માં જંગલો જ જંગલો પથરાયેલાં છે. દેવઘાટમાં જંગલોની વચ્ચે થોડી જગ્યા સાફસુથરી કરીને રહેવા માટે રૂમ અને તંબૂઓ, રસોઈઘર અને બગીચો બનાવેલ છે. અહીં વૃક્ષોની છાયામાં ખાટલા પાથરીને આરામ ફરમાવવાની સગવડ છે. અહીં કોઈ ગામ કે વસ્તી નથી. આ સ્થળની દેખભાળ અને રસોઈ માટે વનવિભાગે બે-ચાર માણસો નીમ્યા હોય એટલું જ. હા, ફરવા આવેલા લોકો તો ખરા જ.

દેવઘાટમાં શું જોવા-માણવાનું છે, તેની વાત કરીએ. તંબૂઓવાળી આ જગાએથી એકાદ કી.મી. દૂર ‘આંજણીયા’ નામની નદી વહે છે, અને તે ધોધરૂપે પડે છે. અમે ગાડીઓ અહીં દેવઘાટમાં પાર્ક કરી દીધી અને ૧ કી.મી. ચાલીને ગયા. આ ૧ કી.મી. પણ ગાડી જઈ શકે એવો રસ્તો છે. એ પછી ૧૩૫ પગથિયાં ઉતરો એટલે નદી કિનારો આવે. પગથિયાંની બાજુમાં એક નાનું મંદિર પણ છે. પગથિયાં પરથી નદી અને ધોધનું દ્રશ્ય ખૂબ જ મનોહર લાગે છે. એમ થાય કે દોડીને જલ્દીથી નદીમાં પહોંચી જઈએ ! પણ એ ખ્યાલ જરૂર રાખવાનો કે પડી ના જવાય અને પાણીમાં ગરકાવ ના થઇ જવાય. અમે નદી કિનારે જઈને જોયું તો નદી બે વાર ધોધરૂપે પડે છે. એક વાર ધોધરૂપે પડ્યા પછી, એક વિશાળ ખાડામાં પાણી ભરાઈને, છલકાઈને ખડકાળ પથ્થરોમાં થઈને આગળ વહે છે. પછી એક ચેકડેમ જેવું બનાવ્યું છે. તેમાંથી ઉભરાઈને આગળ વહ્યા પછી, ફરી ધોધરૂપે નીચે પડે છે. આ ચેકડેમમાંથી ઉભરાતા પાણીમાં બેસીને સ્નાન કરી શકાય તેવું છે. અમે આ જગાએ પહોંચી ગયા અને ખૂબ નાહ્યાં. પાણી ઉછાળવાની અને ભીંજાવાની મજા આવી ગઈ. આવો નિર્ભેળ અને કુદરતી આનંદ આપણા ભાગદોડભર્યા શહેરી જીવનમાં મળે ખરો ? ક્યારેક તો કુદરતને ખોળે આવી મજા માણવાની તક ઝડપી લેવી જોઈએ. અહીં કલાકેક નાહીને, નદીના સામે કિનારે થઈને, પહેલા ધોધના ખાડા આગળ પાણીમાં ઉતરી ફરી નાહ્યાં અને ખૂબ ખૂબ નાહ્યાં !! ખાડામાં વધુ અંદર ના જવું કારણ કે ડૂબી જવાનો ભય છે. અહીં પાણીમાં ડૂબેલો એક એવો પથ્થર જોયો કે જેના પર પલાંઠી વાળીને બેસીએ, તો પાણીની સપાટી પર પલાંઠી વાળીને બેઠા હોઈએ એવું લાગે ! નદીના બેય કિનારે ઊંચા ટેકરા અને જંગલો અને આ એકાંત જંગલમાં ધોધનો સંગીતમય નાદ. કુદરતની આ અદભૂત લીલાને નિહાળવાનો ખૂબ આનંદ આવ્યો. અમે બે-ચાર શ્લોકનું પઠન કરી, પ્રાર્થના કરી. અમારામાંના બેચાર સભ્યો તો પાણીમાંથી બહાર આવવાનું નામ જ લેતા ન હતા. છતાં પણ છેવટે બધા બહાર આવ્યા. સમય કંઈ થોડો કોઈના માટે થોભે છે ?

નદીકિનારે જંગલમાં કોઈક માણસો ઝાડ નીચે ખાવાનું પકાવતા પણ જોવા મળ્યાં. અમે મૂળ રસ્તે, પગથિયાં ચઢી, મનમાં સંતોષ ભરી, ચાલીને દેવઘાટ પરત આવ્યા. ભૂખ કકડીને લાગી હતી. રસોઈ તૈયાર હતી. રોટલી, દાળ, ભાત, શાક અને કચુંબર. ખાટલાઓમાં બેસી જમવાનો ખૂબ આનંદ આવ્યો. થોડો આરામ કર્યો. કદાચ આ જંગલમાં રાત રહેવાનું હોય તો પણ ગમે. પરંતુ અમારે રાત્રિમુકામ તો કેવડીડેમ આગળ કરવાનો હતો. એટલે અમે દેવઘાટથી ગાડીઓ દોડાવીને પાછા નીકળ્યા. ૬ કી.મી.નો એ જ કાચો રસ્તો, દેવતણ, ધનાવડ અને પછી ઉમરપાડા પહોંચવાને બદલે વચ્ચેથી અમે રસ્તો બદલ્યો. દેવઘાટથી કુલ ૨૯ કિ.મી.નું અંતર કાપી ‘આંબલીડેમ’ પહોંચ્યા. ‘વરે’ નદી પર અહીં વિશાળ ડેમ બાંધેલો છે. ઉપરવાસમાં ડેમ છલોછલ ભરેલો હતો, જાણે કે કોઈ મોટું સરોવર જ જોઈ લો ! સામે દૂર દૂર કોઈ ગામ બાજુથી હલેસાંવાળી એક હોડી આવી રહી હતી. હોડીનો નાવિક તેની ગ્રામ્ય ભાષામાં ઊંચા અવાજે કોઈ ગીત લલકારી રહ્યો હતો. એ જોઈને લાગ્યું કે આ લોકો પાસે લાખોની મિલકત ન હોવા છતાં, કેવી મસ્તીથી જિંદગી જીવી રહ્યાં છે ! ડેમની દેખભાળ કરનાર ભાઈ સાથે વાતો કરી. તેણે કહ્યું કે ‘અહીં દૂરનાં ગામડાંઓમાં લોકો હોડીમાં બેસીને મજૂરીએ જાય છે.’ ત્યારે થયું કે આ લોકોને ખાવાનો રોટલો મેળવવો કેટલો કપરો છે ! તે ભાઈએ અમને ‘કેવડીડેમ’ જવાનો રસ્તો પણ સમજાવ્યો. તેના જણાવ્યા પ્રમાણે, અહીં નીચવાસમાં થઈ, પાલદા અને પછી માંડવી જવાના રસ્તા પર પીપલવાડા પહોંચ્યા.

અંધારું પડી ગયું હતું. અહીંથી બાજુમાં ફંટાઈને ૪ કી.મી. દૂર, કેવડી ડેમના કાંઠા પરની કોટેજો સુધી પહોંચવાનું હતું. આ ૪ કી.મી.નો રસ્તો કાચો, સાંકડી કેડીવાળો અને બિલકુલ અંધારિયો હતો. અમે ફોન કરીને કોટેજોવાળા એક ભાઈને અહીં બોલાવી લીધો. તે ભાઈ બાઈક પર આવ્યા. તેનું બાઈક આગળ અને અમારી ગાડીઓ તેની પાછળ…..એમ કરીને એ સાંકડા રસ્તે થઈને કેવડીડેમની કોટેજોએ પહોંચ્યા. ગાઢ જંગલ, ચારે કોર અંધકાર, બિલકુલ અજાણ્યો અને માનવવિહોણો રસ્તો – ડર લાગવા માટે આનાથી વધારે શું જોઈએ ? ક્યાંકથી કોઈ આવે અને લૂંટી લે તો ? કોઈ પ્રાણી આવી જાય તો ? સ્ત્રીવર્ગને તો આવા વિચારો આવી ગયા. હા, દિવસ હોય તો આવું કંઈ ન થાય. પણ આખા દિવસના થાકેલા અને રાતે બિહામણા જંગલમાંથી પસાર થવાનું – પછી મુકામવાળી જગ્યા તો ડરામણી નહિ હોય ને ? પણ આવું કંઈ જ ન હતું. કોટેજો પર પહોંચ્યા. અગાઉથી બુક કરાવેલું હોવાથી, જમવાનું તૈયાર હતું. હવે તો કોટેજોમાં સુઈ જ જવાનું હતું. પણ એમ થયું કે બધા બેસીને વાતો કરીએ. આખા દિવસમાં કેવું ફર્યા તેની વાતો કરી. બધાએ પોતાના જૂના અનુભવો જણાવ્યા, અંતાક્ષરી અને જોક્સ પણ ચાલ્યાં. દિવસનો થાક ક્યાંય ઊતરી ગયો. જાણે કે તાજગી આવી ગઈ. ત્યાંના રખેવાળોના કહેવા પ્રમાણે, રાતે દીપડો કોટેજો તરફ આવતો હોય છે. આમ છતાં, અમે બે-ચાર જણ, નજીકમાં થોડું ચક્કર મારી આવ્યા. પછી તો ઘસઘસાટ ઊંઘ આવી ગઈ. અહીં ઠંડકનું પ્રમાણ વધારે હતું. કોટેજો સારી હતી પણ મચ્છરો હતા. અમે મચ્છર અગરબત્તી લઈને આવેલા. આવી જગ્યાએ વીજળી તો ક્યાંથી હોય ? પણ સોલર લાઈટો હતી. મોબાઈલ ટાવર ન હતા. દેખભાળ કરનારા છોકરાઓએ તો તેમની રૂમમાં મોડે
સુધી ગીતોની કેસેટો વગાડી, તે અમને પણ સંભળાતી હતી.

કેવડીડેમના કિનારે સવાર પડી. સવારે અજવાળું જોતાં, રાતે જે કોઈને થોડો ડર લાગેલો તે ગાયબ થઈ ગયો. એણે બદલે બધા આ જગ્યાની શોભા નિરખવામાં પડી ગયા. ‘સવાર પડશે કે તરત આ જગ્યાએથી નીકળી જઈશું’ રાત્રે આવું બોલનારા, સવારે ખુશમિજાજમાં હતા. કેવડીડેમના ઉપરવાસમાં ભરાયેલા સરોવરના બિલકુલ કિનારે અમારી કોટેજો હતી. રાત્રે તો આ સરોવર દેખાતું ન હતું. સરોવર વિષે ખબર પણ ન હતી. સવારે સરોવરના કિનારે જઈને ઉભા રહ્યા. સરોવરના પાણી પર, વાયુરૂપમાં વરાળનાં વાદળો દેખાતાં હતાં. ક્યાંક તેના પર સૂર્યનું એકાદ કુમળું કિરણ પડતું હતું. સરોવરના શાંત પાણીમાં, સામે કિનારે આવેલાં વૃક્ષોનાં પ્રતિબિંબ પડતાં હતાં. સરોવરના કિનારે બાંધેલા વાંસના નાના માંચડા પર બેસીને સરોવરનું આ દ્રશ્ય જોવાનું ખૂબ ગમ્યું. કોટેજોની આજુબાજુ ફર્યા. અહીં તંબૂની પણ વ્યવસ્થા છે. આપણા વનવિભાગે ગુજરાતમાં ઘણી જગાએ આવાં સ્થળો ઊભાં કર્યાં છે.

છોકરાઓએ ચૂલો સળગાવી મોટા તપેલામાં પાણી ગરમ કરવા માટે મૂક્યું. તેમાંથી બાલદીઓ ભરી બાથરૂમમાં નાહી લીધું. જો કે અહીં તો ખુલ્લામાં નહાવાની પણ મજા આવે. સરોવરમાં તો બિલકુલ ઉતરાય એવું ન હતું. નાહી-ધોઈ, ઘરેથી લાવેલો નાસ્તો કરી, અમે ટ્રેકીંગ માટે નીકળી પડ્યા. જંગલની નાની કેડીએ વાંકાચૂકાં, ઊંચાનીચા રસ્તે સરોવરના કિનારે આશરે ૨ કી.મી. જેટલું ચાલીને ‘કેવડીડેમ’ આગળ પહોંચ્યા. કુદરતનો નયનરમ્ય નઝારો જોયો. અહીંની હવા સરસ આરોગ્યમય લાગી. આવા ખુલ્લા વાતાવરણમાં રોગી માણસ વગર દવાએ પણ સાજો થઈ જાય. કેવડી નદી પરનો આ કેવડીડેમ સાદો, માટી અને પથ્થરોથી જ બનાવેલો ડેમ છે. ડેમમાંથી નહેરો કાઢી, તેનું પાણી આજુબાજુનાં ગામોમાં ખેતીના ઉપયોગમાં લેવાય છે. આ બધું જોઈ અમે કોટેજો પર પાછા આવ્યા. વળી પાછો પત્તાં રમવાનો અને ભજનનો કાર્યક્રમ ચાલ્યો. જમવાનું તૈયાર થઈ ગયું. જમીને કેવડીડેમને ‘બાય’ કરી પાછા આવવા નીકળી પડ્યાં. ૪ કી.મી.ના એ જ કાચા રસ્તે પીપલવાડા આવ્યા. ત્યાંથી માંડવી, કીમ અને અંકલેશ્વર થઈને ૧૦૬ કી.મી.નું અંતર કાપીને ભરુચ પહોંચ્યા.

બીજે દિવસે સવારે ભરૂચથી નીકળ્યા અમે ‘ટકાઉધોધ’ જોવા. આજે અમે નવ જણ હતા. ટકાઉધોધ ‘જૂનાઘાટા’ના નામે પણ ઓળખાય છે. આ ધોધ ભરૂચથી ૫૫ કી.મી. દૂર આવેલો છે. ભરૂચથી રાજપીપળાના રસ્તે ૫૦ કી.મી. જેટલું ગયા પછી, નર્મદા સુગર ફેક્ટરી અને ખાજલવાસા ગામના બસસ્ટોપથી જમણી બાજુ વળી જવાનું હોય છે. આ રસ્તે ૫ કી.મી. જેટલું જાવ એટલે ટકાઉ નામની નદી આવે. આ નદી જ પોતે ધોધરૂપે પડે છે. આ ૫ કી.મી.નો રસ્તો સાંકડો ખરો, પણ સારો છે અને ગામડાંઓમાં થઈને પસાર થાય છે. ગાડી આરામથી જઈ શકે. અમે ભરૂચથી રાજપીપળાના રસ્તે, વચ્ચે ગુમાનદેવ હનુમાનજીના મંદિરે દર્શન કરી ટકાઉ પહોંચ્યા. ત્યાં રસ્તાની બાજુના ખેતરમાં ગાડીઓ પાર્ક કરી નદી તરફ ગયાં. નદી બહુ જ ઊંડી છે, આશરે ૧૦૦ ફૂટ જેટલી. માટી અને કાંકરાવાળા સીધા ઢાળમાં ઉતરવાનું અને લપસી કે પડી ના જવાય એનું ધ્યાન રાખવાનું. અમે નજીકના ગામમાંથી બે-ત્રણ છોકરાને અમારી સાથે લઇ લીધા હતા, તેઓએ હાથ પકડીને બધાને નદીમાં ઉતાર્યાં. છેલ્લા વીસેક ફૂટનું ઉતરાણ તો સાવ ખડકાળ છે. સાચવીને પગ ગોઠવી ગોઠવીને ઉતરવાનું. ઉતરતી વખતે મનમાં એમ પણ થાય કે આ પાછું ચડાશે કઈ રીતે ? પણ દ્રઢ નિશ્ચય કરીને ઉતરીએ તો વાંધો નથી આવતો. નદીમાં ધોધની સામે જઈને ઉભા રહીએ ત્યારે તો થાય કે વાહ ! શું સુંદર જગ્યાએ આવ્યા છીએ ! ધોધ આશરે દસેક મીટર ઊંચાઈએથી ખડકો પર થઈને પડે છે અને પછી પાણી નદીમાં આગળ વહી જાય છે. ધોધ જ્યાં પડે છે ત્યાં ધોધમાં આસાનીથી સ્નાન કરી શકાય તેવું છે. પાણી બહુ ઊંડું નથી. હા, ચોમાસામાં પાણીનો પ્રવાહ વધુ હોય ત્યારે અહીં સ્નાન ના કરી શકાય.

અમે બધા ધોધમાં ખૂબ નાહ્યાં. ધોધનું પાણી બરડામાં વાગે અને ધોધના જોરથી પાણીમાં આગળ ધકેલાઈ જવાય, તેથી બળપૂર્વક બેસવું પડે. ધોધનો કર્ણપ્રિય ધ્વનિ અને શાંત નિ:શબ્દ વાતાવરણ. કુદરતના ખોળે બેસવાની આવી તક બીજે ક્યાં મળે ? અહીં અમારા સિવાય બીજા કોઈ પ્રવાસી ન હતા. આ ધોધ બહુ જાણીતો નથી એટલે અહીં આવનારાની સંખ્યા ઓછી હોય છે. પરંતુ જેને ધોધનું સૌન્દર્ય આકર્ષતું હોય એવા લોકો તો આવવાના જ. અહીં બીજી કોઈ સુવિધા ઊભી કરેલ નથી. જો નદીમાં ઉતરવાનાં પગથિયાં બનાવવામાં આવે તો ધોધની નજીક જવાનું બહુ જ સરળ પડે. બહાર રોડ પર, ધોધ તરફ નિશાન બનાવતું બોર્ડ પણ લગાવવું જોઈએ અને અંતર પણ લખવું જોઈએ. અમે ટકાઉધોધનું બોર્ડ ક્યાંય જોયું નહિ. પણ બીજા લોકો પાસેથી માહિતી મેળવેલ હતી એટલે અહીં સુધી પહોંચી શક્યા.

ધોધમાં નહાવાની બહુ જ મજા આવી. બે કલાક સુધી નાહ્યા પછી, નદીમાંથી ઉપર ચડી અમારી ગાડીઓ સુધી પહોંચ્યા. પાછા વળતાં એક શિવમંદિરના પ્રાંગણમાં ઘેરથી લાવેલું જમવાનું જમી લીધું. વનભોજનમાં ખૂબ આનંદ આવ્યો. એ પછી બહાર ખાજલવાસના સ્ટોપ આગળ આવ્યા. અહીંથી રાજપીપળા ફક્ત ૧૩ કી.મી. દૂર હતું. હવે અમારે વડોદરા જવાનું હતું એટલે ભરુચ પાછા જવાને બદલે રાજપીપળા તરફ આગળ વળ્યા અને રાજપીપળાથી ૭૩ કી.મી. કાપીને વડોદરા પહોંચ્યા. ટકાઉધોધ જોવા જેવો તો ખરો જ. ગુજરાતમાં જ આવો સરસ ધોધ આવેલો છે તે જાણીને-જોઈને ખૂબ જ આનંદ થયો. હવે અમારો ત્રણ દિવસનો પ્રવાસ પૂરો થયો હતો. એકંદરે ફરવાની મજા આવી. ત્રણે સ્થળો રમણીય છે. કુદરતનો ખોળો ખૂંદવાની વૃત્તિ ધરાવનારને તો આ જગ્યાઓ જરૂર ગમવાની જ.

નોંધ : ઉમરપાડાની નજીક કેવડી નામનું એક ગામ આવેલું છે તે અને કેવડી નદી પરનો કેવડીડેમ – એ બંને અલગ સ્થળો છે. વળી, પંચમહાલ જીલ્લાના કંજેટાથી ૧૪ કી.મી. દૂર આવેલી કેવડી-ઇકો-કેમ્પસાઇટ પણ જુદી જગ્યા છે.

પાંચસોથી હજાર વર્ષ પહેલાંના સમયગાળામાં ગુજરાતના વિજયનગર ગામની નજીક પોળો નામની નગરી વસેલી હતી. અહીં વહેતી હરણાવ નદીના કિનારે એક વાર દાનવીર ભામાશા પસાર થતા હતા ત્યારે અહીંનું સુંદર વાતાવરણ જોઈને ખુશ થઇ ગયા અને અહીં એક જૈન મંદિર બનાવ્યું. અરાવલ્લીના પહાડી જંગલો વચ્ચે આવેલ આ જગાએ ત્યાર પછી થોડા થોડા અંતરે બીજાં મંદિરો બનતાં ગયાં. ધીરે ધીરે મંદિરોની આ સંખ્યા ત્રણસો જેટલી થઇ ગઈ. આ મંદિરોમાં જૈન મંદિરો ઉપરાંત શીવ મંદિરો પણ હતાં. વખત જતાં કાળજીના અભાવે પોળોનાં આ મંદિર ખંડેરમાં ફેરવાઈ ગયાં. આજે આ મંદિરોના ખંડેર અવશેષો જોવા મળે છે. પોળોનાં મંદિરોની નજીક વીરેશ્વર મહાદેવ નામનું એક સુંદર સ્થળ આવેલું છે.

અમે આ ઇતિહાસપ્રસિદ્ધ મંદિરો વિષે ઘણું સાંભળ્યું હતું. તે જોવા જવાની ખૂબ જ ઈચ્છા હતી. એટલે એક વાર અમે એ માટેનો કાર્યક્રમ ઘડી કાઢ્યો. ચોમાસાની એક સવારે ઘેરાયેલાં વાદળોની વચ્ચે અમે પરિવારજનો અમદાવાદથી ગાડી લઈને નીકળી પડ્યા અને પ્રાંતિજ, હિંમતનગર થઈને ઇડર પહોંચ્યા. રસ્તામાં નરોડા શ્રી મહાપ્રભુજીની બેઠકનાં અને ગિયોડમાં શ્રી અંબેમાનાં દર્શન કર્યાં તથા ચા-નાસ્તો તો ખરો જ ! અમદાવાદથી ઇડરનું અંતર ૧૧૩ કી.મી. છે. ઇડર આગળનો ઈડરિયો ડુંગર ભવ્ય લાગે છે. ઈડરથી ઉત્તરમાં બે રસ્તા પડે છે. એક સીધો રસ્તો ખેડબ્રહ્મા તરફ અને બીજો સહેજ પૂર્વ દિશામાં વિજયનગર તરફ જાય છે. ઈડરથી વિજયનગરનું અંતર ૫૧ કી.મી. છે. ઈડરથી અમે આ રસ્તા તરફ આગળ વધ્યા. ૨૩ કી.મી. પછી વીરેશ્વર મહાદેવનું બોર્ડ આવ્યું. ડાબી બાજુના આ સાંકડા રસ્તે બે કી.મી. જેટલું ગયા પછી, વીરેશ્વર મહાદેવ પહોંચ્યા.

અહીં અરાવલ્લીનાં જંગલો વચ્ચે એક ટેકરી પર વીરેશ્વર મહાદેવ બિરાજ્યા છે. મંદિર નાનું છતાં સરસ છે. બાજુમાં નરસિંહ ભગવાનનું મંદિર છે. પાછળ એક ઝરણું છે. વરસાદની ઋતુમાં આ ઝરણામાં પાણી વહેતું હોય ત્યારે આ જગા ખૂબ જ સુંદર લાગે. વીરેશ્વર મહાદેવની બાજુમાં એક આંબાના ઝાડ નીચે ‘આંબાવાળા હનુમાનજી’નું મંદિર છે. પાછળ, રહેવા માટે રૂમો બાંધેલી છે તથા રસોઈઘર છે. અહીં એક-બે દિવસ રહેવાનો પ્રોગ્રામ કરીને આવો તો પણ મઝા આવે. વચ્ચેની ખુલ્લી જગ્યામાં એક ફુવારો છે. રસોઈઘરની બાજુમાં અખંડ ધૂણો છે તથા તેની બાજુમાં ગૌમુખમાંથી સતત પાણી વહે છે. અહીં આવતા દર્શનાર્થીઓને મંદિર તરફથી ચા પીવડાવવાની પ્રથા છે. જમવાના સમયે અન્નઘરમાં જમવાની પણ વ્યવસ્થા છે. આ મંદિર સંકુલની પાછળ, ઉપર આવેલાં જંગલોમાં ગુપ્તગંગા નામનું સ્થળ છે. અહીં ડુંગરમાંથી કુદરતી રીતે જ પાણીની સરવાણી ફૂટે છે અને શુદ્ધ નિર્મળ જળ નીચે મંદિર તરફ વહે છે. ખૂબ જ સુંદર જગા છે. વીરેશ્વર મંદિરની બાજુનાં પગથિયાં ચડીને, દસેક મિનિટમાં ગુપ્તગંગા આગળ પહોંચી જવાય છે. આ સ્થળે ગીચ ઝાડીમાં પથરાયેલા પથ્થરો પર બેસી કુદરતી નઝારો માણવાનું મન થઇ જાય છે. અહીંથી જંગલોમાં ટેકરીઓ પર હજુ દૂર જવું હોય તો જઈ શકાય છે અને ટ્રેકીંગની મઝા લઇ શકાય છે.

અમે અહીં થોડી વાર બેસી, વીરેશ્વરથી મૂળ રસ્તે આવી, વિજયનગર તરફ આગળ વધ્યા. વીરેશ્વર મહાદેવના સાનિધ્યમાં ઘણો આનંદ આવ્યો. અહીં નાનાં ગામ વસાહત તરીકે ઓળખાય છે. વીરેશ્વરથી દસેક કી.મી. જેટલું ગયા પછી, એક ગામ આવ્યું. અહીંથી હવે પોળોનાં મંદિરો શરુ થતાં હતાં. સરકારે આ ખંડેર મંદિરોની ઓળખ માટે દરેક મંદિર આગળ બોર્ડ મારેલું છે તથા બોર્ડમાં તે મંદિરનું નામ અને તે ક્યારે બન્યું તેની આશરે તવારીખ લખેલી છે. આ ગામ આગળ ‘શિવ પંચાયત’ મંદિરનું બોર્ડ જોયું. પણ આ મંદિર પાછા વળતી વખતે જોવાનું રાખી, અમે આગળ વધ્યા. થોડી વારમાં નદી પર લોદરી પુલ આવ્યો. પુલ ઓળંગ્યા પછી મોટા અક્ષરે ‘Polo Retreat 6 km’ લખેલું બોર્ડ આવ્યું. હવે અમે પોળોનાં મંદિરોથી માત્ર ૬ કી.મી. જ દૂર હતા. અહીં બે રસ્તા પડે છે તેમાં ડાબા રસ્તે જવાનું. થોડું જતામાં જ, વડવાઈઓ ઘુસી ગઈ હોય તેવા એક તૂટેલા મંદિરનાં દર્શન થયાં. પછી આંતરસુબા અને અભાપુર ગામ આવ્યાં. અભાપુર ગામમાં ‘શરણેશ્વર મંદિર’ છે.

અહીં પહોંચતાં જ ધોધમાર વરસાદ તૂટી પડ્યો. વરસાદ જોવાની મઝા આવી ગઈ. વાતાવરણમાં સરસ ઠંડક પ્રસરી ગઈ. અમે અડધો કલાક ગાડીમાં જ બેસી રહ્યા. સાથે લાવેલ થેપલાં, ભાખરી, શાક, છુંદો, મેથીનો મસાલો એવું બધું ખાઈ લીધું. પછી મંદિર જોવા ગાડીમાંથી બહાર આવ્યા. પથ્થરોનું બનેલું આ મંદિર તૂટીફૂટી હાલતમાં છે છતાં ઘણું સરસ લાગે છે. પ્રવેશ આગળ પથ્થરની કમાન છે. મંદિર સામે પોઠિયો છે. હજાર વર્ષ પહેલાંના શિવમંદિરની રચના, અત્યારનાં શિવમંદિરો જેવી જ છે. મંદિરના પ્રાંગણમાં ચોખ્ખાઈ સરસ છે. વ્યવસ્થા જાળવવા માટે પૂજારીજી છે. મંદિર આગળ વિશાળ ખુલ્લી જગા છે. અહીં કુદરતની સમીપમાં બેસવાનું ખૂબ ગમે એવું છે. અમે આગળ ચાલ્યા. ૨ કી.મી. પછી, બાજુની ટેકરી પર એક ખંડેર મંદિર દેખાયું. સહેજ આગળ, પોળોનાં મંદિર જોવા આવનાર માટે એક મોટી ઓફીસ બનાવેલ છે. અહીં સ્વાગત કક્ષમાં, મંદિરોનો ઇતિહાસ, રચના, મંદિરોનું સ્થાન વગેરેને લગતી માહિતી મળી શકે છે. ઓફીસના ગેટ આગળ, જૂના જમાનાની પથ્થરોની બે મોટી છત્રીઓ છે. એવું લાગે છે કે દસેક કિલોમીટરના પટ્ટામાં પથરાયેલા પોળોના મંદિરોની લગભગ વચ્ચેના ભાગે આ ઓફીસ બનાવેલ છે. ઓફીસથી સહેજ આગળ જતાં, ‘પોળો જૈન મંદિરો’ નું બોર્ડ જોયું. અહીં ગાડી મૂકી, બોર્ડમાં બતાવેલા રસ્તે વળ્યા. હરણાવ નદી પરના બ્રીજ પર થઈને જંગલોમાં દાખલ થયા. અહીં, ‘શિવ મંદિર કુંડ’, ‘લાખેણા મંદિર સમૂહ’, ‘જૈન મંદિર-૧,અભાપુર’ એવાં બોર્ડ જોયાં. કુંડ અને તૂટેલું મંદિર જોયાં. મંદિર સુધી જવા માટે રસ્તો બાંધેલો છે, પણ સફાઈ થતી હોય એવું લાગ્યું નહિ. પૂજારી નથી, બીજી કોઈ વસ્તી નથી. ફક્ત પ્રવાસીઓ આવે છે અને મંદિર જોઈને જતા રહે છે. આજે પણ ઘણા પ્રવાસીઓ આવેલ હતા. અહીં કોઈ ચા-પાણીની દુકાન પણ નથી. આ જગ્યા જો સાફ કરીને વિકસાવવામાં આવે અને ખાવાપીવા તથા રહેવાની સગવડ ઉભી કરવામાં આવે તો કેટલા બધા લોકો અહીં ફરવા માટે આવે ! નદી, જંગલ અને મંદિરોવાળી આ જગ્યા એટલી સરસ છે કે પ્રકૃતિપ્રેમી લોકોને તો ખૂબ જ ગમે. એક ટુરીસ્ટ સ્થળ ઉભું થાય અને આવક પણ ઉભી કરી શકાય. પુરાતત્વ વિભાગે આ જર્જરિત મંદિરોને પુનઃસ્થાપિત કરવાનું વિચાર્યું છે ખરું. જયારે આ મંદિરો બન્યાં હશે ત્યારે અહીં કેટલા બધા લોકો રહેતા હશે ! અને આ સ્થળ કેવી જાહોજલાલી ધરાવતું હશે તેની કલ્પના સહેજે થઇ જાય છે. પોળોનાં બધાં મંદિરો જોવાં હોય તો દિવસો સુધી હરણાવને કિનારે જંગલો ખૂંદવાં પડે. થાકી જવાય.

ગાડી પાસે પાછા આવીને, મૂળ રસ્તે બીજા ૨ કી.મી. જેટલું ગયા. અહીં વનાજ ગામ આગળ હરણાવ નદી પર ડેમ બાંધેલો છે. ઉપરવાસમાં ભરાયેલું પાણી જોયું. જો ડેમ પૂરેપૂરો ભરાયેલો હોય તો આ સરોવર ખૂબ મોટું લાગે. આ અમારું છેલ્લું સ્ટોપ હતું. અહીંથી વિજયનગર લગભગ ૧૦ કી.મી. જેટલું દૂર છે. પણ વિજયનગર જવાનું કોઈ પ્રયોજન હતું નહિ. એટલે વનાજ ડેમથી અમે પાછા વળ્યા. શરણેશ્વર આગળ ફરી વરસાદ પડ્યો. મૂળ રસ્તે ઈડરથી હિંમતનગર તરફ વળ્યા. હિંમતનગર સાતેક કી.મી. જેટલું બાકી રહે ત્યારે વક્તાપુર ગામ આવે છે. અહીં રોકડિયા હનુમાનનું મંદિર છે. કહે છે કે હનુમાનજીની આ મૂર્તિ સ્વયંભૂ પ્રગટ થયેલી છે. કોઈ શ્રદ્ધાળુ પગપાળા આ મંદિરે આવી દર્શન કરે તો તેની ઈચ્છા અવશ્ય પૂરી થાય છે. તેની યાત્રા અચૂક સફળ રહે છે અને તેને અકસ્માત થતો નથી. અમારી આજની યાત્રા તો સફળ હતી જ. અહીં શ્રદ્ધાપૂર્વક દર્શન કરી, હિંમતનગર તરફ આગળ વધ્યા. વચ્ચે સપ્તેશ્વર મહાદેવ જવાનો ફાંટો પડે છે. અહીંથી તે ૨૩ કી.મી. દૂર છે. અમે એ બાજુ ગાડી લીધી અને સપ્તેશ્વર પહોંચ્યા.

સપ્તેશ્વર મહાદેવ, સાબરમતી નદીને કિનારે, ડેભોલ અને સાબરમતીના સંગમ આગળ આવેલું છે. આ મંદિર આગળ, કુદરતી રીતે જ પાણીની ધારા ફૂટે છે અને પાણી કુંડમાં ભેગું થાય છે. કુંડમાં સ્નાન કરવાનો મહિમા છે. કહે છે કે સાત ઋષિઓએ અહીં ભેગા મળીને તપશ્ચર્યા કરી હતી. અમે અહીં શિવલીંગનાં દર્શન કરી ધન્યતા અનુભવી. મંદિર આગળ ખાણીપીણીની દુકાનો લાગેલી છે. રહેવાની પણ વ્યવસ્થા છે. અહીંથી હિંમતનગર પાછા આવ્યા તથા શામળાજીના રસ્તે ૭ કી.મી. દૂર આવેલા બેરણા પ્રકૃતિ મંદિર નામના સ્થળે ગયા. બહુ જ સરસ જગ્યા છે. અહીં ‘કંટાળેશ્વર હનુમાનજી’નું ભવ્ય મંદિર છે. આ મૂર્તિ ૭૦૦ વર્ષ જૂની છે. આ ઉપરાંત, અહીં એક શિવમંદિર, વેદમાતા ગાયત્રી, સહસ્ત્રલીંગ શિવજીની પ્રતિમા, વૈકુંઠધામ અને ટેકરી પર બિરાજમાન સાંઈબાબાની વિશાળ મૂર્તિઓ છે. તેઓનાં દર્શન કરીને મન પ્રસન્ન થઇ જાય છે. આ જગ્યા પક્ષીઓ, વૃક્ષો, ચોતરા, કમળતળાવ વગેરેથી ખૂબ જ શોભે છે. અહીં રહેવા જમવાની સરસ વ્યવસ્થા છે. એક દિવસની પિકનિકનો પ્રોગ્રામ કરીને અહીં આવવા જેવું છે.

હવે અંધારું થવા આવ્યું હતું. એક જ દિવસમાં અમે ઘણાં સ્થળોએ ફર્યા. એ પવિત્ર શ્રાવણ માસનો પ્રથમ દિવસ હતો. શ્રાવણ માસ એટલે ભગવાન શિવજીનો મહીનો. આ દિવસે અમને ઘણાં શિવમંદિરોમાં દર્શન કરવાની તક મળી, એથી આનંદ આવ્યો. બેરણાથી પાછા વળતાં, રસ્તામાં એક હોટેલમાં ભોજન કરી, અમદાવાદ પહોંચ્યા.

નોંધ: સપ્તેશ્વર પાસે ધારેશ્વર મહાદેવ તથા પેઢામલીમાં મીનીઅંબાજી પણ જોવાલાયક સ્થળો છે. પ્રાંતિજ પાસે ગળતેશ્વર મહાદેવનું પ્રખ્યાત મંદિર આવેલું છે. વળી, રસ્તામાં છાલા ગામથી ૭ કી.મી. દૂર કંથારપુરા ગામે કબીરવડ જેવો એક વિશાળ વડ છે, તે પણ જોવા જેવો છે.

દુનિયાનાં પ્રખ્યાત સ્થળો જોવાની ઈંતેજારી કોને ન હોય ? યુરોપ ખંડમાં આવેલ પૃથ્વી પરના સ્વર્ગ સમાન સ્વીટ્ઝરલેન્ડ, આલ્પ્સ પર્વતનાં બરફછાયાં શિખરો, પેરીસનો એફીલ ટાવર, અંગ્રેજોએ લંડનમાં સાચવેલો કોહીનૂર હીરો, પીસાનો ઢળતો મિનારો, વેટીકનમાં આવેલું ખ્રિસ્તીઓનું મુખ્ય ચર્ચ, ટાપુઓ પર વસેલું સુંદર વેનિસ, કકૂ ઘડિયાળો માટે વિખ્યાત ધ્રુબા – આ બધી જગાઓ જોવા માટે મન જરૂર લલચાઈ જાય. આ બધાં સ્થળો યુરોપ ખંડમાં આવેલાં છે. અમે આ સ્થળો ફરવા માટેનો એક પ્રોગ્રામ ઘડી કાઢ્યો અને એક ટ્રાવેલ કંપનીમાં નામ નોંધાવી દીધું.

યુરોપ ખંડના ઘણા બધા દેશોમાંથી અમે નાનામોટા થઈને કુલ ૧૧ દેશોમાં ફરવાના હતા. આ માટે બે વિસા લેવાના હોય છે. ઈંગ્લેન્ડ માટેનો એક વિસા અને અન્ય દેશો માટેનો ભેગો વિસા. આ બીજા વિસાને ‘સેન્જન વિસા’ કહે છે. ઇંગ્લેન્ડનું ચલણ પાઉન્ડ છે જયારે બીજા દેશોનું ચલણ યુરો છે. એટલે ત્યાં વાપરવા માટે જરૂર પૂરતા પાઉન્ડ અને યુરો લઈને જવું સારું. જો કે પાઉન્ડ અને યુરોની અરસપરસ બદલી કરવા માટેની વ્યવસ્થા ત્યાં મળી રહે છે. સ્વીટ્ઝરલેન્ડમાં સ્વીસ ફ્રાંકનું ચલણ છે. પરંતુ તેઓ યુરો ધરાવતું ક્રેડીટ કાર્ડ સ્વીકારે છે ખરા. આ દેશોમાં શિયાળામાં સખત ઠંડી પડે છે. એટલે ત્યાં ઉનાળામાં જવું વધુ સારું. ઉનાળામાં વાતાવરણ ખુશનુમા હોય છે. સ્વીટ્ઝરલેન્ડમાં તો ઉનાળામાં ય થોડી ઠંડી પડે છે, એટલે એક સ્વેટર અને સ્કાર્ફ કે ટોપી સાથે રાખવી જોઈએ. અહીં બધે વરસાદ ક્યારે વરસી પડે, એ કહેવાય નહીં, એટલે એક છત્રી સાથે લેતા જવું. આ દેશોમાં મોબાઈલ કે કેમેરા ચાર્જીંગ માટે, આપણા ચાર્જરનો પ્લગ ફીટ ના પણ થાય. એક ‘યુનિવર્સલ પ્લગ’ સાથે રાખવો. ડીજીટલ કેમેરા માટે પૂરતી મેમરીવાળું મેમરી કાર્ડ સાથે રાખવું હિતાવહ છે.

અમને વિસા મળી ગયા. જો વિસા ના મળે તો મનની મનમાં રહી જાય અને વિસા જેટલો ખર્ચ માથે પડે. અમે જવા માટેની તૈયારી કરી લીધી. જમવાની વ્યવસ્થા તો ટ્રાવેલ કંપની તરફથી જ હતી, તો પણ થોડા નાસ્તા સાથે લીધા. પ્રવાસ દરમ્યાન ભગવાન અમને હેમખેમ રાખે, તેવી મનમાં પ્રાર્થના કરી, નિયત સમયે, અમદાવાદ એરપોર્ટ તરફ નીકળી પડ્યા. અમારું વિમાન અમદાવાદથી મુંબઈ થઈને લંડન હીથ્રો એરપોર્ટ પર પહોંચ્યું ત્યારે ત્યાં સવારના સાડા અગિયાર વાગ્યા હતા. અહીંનો સ્થાનિક સમય, ભારતના સમય કરતાં સાડા ચાર કલાક પાછળ છે. મુંબઈથી લંડનનું હવાઈ અંતર ૭૪૦૦ કી.મી. છે. લંડનનું હીથ્રો એરપોર્ટ દુનિયાનું સૌથી વ્યસ્ત એરપોર્ટ છે. અહીંથી દર મિનિટે સરેરાશ ચાર વિમાનો ઉપડે છે.

આમ, અમારા પ્રવાસની શરૂઆત લંડનથી થઇ. ઈંગ્લેન્ડ દેશનું પાટનગર લંડન ખૂબ જ જૂનું અને જાણીતું શહેર છે. આપણા ગુજરાત જેટલો જ વિસ્તાર ધરાવતા આ દેશના અંગ્રેજોએ ભારત સહિત દુનિયાના ઘણા દેશોમાં પોતાનું સામ્રાજ્ય ફેલાવ્યું હતું. લંડન ઉતરતાં જ મનમાં આ વાત ઉભરાઇ આવી. અમારી ટ્રાવેલ કંપનીના ટુર મેનેજર એરપોર્ટ પર અમને લેવા આવ્યા હતા. તેમની સાથે એરપોર્ટની બહાર આવ્યા. આ ટુર મેનેજર અમારા આખા પ્રવાસમાં અમારી સાથે રહેવાના હતા. વાતાવરણ આહલાદક હતું. ધીમા વરસાદે લંડનમાં અમારું સ્વાગત કર્યું. અમારો કોચ(લક્ઝરી બસ) આવી ગયો, તેમાં અમે ગોઠવાઈ ગયા. કુલ ૪૯ જણનું ગ્રુપ હતું. આ જ કોચમાં અમે ૧૯ દિવસ સુધી યુરોપના દેશોમાં ઘુમવાના હતા. પ્રથમ તો અમને લંડનમાં એક ભારતીય રેસ્ટોરન્ટમાં જમાડ્યા. લંડનમાં ઘણા ભારતીયો વસે છે અને નોકરી-ધંધો કરે છે. તેમાં ગુજરાતીઓ મોટી સંખ્યામાં છે. એટલે લંડનમાં ઘણાં ભારતીય રેસ્ટોરન્ટ ઉભાં થયાં છે. જમીને લંડનના મુખ્ય વિસ્તારમાં થઈને અમે ‘લંડન આઈ’ જોવા ગયા. અહીં ટેમ્સ નદીને કિનારે, સાઈકલના વ્હીલના આકારનું ખૂબ જ મોટું વ્હીલ બનાવ્યું છે. તેની ધાર ફરતે થોડા થોડા અંતરે મોટી કેપ્સ્યુલ આકારની કુલ ૩૨ ટ્રોલીઓ બેસાડેલી છે. દરેક ટ્રોલીમાં ૧૨ વ્યક્તિ આરામથી બેસી શકે. અમે એક ટ્રોલીમાં બેસી ગયા. આ વ્હીલ ખૂબ જ ધીમી ગતિએ ફરે છે અને ૪૫ મીનીટમાં એક ચક્કર પૂરું કરે છે. એક ચક્કરમાં ટ્રોલી છેક ઉપર પહોંચીને, નીચે પછી આવે તે દરમ્યાન, લંડન શહેરનું આરામથી વિહંગાવલોકન થઇ જાય. અમે ઉપરથી ટેમ્સ નદી, ટાવર બ્રીજ, બીગ બેન, રાણીનો મહેલ, ટાવર ઓફ લંડન વગેરે જોયું.

‘લંડન આઈ’માં બેસતા પહેલાં, અહીં એક હોલમાં 4D શો જોયો જે ખૂબ સુંદર હતો. હોલના પ્રવેશદ્વાર આગળ એક હબસી બધાને ‘નમસ્તે’ કહીને આવકારતો હતો. અમે ભારતીય છીએ, એ એને અમારા દેખાવ પરથી જ ખબર પડી ગઈ. એણે ‘નમસ્તે’ શબ્દ શીખી લીધેલો હશે. અમને આ ગમ્યું. અમે વધુમાં તેને ‘ધન્યવાદ’ શબ્દ શીખવાડી દીધો. એ અને અમે પણ ખુશ હતા. ‘લંડન આઈ’ ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે. દેશવિદેશના કેટલાયે સહેલાણીઓ અહીં જોવા મળ્યા. મોટા મેળા જેવું લાગતું હતું. ટેમ્સના કિનારે ફરવાના સ્થળ જેવાં ઘણાં આકર્ષણો ઉભાં કર્યાં છે. દુકાનો, મોલ્સ, ખાણીપીણીના સ્ટોલ્સ અને એવું બધું. લોકો બસ ફર્યા કરે અને ખુશ થાય ! ટેમ્સનો કિનારો અમદાવાદના રિવરફ્રન્ટ જેવો લાગે. લંડન શહેર નદીની બંને બાજુ વસેલું છે અને એક બાજુથી બીજી બાજુ જવા માટે નદી પર અધધધ…..કહેવાય એટલા ૫૦૦ પુલ બનાવેલા છે ! ‘લંડન આઈ’ જોયા પછી સાંજનું જમણ પતાવી, અમારો લકઝરીકોચ અમને અમારી હોટલ પર લઇ ગયો. ખૂબ થાક લાગ્યો હતો. સૌને ઘસઘસાટ ઊંઘ આવી ગઈ.

બીજા દિવસે લંડન શહેરની સીટી ટુર માટે તૈયાર થઈ ગયા. અમારો કોચ લંડનના મુખ્ય માર્ગો પર ફરી રહ્યો હતો. શહેરનાં પ્રાચીન પણ મજબૂત મકાનો નજર સામેથી પસાર થઈ રહ્યાં હતાં. લંડન આપણા મુંબઈ જેવું લાગે છે પરંતુ ચોખ્ખાઈ ખૂબ જ. ફૂટપાથો, આપણાં શહેરો કરતાં વધુ પહોળી, એટલે ચાલવાની સરળતા ખૂબ રહે. ફૂટપાથ પર કોઈ દુકાન પાથરીને બેઠું ન હોય કે કોઈએ દબાણ કરીને જગા રોકી લીધી ના હોય ! બધો વ્યવહાર શિસ્તપૂર્વક ચાલતો હોય. અહીંની પ્રજા પણ સુઘડ અને શિસ્તમાં માનનારી. ભાગ્યે જ કોઈ ઢંગધડા વગરનાં કપડાંમાં દેખાય. દુનિયાના ઘણા દેશોમાં રાજ કરનારી પ્રજામાં કંઇક ગુણો તો હોય ને ? આમ તો, ઇંગ્લેન્ડના લોકો સ્વભાવમાં આપણા જેવા લાગે. અંગ્રેજ પ્રજાને ભૂતકાળમાં ઘણાં યુદ્ધોનો સામનો કરવો પડ્યો છે. જે કુશળ યોધ્ધાઓ ક્યાંક જીતીને આવ્યા હોય, તેમને માન આપવા, ઘણા ચાર રસ્તાઓ પર આવા વિરલાઓનાં સ્મારકો જોવા મળ્યાં. અહીં થોડા થોડા અંતરે મકાનો તેમ જ ફૂટપાથો રંગબેરંગી ફૂલોથી સજાવે છે, જે ઘણું ગમ્યું. ‘હાઈડ પાર્ક’ આગળથી પસાર થયા તો ત્યાં પાર્કમાં લોકોનું ટોળું જોવા મળ્યું. આ પાર્કમાં કોઈ પણ વ્યક્તિને, લોકોના સમૂહ આગળ કોઈ પણ જાતનું ભાષણ કરવાની છૂટ છે. વ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્યનું ઉત્તમ ઉદાહરણ !!

૧૪ મિલિયન પુસ્તકો ધરાવતી બ્રિટીશ લાયબ્રેરીને જોઈને ધન્યતા અનુભવી. બધા વિષયો પર અસંખ્ય પુસ્તકો ધરાવતી દુનિયાની આ મોટામાં મોટી લાયબ્રેરી છે. પછી ટેમ્સ પરના ટાવર બ્રીજ પરથી પસાર થયા. આ બ્રિજના બંને છેડે મોટા ટાવર બનાવેલા છે. ટાવર બ્રીજ એ લંડનની ઓળખ છે. લંડનના ફોટા જુઓ તો તેમાં આ બ્રીજ હોય જ. ત્યાંથી નજીક જ એક ઉંચા ટાવર પર ગોઠવેલી મોટી ઘડિયાળ જોઈ. તે ‘બીગ બેન’ તરીકે જાણીતી છે. અહીંથી ચાલતા ચાલતા બકિંગહામ પેલેસ પહોંચ્યા. ઇંગ્લેન્ડની રાણીનું આ નિવાસસ્થાન છે. ઈંગ્લેન્ડમાં રાણી સર્વોપરી છે. દુનિયાનાં જે દેશો ઈંગ્લેન્ડના તાબા હેઠળ હતા, તે બધાની માલિકણ આ રાણી ગણાતી. કેટલી બધી મિલકત અને કેટલી વિશાળ સત્તા ! રાણીના આ મહેલ આગળના વિશાળ મેદાનમાં, મહેલના રક્ષણ માટે રાખેલા ખાસ યુનિફોર્મધારી રક્ષકો(ગાર્ડ્સ) જોયા. આ ગાર્ડસની ડ્યુટી પૂરી થાય એટલે ગાર્ડ્સ બદલાય. ગાર્ડ્સ બદલવાની અહીંની પ્રથા જોવા જેવી હોય છે. અમે ત્યાં પહોંચ્યા ત્યારે ડ્યુટી બદલાવાનો સમય થયો હતો એટલે અમને એ જોવાની તક મળી ગઈ. બેન્ડવાજા, ઘોડેસવાર સૈનિકો, ગાર્ડ્સની કવાયત, મહેલ પરના ધ્વજને સલામી – આ બધું જોયું અને કેમેરામાં કંડારી લીધું. અહીંથી નજીક ‘વેસ્ટમિન્સટર એબી’ નામનું મોટું મકાન જોયું. અહીં રાજકીય પ્રસંગો તથા પ્રવૃતિઓ યોજાતી રહે છે. પછી કોચમાં બેઠાં બેઠાં જ ભારત ભવન, બીબીસી હાઉસ, ટ્રફાલ્ગર સ્ક્વેર, એક પણ બારી વગરના મકાનમાં ચાલતી બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડ, પીકાડીલી સર્કસ, સેંટ પોલ કેથેડ્રલ, મેડમ તુષાડ વેક્સ મ્યુઝીયમ અને આ ઉપરાંત ઘણાં બિલ્ડીંગ આગળથી પસાર થયાં. ઉનાળામાં પણ લંડનમાં ઠંડક રહે છે. અમારી સફર વખતે બહારનું તાપમાન ૧૬ ડીગ્રી સેલ્સિયસ જેટલું હતું. જૂના લંડનમાં અમે આ બધું જે જોયું, તે નજીક નજીક આવેલું છે. ૧૬૬૬ની સાલમાં એક બેકરીના ઓવનથી અહીં આગ લાગેલી. એ આગ એટલી બધી મોટી હતી કે જૂના લંડનનો આ બધો વિસ્તાર એમાં સાફ થઇ ગયેલો. અત્યારે પણ ક્યાંક તેના અવશેષો જોવા મળે ખરાં.

બપોરના જમ્યા પછી, ટાવર બ્રિજની પાસે આવેલ ‘ટાવર ઓફ લંડન’ જોવા ગયા. આ એક ખૂબ જ મોટું અને મોટા વિસ્તારમાં ફેલાયેલું મજબૂત કિલ્લા જેવું મકાન છે. અહીં ઇંગ્લેન્ડનો ઘણો ખજાનો, રાણીઓના મુગટ, કિંમતી હીરા- એવું બધું સાચવેલું છે. અંગ્રેજો આપણા દેશમાંથી કોહિનૂર હીરો લઇ ગયેલા અને રાણીના મુગટમાં જડેલો, તે મુગટ પણ અહીં છે. કોહિનૂર હીરો જોવા મળ્યો તેનો આનંદ થયો, પણ આપણે આપણો હીરો પાછો નથી લાવી શકતાં તેનું દુઃખ થયું. શેક્સપીયરનું જન્મસ્થળ લંડન છે, તેની યાદ આવી ગઈ. ૨૦૧૨માં લંડન ઓલિમ્પિક રમતોનું યજમાન બનવાનું છે, એની તૈયારીઓ થતી પણ દેખાઈ. અહીંથી અમે લંડનનું સ્વામીનારાયણ મંદિર જોવા ગયા. મંદિરની બાંધણી સરસ છે. દર્શન કર્યાં. અહીં અમે ભારતમાં હોઈએ એવું લાગ્યું. લંડન શહેરની સેર પૂરી કરી સાંજે અમારી હોટલ પર પહોંચ્યા.

ત્રીજો દિવસ જાતે ફરવા માટેનો હતો. અમને ‘હાઈડ પાર્ક’ની નજીક આવેલા અન્ડરગ્રાઉન્ડ રેલવેના ‘માર્બલ આર્ક’ સ્ટેશન આગળ મૂકી દીધા. ઘણા લોકો અહીં ઓક્સફર્ડ સ્ટ્રીટ અને નજીકના મોટા મોલ્સમાં ખરીદી કરવા નીકળી પડ્યા. પરંતુ અમને મેડમ તુષાડ વેક્સ મ્યુઝીયમ જોવાની ખૂબ ઈચ્છા હતી. અન્ડરગ્રાઉન્ડ રેલ્વે મારફતે જઈ શકાય, એવી માહિતી મેળવી, અમે માર્બલ આર્ક સ્ટેશને પહોંચ્યા. જમીનની અંદર લગભગ ચારેક માળ જેટલે ઊંડે સમગ્ર લંડનમાં પહોંચાય એવી રેલ્વે જાળ બિછાવેલી છે. ખૂબ સરસ વ્યવસ્થા છે. માર્બલ આર્ક પછીના સ્ટેશન બોન્ડ સ્ટ્રીટથી ટ્રેન બદલી અને ત્યાર પછીના સ્ટેશન ‘બેકર સ્ટ્રીટ’ આગળ જમીન પર આવી ગયા. અહીં જ મેડમ તુષાડ વેક્સ મ્યુઝીયમ ભરચક લત્તામાં આવેલું છે. આ મ્યુઝીયમમાં દુનિયાની મહાન વ્યક્તિઓનાં મીણમાંથી બનાવેલાં પૂતળાં એટલાં આબેહૂબ બનાવીને મૂક્યાં છે કે જાણે સાચે જ તે જીવંત હોય એવું લાગે. એની બાજુમાં ઊભા રહીને ફોટો પડાવીએ તો જાણે તે અસલી વ્યક્તિ સાથે ફોટો ખેંચ્યો હોય એવો ભ્રમ થાય ! અહીં ગાંધીજી છે, ઇન્દીરા ગાંધી છે, અમિતાભ બચ્ચન, ઐશ્વર્યા રાય, શાહરુખખાન, સલમાનખાન, ઋત્વિક રોશન અને સચિન તેન્ડુલકર છે. ઓબામા, હિટલર અને માઇકલ જેક્સન પણ છે અને દુનિયાની ઘણી જ જાણીતી હસ્તીઓ છે. અમે દરેક સાથે ફોટા પાડ્યા અને આનંદ કર્યો. અંગ્રેજોએ, અંગ્રેજ હકૂમત સામે લડનારા ગાંધીજીને, તેમના દેશના મ્યુઝીયમમાં સ્થાન આપ્યું, તે ગમ્યું. મ્યુઝીયમ જોઈને કેટલી યે રાજકીય, સંગીત, કલા અને રમતગમત સાથે સંકળાયેલી હસ્તીઓની યાદ મનમાં તાજી થઇ ગઈ. પેરીસ અને ન્યુયોર્કમાં પણ આવાં વેક્સ મ્યુઝીયમ છે. અરે ! ભારતમાં પણ કોલ્હાપુર પાસે વેક્સ મ્યુઝીયમ બન્યું છે, પણ તેની ખાસ નોંધ લેવાઈ નથી. લંડનમાં આ ઉપરાંત, બ્રિટીશ મ્યુઝીયમ, નેચરલ હિસ્ટ્રી મ્યુઝીયમ, રોયલ આલ્બર્ટ મ્યુઝીયમ વિગેરે પણ જોવા જેવાં છે. હવે અમારો લંડનનો કાર્યક્રમ પૂરો થયો હતો. અહીંથી અમારે ક્રુઝ દ્વારા ‘ઈંગ્લીશ ચેનલ’ ઓળંગીને નેધરલેન્ડ(હોલેન્ડ)ના આમ્સટરડામ શહેરમાં જવાનું હતું. લંડનથી અમારો કોચ લગભગ ૧ કલાકમાં ‘હરવીક’ બંદરે પહોંચી ગયો. વચમાં લંડનના કીન્ગ્સટન પેલેસ આગળથી અમે પસાર થયા.

બંદરે પહોંચ્યા ત્યારે સાંજના ૭ વાગ્યા હતા. અમારા માટે ‘સ્ટેનાલાઈન’ નામની ક્રુઝ તૈયાર હતી. ક્રુઝ ગજબની મોટી હતી. છેક નીચલા માળ પર અમારો કોચ ક્રુઝમાં ચઢી ગયો ! બીજી કેટલી યે જીપો અને ગાડીઓ ક્રુઝમાં ચઢી. અમારો રૂમ નવમા માળે હતો. જાણે કે હોટેલનો રૂમ જ જોઈ લો ! આઠમા માળે ડાઈનીંગ હોલ હતો. અમે વિશાળ ખુલ્લા તૂતક પર ઊભા રહી દરિયાઈ પવનની લહેરખીઓની મઝા માણી. ક્રુઝ દરિયામાં આખી રાત ચાલી. અડધી રાતે ઊઠીને, હું તૂતક પર જઈ, દરિયા વચ્ચેની રાતનું અવલોકન કરી આવ્યો. ચોમેર અંધકાર અને નિઃશબ્દ શાંતિ હતી. બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે હિટલર અને અંગ્રેજોનાં કેટલાયે વહાણોએ અહીં રાતની સફર ખેડી હશે, એની કલ્પના થઇ ગઈ. સવારે સાત વાગે અમે ‘હૂક ઓફ હોલેન્ડ’ નામના બંદરે ઉતર્યા. હવે અમે હોલેન્ડની ધરતી પર હતા. વિસા ચેક થયા પછી અમારા કોચમાં ગોઠવાયા. હોલેન્ડ હવે ‘નેધરલેન્ડ’ તરીકે ઓળખાય છે. હોલેન્ડ એટલે પવનચક્કીઓનો દેશ. આ દેશની ધરતી દરિયાની સપાટીથી થોડી નીચી છે, એટલે અવારનવાર દરિયાનાં પાણી જમીન પર ફરી વળે. ખાસ તો પાણી ઉલેચવા માટે પવનથી ચાલતી પવનચક્કીઓની શોધ થયેલી. પછી તો અનાજ દળવામાં પણ તેનો ઉપયોગ થતો. આજે દુનિયામાં ભારત સહિત ઘણા દેશોએ આધુનિક પવનચક્કીઓ ઉભી કરી છે અને તેનો ઉપયોગ વીજળી ઉત્પન્ન કરવામાં થાય છે.

‘હૂક ઓફ હોલેન્ડ’થી લગભગ એક કલાકની મુસાફરી પછી આમ્સટરડામ શહેર આવ્યું. વરસાદ વરસતો હતો. વાતાવરણ ભીનું ભીનું હતું. આમ્સટરડામની આમ્સટરનો નદી જોઈ. ક્યાંક જૂની પવનચક્કીઓ પણ દેખાતી હતી. ચારે બાજુ લીલોતરી હતી, ખેતરો હતાં. ખૂબ છૂટથી જીવી શકાય એવાં મકાનો હતાં. આપણા દેશ જેવી સંકડાશ ક્યાંય દેખાતી ન હતી. અહીં રહેવાનું હોય તો મઝા આવી જાય, એવું લાગતું હતું. પણ આપણા દેશના સંસ્કાર, કુટુંબ, સામાજિક પ્રવૃત્તિઓ – એ બધું અહીં ક્યાંથી લાવીએ ? અમે આમ્સટરડામમાં ‘મદુરોદમ’ નામના સ્થળે પહોંચ્યા. અહીં એક ખેતર જેટલી જગામાં, આખા શહેરનું મોડેલ-miniature city-બનાવ્યું છે. મકાનો, મહેલ, રસ્તા, માણસો, બસો, ટ્રેન, વિમાન, એરપોર્ટ, ટાવર – બધું જ છે પરંતુ મૂળ સાઇઝ કરતાં લગભગ પચીસ ઘણું નાનું. જાણે કે નાના બાળકનાં રમકડાં ! ખૂબ જ બારીકાઈથી શહેરનું આબેહૂબ દ્રશ્ય ઊભું કર્યું છે. જો ૨૦મી મે પહેલાં આમ્સટરડામ આવ્યા હો તો તુલીપ ગાર્ડન જોવા મળી શકે છે. ભારતમાં કાશ્મીરમાં પણ તુલીપનાં રંગીન ફૂલોથી શોભતો, તુલીપ ગાર્ડન છે. મદુરોદમ જોઈને અમે ચીઝ તથા લાકડાનાં જૂતાંની ફેક્ટરી જોવા ગયા. અહીં વરસાદમાં લોકો લાકડાનાં જૂતાં પહેરે છે. તે ‘ક્લોગ’ તરીકે ઓળખાય છે. આમ્સટરડામથી અમારા કોચ સાથે અમારી રસોઈની વાન(કેરેવાન) જોડાઈ ગઈ. બપોરે લગભગ એક વાગે અમે જ્યાં પહોંચવાના હોઈએ, ત્યાં વાન અગાઉથી પહોંચી, રસોઈ તૈયાર રાખે. સાંજનું જમવાનું પણ એ રીતે જ. આજે અમે અમારી વાનનું ગુજરાતી ભોજન જમ્યા. ઘણું જ સરસ હતું. બપોરના આમ્સટરનો નદીમાં કેનાલ ક્રુઝની મઝા માણીને, સાંજના બ્રસેલ્સ જવા નીકળ્યા. રસ્તામાં બસ બગડતાં, ત્રણ કલાકને બદલે આઠ કલાકે બ્રસેલ્સ હોટેલમાં પહોંચ્યા.

બ્રસેલ્સ એટલે બેલ્જીયમ દેશનું મુખ્ય શહેર. સવારે અહીંના મુખ્ય વિસ્તારમાં ચાલીને ફરવાનું હતું. એને ‘હેરીટેજ વોક’ કહે છે. પ્રથમ તો ‘ગ્રાન્ડપ્લેસ’ નામની જગાએ ગયા. આ એક ખૂબ જ સરસ ચોક છે. ચારે બાજુ ખૂબ જ ભવ્ય મકાનો છે. ચોકમાં લોકો એકઠા થઈને આ જગાની મઝા માણે છે. ચોક ફૂલોથી સરસ સજાવેલો છે. અમને આ જગા ખૂબ જ ગમી. એમ થાય કે અહીં કલાકેક શાંતિથી બેસી રહીએ. સહેજ દૂર એક નાના બાળકનું સ્ટેચ્યુ મૂકેલું છે. પાછા વળતાં એક મોટું કેથેડ્રલ ચર્ચ જોયું. હવે અહીંથી નીકળ્યા ફ્રાન્સના મશહૂર શહેર પેરીસ તરફ. બ્રસેલ્સથી આશરે ૮૦ કી.મી. ગયા પછી ફ્રાંસની સરહદ શરુ થાય છે. અહીં એક દેશમાંથી બીજા દેશમાં પ્રવેશતી વખતે માત્ર ટોલટેક્સ જ ભરવાનો હોય છે, બીજી કોઈ વિધિ કરવાની હોતી નથી. બ્રસેલ્સથી પેરીસ લગભગ ૩૨૦ કી.મી. દૂર છે. રસ્તો ખૂબ સરસ છે. પેરીસ પહોંચીને સીધા જ એસ્ટેરીક્સ પાર્કમાં ગયા. આ ડિઝનીલેન્ડ જેવો જ પાર્ક છે. મનોરંજન માટે અહીં ઘણી જાતની રાઈડ, ચગડોળ, ડોલ્ફીન શો, વોટર રાઈડ્સ-એમ ઘણી બધી વિવિધતા ઉભી કરી છે. આ બધું જોવા-માણવા મોટો માનવ મહેરામણ ઉમટ્યો હતો. અમે પણ ઘણી રાઇડનો આનંદ લઈને રાત્રે હોટેલ પર પહોંચ્યા. જમીને પેરીસનો પ્રખ્યાત ‘લીડો શો’ જોવા ગયા. પેરીસ તો દુનિયાનું ફેશન સીટી છે. દુનિયાની બધી જ ફેશન પેરીસથી શરુ થાય છે. જાણીતી સેલિબ્રિટીઝ અને ફિલ્મી હીરો-હીરોઈનો પેરીસની ફેશનને દુનિયામાં ફેલાવે છે. ફેશનેબલ ડ્રેસ, પરફ્યુમ્સ, જૂતાં, ઘરેણાં, ગોગલ્સ એવી ઘણી બધી ચીજો માટે પેરીસ પ્રખ્યાત છે. પેરીસની એક મુખ્ય સ્ટ્રીટને ‘ફેશન સ્ટ્રીટ’ કહે છે. આ સ્ટ્રીટ પર જ એક થીયેટરમાં ‘લીડો શો’ થાય છે. આ સ્ટ્રીટ ખૂબ પહોળી છે. બંને બાજુ જાતજાતની ખાણીપીણી અને ફેશનને લગતી વસ્તુઓનું બજાર લાગેલું છે. અહીં રાત્રે પણ મેળા જેવું વાતાવરણ લાગે છે. આધુનિક પહેરવેશમાં ઘુમતાં યુવક-યુવતીઓને જોઈને અહીં ફર્યા જ કરવાનું મન થાય એવી આ જગ્યા છે. ફિલ્મ એક્ટરો અહીંની રેસ્ટોરન્ટમાં બેસીને ફિલ્મોના કોન્ટ્રાક્ટ કરતા હોય છે. ‘લીડો શો’નું થીયેટર અંદરથી ખૂબ જ ભવ્ય છે. વ્યવસ્થિત ગોઠવેલાં ટેબલોની આસપાસ બેસીને શો જોવાનો હોય છે. વેઈટરો પ્રેક્ષકોને જ્યૂસ અને શરાબ પીરસતા રહે છે. ઘણા મોટા સ્ટેજ પર ખૂબ જ આધુનિક પ્રકારના ડ્રેસમાં સજ્જ યુવતિઓ અને યુવકો સંગીતના તાલે ડાન્સ કરી પ્રેક્ષકોને મનોરંજન કરાવે છે અને કલાના ઉત્તમ નમૂના પીરસે છે. આ ઉપરાંત, સ્ટેજ પર જાતજાતની કલાકૃતિઓ, કમળ, ઘોડા, હાથી વગેરેનું પ્રકાશમિશ્રિત સર્જન કરે છે. દોઢ કલાકનો શો ખરેખર અદભૂત છે. પાછા વળતાં પેરીસના ભવ્ય એફીલ ટાવર પર દૂરથી નજર નાખીને થાક્યાપાક્યા હોટેલ પર પહોંચ્યા.

બીજા દિવસે સવારે પેરીસની સીટી ટૂર માટે તૈયાર થઈને અમે નીકળી પડ્યા. પેરીસ પણ લંડનની જેમ જૂનું શહેર છે. પેરીસનો મુખ્ય વિસ્તાર અસંખ્ય જૂનાં ભવ્ય મકાનોથી શોભે છે. શહેરની વચ્ચેથી ‘સીન’ નદી પસાર થાય છે. તેના પર આશરે ૩૭ પુલ બાંધેલા છે. શહેરના કેટલાક રસ્તા ટનલોમાંથી પણ પસાર થાય છે. આવી એક ટનલમાંથી લેડી ડાયેના પસાર થતી હતી ત્યારે તેની કારને અકસ્માત થયેલો અને ડાયેના મૃત્યુ પામી હતી. એ અકસ્માતવાળી જગા અમે જોઈ. ત્યારબાદ, સીન નદીમાં ક્રુઝની સફરનો આનંદ માણ્યો. એફીલ ટાવર સીન નદીને કિનારે જ આવેલો છે, એટલે ક્રુઝમાંથી ટાવર જોવાની ખૂબ મઝા આવી. સીન નદીની બંને બાજુ આવેલાં મકાનો બહુ જ સરસ લાગે છે. પેરીસમાં જૂના વખતનાં કેટલાં યે સ્મારકો આવેલાં છે. નેપોલિયન બોનાપાર્ટ જ્યાં ભણ્યો હતો, તે મિલિટરી એકેડેમી જોઈ. નેપોલિયનની જીતના માનમાં બનાવાયેલી ‘આર્ક ઓફ ટ્રાયમ્ફ’ જોયું. તેનું મૃત શરીર સાત કોફીનમાં બંધ કરીને એક ચર્ચમાં રાખેલું છે, તે ચર્ચ જોયું. આ ઉપરાંત, ગોલ્ડન ટ્રાયંગલ, અલ્મા સ્ક્વેર, મ્યુઝીયમ ઓફ ફેશન, નાનો અને મોટો પેલેસ, કોન્કોર્ડ સ્ક્વેર, ગીલોટીનનો ઉપયોગ જ્યાં કરાતો હતો તે જગા, જ્હોન ઓફ આર્ક, ઓપેરા હાઉસ – એમ ઘણાં સ્થળો કોચમાં બેઠાં બેઠાં જ જોયાં. લુવ્રે મ્યુઝીયમ આગળથી અમે પસાર થયા. આ મ્યુઝીયમમાં વિખ્યાત ચિત્રકારોનાં ચિત્રો મૂકેલાં છે. લિયોનાર્ડો દ વિન્ચીનું વિશ્વવિખ્યાત ચિત્ર ‘મોનાલીસા’ અહીં છે. બપોર પછી ગ્રેવીન વેક્સ મ્યુઝીયમ જોવા ગયા. અહીં શરૂઆતમાં એક શૉ બતાવે છે તે ખાસ જોવા જેવો છે. એક ગોળ રૂમમાં બધી બાજુ મોટા અરીસા ગોઠવીને કેલિડોસ્કોપ જેવી રચના કરેલી છે. એણે લીધે આખા રૂમમાં ઊંડે સુધી ચિત્રોની જે ભાત જોવા મળે છે તે એટલી રોમાંચક છે કે ના પૂછો વાત ! મીણનાં પૂતળાંની વાત કરીએ તો લંડનના મેડમ તુષાડના મ્યુઝીયમ કરતાં ખાસ કશું નવું નથી. આ બધું જોયા પછી એક ટ્રોલીમાં બેસાડીને અંધારામાં ડરામણાં દ્રશ્યો બતાવતાં બતાવતાં ફેરવે છે, જેમાં મઝા આવે છે.

હવે પેરીસમાં એક ખૂબ જ અગત્યની વસ્તુ જોવાની બાકી રહી. એ શું હશે, એ કલ્પી શકો છો ને ? હા, એ છે એફીલ ટાવર. ત્યાં પહોંચીને, ટાવરની બાજુમાં જ ઉભા રહ્યાં ત્યારે મનમાં એક રોમાંચ વ્યાપી ગયો. વર્ષોથી જેનું નામ સાંભળ્યું હતું, જેના વિષે ઘણું વાંચ્યું હતું, જેને જોવાની મનમાં તમન્ના હતી, એ જ એફીલ ટાવર અત્યારે અમારી સામે હતો ! તે જોઈને આનંદની કોઈ સીમા ના રહી. ક્યાંય સુધી ધરાઈ ધરાઈને ટાવરને જોયા કર્યો, બસ જોયા જ કર્યો. તેના મજબૂત મોટા ચાર પાયા, લોખંડની ફ્રેમોથી બનાવેલું માળખું અને ટોચ સુધીની અદભૂત રચના ! આની ડીઝાઈન કરીને બનાવવામાં કેટલું ભેજું કસ્યુ હશે. એન્જીનીયરીંગની આ એક કમાલ છે. ટાવરની ઊંચાઈ ૩૦૦ મીટર છે. ૧૮૮૯ના વિશ્વમેળામાં કોઈ અદભૂત ચીજ રજૂ કરવાના ઈરાદાથી ‘એફીલ’ નામના એન્જીનીયરે આ ટાવર બનાવ્યો હતો. ટાવરમાં લિફ્ટ દ્વારા છેક ટોચ સુધી જઈ શકાય છે. તેના એક પાયામાંથી લિફ્ટ શરુ થાય છે. આ લિફ્ટ પહેલા અને બીજા લેવલ સુધી જાય છે. બીજા લેવલથી લિફ્ટ બદલવાની. આ બીજી લિફ્ટ ત્રીજા લેવલે એટલે કે છેક ટોચે પહોંચાડે છે. ટોચ પર ચારે બાજુ ગેલેરી બનાવેલી છે. તેમાં ઊભા રહેતાં આખા પેરીસનું દર્શન થાય છે. આ બધું જોવાની મજા જ કંઈ ઓર છે. એક જમાનામાં દુનિયાની અજાયબી ગણાતા ટાવરની ટોચે ઊભા રહેવાનો આનંદ તો અનુભવે જ સમજાય ! છેવટે બે લિફ્ટમાં થઈને અમે નીચે આવ્યા. જમ્યા પછી ફરીથી રાતના અહીં રોશની જોવા માટે પાછા આવ્યા. આખા ટાવર પર રાત્રીના ખૂબ જ ઝળહળતી રોશની થાય છે અને અમુક સમયે તો પંદર મિનિટ સુધી, ટમટમતા તારલા જેવી ખાસ પ્રકારની રોશની થાય છે. અમને આ રોશની જોવાનો લ્હાવો મળ્યો અને દિલ ખુશ થઇ ગયું. એફીલની મઝા માણ્યાનો પૂરો સંતોષ થયો. મોડી રાત્રે હોટેલ પર પહોંચ્યા.

એ પછીના દિવસે અમારે પેરીસ છોડીને ટીજીવી ટ્રેનમાં બેસીને જીનીવા જવાનું હતું. અમે પેરીસના ‘ગારે દ લીઓન’ નામના રેલ્વે સ્ટેશને પહોંચ્યા. સ્ટેશન આપણા મુંબઈના ચર્ચગેટ જેવું લાગે પરંતુ ચોખ્ખાઈ ખૂબ જ. ટીજીવી એ ખૂબ જ આધુનિક ટ્રેન છે. તે કલાકના ૨૫૦ કી.મી.ની ઝડપે દોડે છે. જીનીવા સુધીનું ૭૦૦ કી.મી.નું અંતર સવા ત્રણ કલાકમાં કપાઈ ગયું. ટ્રેનની મુસાફરી બહુ આરામદાયક રહી. આજુબાજુ સરસ લીલોતરી હતી. જીનીવા એટલે સ્વીટ્ઝરલેન્ડ દેશનું પશ્ચિમ તરફનું પ્રવેશદ્વાર. હા, હવે અમે સ્વીટ્ઝરલેન્ડ(સ્વીસ)માં હતા ! દુનિયામાં ખૂબ જ જાણીતો, શાંતિપ્રિય અને રળિયામણો દેશ. યુનોનું વડુ મથક અને તેની સાથે સંકળાયેલી ઘણી સંસ્થાઓ જીનીવામાં આવેલી છે. અહીંની સીટી ટૂરમાં આ બધું જોયું. લોકો વધારાનાં નાણાં સ્વીસ બેન્કોમાં મૂકે છે, એ બેન્કો પણ બહારથી જોઈ. હિટલરના જમાનામાં પૈસાદાર યહૂદીઓ પોતાની મિલકત અહીંની બેન્કોમાં રાખતા. હિટલરે યહૂદીઓ પાસે આવાં છૂપાં નાણાંની માહિતી માગી હતી. તે ન મળતાં, હિટલર યહૂદીઓનો દુશ્મન બની ગયો હતો અને અસંખ્ય યહૂદીઓને મોતના મુખમાં ધકેલી દીધા હતાં. જીનીવાની ટૂર અમે અહીંના લોકલ કોચમાં કરી. આ કોચ ‘કોચ ઓફ ધી ઇયર’નું બિરુદ પામેલો હતો અને ખૂબ સરસ હતો. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી એવું નક્કી થયેલ છે કે સ્વીટ્ઝરલેન્ડ દેશ જોડે, બીજા દેશોએ ક્યારેય યુધ્ધ કરવું નહીં. આથી સ્વીટ્ઝરલેન્ડે પોતાનું લશ્કર રાખ્યું નથી. પરિણામે લશ્કર પાછળ કરવો પડતો ખર્ચ બચી જાય છે. સ્વીટ્ઝરલેન્ડ આ બચેલા પૈસા દેશની આબાદી વધારવામાં વાપરે છે. સ્વીટ્ઝરલેન્ડ એટલે તો સમૃદ્ધ દેશ છે. વળી, યુધ્ધનું વાતાવરણ ક્યારેય ન હોવાને કારણે લોકો શાંત પ્રકૃતિના અને પ્રામાણિક છે. દુનિયાના બીજા દેશો આમાંથી બોધપાઠ લે તો લશ્કરો પાછળના કેટલા બધા ખર્ચા બચી જાય !

હવે, પ્રવાસનો મૂળ પ્રવાહ આગળ વધારીએ. જીનીવામાં ‘જીનીવા’ લેક આવેલું છે. લેકને કિનારે અમે કલાકેક જેટલું ફર્યાં. લેકમાં ૪૫૦ ફૂટ ઊંચો એક ફુવારો છે. કહે છે કે ૩૩૦૦૦ ફૂટ ઊંચે ઉડતા વિમાનમાંથી પણ આ ફુવારો દેખાય છે ! જીનીવા લેક ૭૨ કી.મી. લાંબુ છે. અમારી સફર જીનીવાથી લ્યુસેન તરફ લેકને કિનારે આગળ ચાલી. બંને બાજુ પહાડો અને વચ્ચે લેક ! કુદરતની ખૂબ જ સુંદર રચના હતી. આ પહાડો એ આલ્પ્સ પર્વત જ છે. આલ્પ્સ પર્વતમાળા આખા સ્વીટ્ઝરલેન્ડમાં તથા ફ્રાન્સ અને ઈટાલીના થોડા ભાગ સુધી ફેલાયેલી છે. સ્વીટ્ઝરલેન્ડમાં અમારે પહાડી વિસ્તારમાં જ ફરવાનું હતું. અમે લ્યુસેન તરફ જઈ રહ્યાં હતાં. વચ્ચે વચ્ચે પર્વતના ઢોળાવ પર અને ક્યાંક મેદાનમાં લેકને કિનારે ગામડાં આવતાં હતાં. એમ થાય કે અહીં રહેવાની કેટલી બધી મઝા આવે ! ઠંડું વાતાવરણ, મોકળાશ, પ્રદુષણ જરાય નહીં, કોઈ પરેશાની નહીં અને પૈસેટકે સમૃદ્ધિ ! સ્વીસમાં ફરતાં અમને DDLJ ફિલ્મનાં સ્વીસનાં દ્રશ્યો યાદ આવી ગયાં. રાત્રે લ્યુસેન હોટેલ પર પહોંચ્યા. પહાડોના પ્રાકૃતિક સૌન્દર્ય વચ્ચે આવેલી હોટેલ ખૂબ ગમી. સ્વીટ્ઝરલેન્ડના ત્રણ દિવસના રોકાણમાં આલ્પ્સનાં કુલ ચાર શિખરો જોવા જવાનું હતું. બીજે દિવસે લ્યુસેનથી જુન્ગ્ફ્રો શિખર જવા નીકળ્યા. વચ્ચે રસ્તો ખરાબ હતો તેથી ઇન્ટરલેકન બાજુના રસ્તેથી ગયા. વચ્ચે ટ્રમલબેક નામનો ધોધ આવે છે. પહાડોની વચ્ચેથી ધોધ પડે છે. લગભગ દોઢ કી.મી. જેટલું ચાલીને ધોધની નજીક પહોંચાય. પણ મોડું થઇ ગયું હોવાથી આ ધોધ જોવાનું જતું કરવું પડ્યું. ડેલે હાથ દઈને અમે પાછા આવ્યા ! તળાવે ગયા તોય તરસ્યા રહ્યા !!

જુન્ગ્ફ્રો જવા માટે પહાડોમાંથી પસાર થતી ટ્રેનમાં બેસીને જવાનું હોય છે. આ માટે અમે લોટરબ્રુનેન સ્ટેશન પહોંચ્યા અને ટ્રેનમાં ગોઠવાયા. વાંકાચૂકા પહાડી માર્ગે, કુદરતના સાનિધ્યમાં, ભીના ભીના મોહક વાતાવરણમાં ધીમી ધીમી દોડતી ટ્રેનમાં મઝા આવી ગઈ. અમને સિમલા તથા માથેરાનની ટ્રેનો યાદ આવી ગઈ. ભારતમાં હિમાલયનું સૌંદર્ય ખૂબ જ અદભૂત છે. ત્રણેક સ્ટેશનો પછી, ક્લાઈનશીડીંગ નામના સ્ટેશને આ ટ્રેનમાંથી ઉતરી બીજી ટ્રેનમાં બેસવાનું હોય છે. આ બીજી ટ્રેન બાકીના ૧૧ કી.મી.ની મુસાફરી બોગદા(ટનેલ)માં થઈને કરે છે અને જુન્ગ્ફ્રોની ટોચે પહોંચાડે છે. જુન્ગ્ફ્રોનો અર્થ છે ‘young lady’. જુન્ગ્ફ્રોને ‘Top of Europe’ પણ કહે છે. આ શિખરની ઊંચાઇ ૩૪૫૪ મીટર છે. અહીં એક ઇન્ડિયન રેસ્ટોરન્ટ છે, તેમાં અમે જમ્યા. જમીને શિખર પર બરફમાં ફર્યા, રમ્યા, ફોટા પાડ્યા અને બરફની એક ગુફામાં પણ જઈ આવ્યા. ઠંડી તો પુષ્કળ હતી. આજુબાજુના બરફીલા વિસ્તારમાં ફરીને પેલી બે ટ્રેનો દ્વારા પાછા આવ્યા અને લ્યુસર્નમાં અમારી હોટેલ પર પહોંચ્યા.

બીજા દિવસે સવારે લ્યુસર્ન બજારમાં થોડું ફર્યા. આ શહેરમાં તેરમી સદીમાં બનેલો લાકડાનો એક જૂનો બ્રીજ જોયો. એક લાયન સ્મારક જોયું. ફ્રેચ ક્રાંતિ વખતે શહીદ થયેલા સ્વીસ સૈનિકોની યાદમાં તે બનાવેલું છે. હવે અમે ‘ગ્લેશીયર ૩૦૦૦’ નામના શિખર તરફ જઈ રહ્યા હતા. રસ્તામાં લેક લ્યુસર્ન, તેની આજુબાજુ માઉન્ટ ટીટલીસ અને રીગી પહાડો, પૈસાદાર લોકો અને સેલીબ્રીટીઝનાં ફાર્મ હાઉસ – આ બધા આગળથી પસાર થયા. પછી રોપ-વે પાસે આવ્યા. એક રોપ-વેમાં બેસી ‘ગ્લેશીયર ૩૦૦૦’ની લગભગ અડધી ઉંચાઈએ પહોંચ્યા. અહીંથી બીજા રોપ-વેમાં બેસી ટોચ પર પહોંચ્યા. આ બંને રોપ-વેની ટ્રોલીઓ ૭૨ જણ બેસી શકે એટલી મોટી છે. ડીઝાઈન દાદ માગી લે તેવી છે. ‘ગ્લેશીયર ૩૦૦૦’ની ઉંચાઇ ૨૯૫૦ મીટર છે. ઉપર બરફ જ છવાયેલો છે. અહીં પહેલાં તો આઈસ ટ્રોલીમાં બેઠા. આ એક પ્રકારનો બબ્બે સીટોવાળો રોપ વે જ છે. આ ટ્રોલીએ બરફીલા વિસ્તારમાં અમને ફેરવ્યા. પછી સ્નો બસમાં બેઠા. આ બસમાં પણ બરફ પર બેત્રણ કી.મી. ફર્યા. એ પછી અલ્પાઈન કોસ્ટરમાં બેઠા. આ રાઈડમાં સ્પીડ કંટ્રોલ જાતે કરવાનો હોય છે પરંતુ સહેલું છે. શરૂઆતમાં તેઓ શીખવાડી દે પછી ફાવી જાય છે. કોસ્ટર આડુંઅવળું, ઊંચે, નીચે, ત્રાંસુ એમ શરીરને હલબલાવી નાખતું દોડે છે. બીક તો લાગે પરંતુ મઝા તો આવે જ છે. છેવટે પેલા બે મોટા રોપ-વેમાં બેસી નીચે પાછા આવ્યા. ‘ગ્લેશીયર ૩૦૦૦’ ખરેખર જોવા જેવી જગા છે. અહીંથી અમારે ‘કોક્સ એન્ડ કીન્ગ્સ’ નામના શિખર પર જવાનું હતું. અહીં એક મોટી ટ્રોલીવાળા રોપ વેમાં ઉપર પહોંચ્યા. પછી, ચાર-ચાર જણ બેસી શકે એવી ટ્રોલીવાળા બીજા રોપ-વેમાં અમે આગળ ગયા. આ શિખર પર બરફ નથી પરંતુ ઠંડી તો ખરી જ. અહીં, નાસ્તો, દારૂ, પીણાં તથા જમવાની સગવડ છે. આજુબાજુનાં દ્રશ્યો સરસ છે. એ બધું માણી, નીચે પાછા આવી સાંજે હોટેલ પર પહોંચ્યા.

એ પછીના દિવસે, આલ્પ્સ પર્વતનું સૌથી ઉંચુ શિખર mont blanc (ફ્રેંચ ભાષામાં એનો ઉચ્ચાર ‘મો બ્લાં’ થાય છે.) જોવા જવાનું હતું. આ શિખર સ્વીસ અને ફ્રાન્સની સરહદની નજીક ફ્રાન્સના શામોની ગામ આગળ આવેલું છે. શામોનીનો સ્પેલીંગ chamonix લખાય છે. અમે લ્યુસર્નથી નીકળી શામોની પહોંચ્યા. એક પછી એક એમ બે રોપ-વેમાં બેસીને શિખરની ટોચ પર પહોંચ્યા. રોપ-વે ઘણા મજબૂત અને ઈજનેરી કૌશલ્યના નમૂના જેવા છે. ‘મો બ્લાં’ની ઉંચાઇ ૩૮૪૨ મીટર છે. આ શિખર Aguille de midiના નામે પણ ઓળખાય છે. આલ્પ્સની ટોચ પર પહોંચ્યાનો મનમાં રોમાંચ થયો. ક્યારેય એવી કલ્પના નહોતી કરી કે આલ્પ્સની ટોચ પર જવા મળે. અહીં તો ચારે બાજુ બસ બરફ જ બરફ હતો. બરફ પર બહાર નીકળાય તેમ ન હતું. એટલે ગેલેરીમાં ઉભા રહીને બરફાચ્છાદિત પર્વતને બસ નિહાળ્યા કર્યો ! ક્યાંક દૂર પર્વતારોહકોને મો બ્લાં પર ચડતા જોયા. અમને એવરેસ્ટ સર કરનારા તેનસિંગ નોરકે અને એડમંડ હિલેરીની યાદ આવી ગઈ. છેવટે મનમાં સંતોષ ભરીને નીચે પાછા આવી શામોનીમાં હોટેલ પર પહોંચ્યા. હોટેલની ગેલેરીમાંથી પણ ‘મો બ્લાં’ દેખાતું હતું. સાંજના શામોની બજારમાં ફર્યા. પર્વતની તળેટીમાં વસેલું આ ગામ ભરપૂર કુદરતી સૌંદર્ય ધરાવે છે. ‘મો બ્લાં’ હમેશાં બરફથી છવાયેલું રહે છે. મહાન વૈજ્ઞાનિક ડો. હોમી ભાભાનું મૃત્યુ વિમાન દુર્ઘટનામાં થયું હતું. તેમનું વિમાન ‘મો બ્લાં’ જોડે અથડાયું હતું. સ્વીસ તથા યુરોપમાં ફરતાં જોયું કે અહીં ખેતી તથા ડેરી ઉદ્યોગ વધુ વિકસ્યો છે. સફરજન અને દ્રાક્ષની પેદાશ તો બહુ જ જોવા મળી.

ત્યાર પછીના દિવસે અમે ફ્રાન્સનાં બે જાણીતાં શહેરો કેન્સ (cannes)અને નીસ (Nice) તરફ નીકળ્યા. આ માટે થોડુંક અંતર ઈટાલીમાં થઈને કાપવું પડે છે. ઈટાલીની સરહદ આગળ રસ્તો પહાડ કોતરીને બનાવેલી ટનેલમાંથી પસાર થાય છે. આ ટનેલ સાડા અગિયાર કી.મી. લાંબી છે. ભૂતકાળમાં કોઈ કારનું ટાયર ગરમ થવાથી ટનેલમાં આગ લાગી હતી અને તેમાં બીજાં કેટલાયે વાહનો સળગી ગયાં હતાં. એટલે અત્યારે ટનેલના પ્રવેશદ્વાર આગળ, દરેક વાહનને ટાયરનું ટેમ્પરેચર માપીને યોગ્ય લાગે તો જ ટનેલમાં પ્રવેશવા દેવામાં આવે છે. યુરોપમાં આવી ટનેલો ઘણી જગાએ છે. સૌથી લાંબી ટનેલ ૧૮.૫ કી.મી., ઓલ્બર્ગ, ઓસ્ટ્રિયામાં છે. કેન્સ અને નીસ બંને ભૂમધ્ય સમુદ્રના કિનારે આવેલાં છે. કેન્સના પ્રખ્યાત થીયેટરમાં ફિલ્મ ફેસ્ટીવલ યોજાય છે. આ થીયેટર બહારથી જોયું. તેની ‘રેડ કાર્પેટ’ આગળ ફોટો પડાવવાનું ખાસ મહત્વ છે. દુનિયાની સેલિબ્રિટીઝ અહીં આવે ત્યારે ‘રેડ કાર્પેટ’ આગળ ફોટો પડાવતી હોય છે. અમે પણ અહીં ફોટો પાડ્યો જ ! બાજુમાં જ દરિયો છે. બીચ સરસ છે. અહીં ખૂબ જ લોકો ફરવા આવે છે. તેઓ દરિયામાં નહાય છે, રમે છે અને કિનારે ખુલ્લા તડકામાં પડ્યા રહે છે. અમે પણ દરિયાના પાણીમાં ઊતરીને મઝા માણી. અહીં કિનારે બગીચાઓ છે.

એ પછીના દિવસે અમે નજીકમાં આવેલો મોનાકો દેશ જોવા ગયા. ૩૫૦૦૦ની વસ્તી ધરાવતો દુનિયાનો આ ત્રીજા નંબરનો નાનો દેશ છે. (ઓછામાં ઓછી વસ્તીવાળો સૌથી નાનો દેશ વેટિકન છે. બીજા નંબરે લીચેન્સ્ટાઈન છે.) તે પણ ભૂમધ્ય સમુદ્રને કિનારે જ છે. અહીં સાતસો વર્ષ પહેલાં કોઈ સાધુએ રાજ કરવાનું શરુ કર્યું ત્યારથી તેના વારસો રાજ સંભાળી રહ્યા છે. રાજાનો મહેલ, વહીવટ માટેનું કાર્યાલય, ચર્ચ વગેરે જોયું. એ પછી નીસમાં આવેલી ‘ફ્રેગોનાર્ડ પરફ્યુમ ફેક્ટરી’ જોઈ. અહીનાં પરફ્યુમ અને અત્તરો દુનિયાભરમાં પહોંચે છે. ભારતથી ઘણી જાતનાં ફૂલ નિકાસ થઈને અહીં આવે છે. પછી મોન્ટે-કાર્લોમાં ખાણીપીણીનાં બજારો, મોલ્સ અને કેસીનો જોયા. અહીં મોટી અને મોંઘી હોટેલો અને માલદાર લોકોના બંગલા જોયાં. બધું ફરીને સાંજે હોટેલ પર પહોંચ્યા. એ પછી બીજે દિવસે નીકળ્યા અમે ઈટાલી દેશ તરફ. સૌ પ્રથમ પીસાનો જગવિખ્યાત ઢળતો મિનારો જોવા જવાનું હતું. બપોર સુધીમાં તો ‘પીસા ગામ’ આગળ પહોંચી ગયા. ગામથી લગભગ ૨ કી.મી. દૂર પાર્કીંગમાં કોચ મૂકી દીધો. આ ૨ કી.મી.નું અંતર પીસાની સીટી બસમાં જવાનું હોય છે. સીટી બસે અમને પીસા ગામ આગળ ઉતાર્યા. ગામના દરવાજામાં થઈને અંદર પ્રવેશ્યા. બસ, અમારી નજર સામે જ, અમારાથી આશરે ૩૦૦ મીટર દૂર પીસાનો ઢળતો મિનારો દેખાતો હતો ! મનમાં ખુશીની એક લહર ફેલાઈ ગઈ. વર્ષો પહેલાં વિજ્ઞાનમાં પીસાના આ ઢળતા મિનારા વિષે ભણ્યા હતા. મિનારો ઢળતો હોવા છતાં કેમ પડી જતો નથી – એવું બધું શીખ્યા હતા. દુનિયાની અજાયબીઓમાં પણ પીસાના ટાવરનું નામ હતું. એ વખતે કલ્પના ન હતી કે જિંદગીમાં ક્યારેક આ ટાવર જોવાની તક મળશે. આજે એ મિનારો બિલકુલ મારી સામે હતો ! પછી આનંદની કોઈ સીમા રહે ખરી ? અસંખ્ય લોકો મિનારો જોવા આવ્યાં હતાં. માનવમહેરામણ ઉમટ્યો હતો. રોજેરોજ આટલા લોકો મિનારો જોવા આવતા હતાં. મિનારો તૂટી ના પડે એ માટે ઢળતી બાજુએ હાથ ટેકવી રાખતા હોઈએ એવા દેખાવવાળા કરામતી ફોટા દૂરથી પાડ્યા ! મિનારાની સાવ નજીક જઈને તેને ધરાઈને જોયો. મિનારાની ઊંચાઇ ૧૮૭ ફૂટ છે. તેને બનાવવામાં ઇટાલિયન માર્બલનો ઉપયોગ કરેલો છે. આજે પણ તે નવો ને નવો જ લાગે છે. મિનારો સીલીન્ડર આકારનો છે. તેનો બહારનો વ્યાસ ૫૦ ફૂટ છે. તે સાત લેવલ(માળ)માં બનાવેલો છે. તેની અંદર ૩૦૦ પગથિયાં છે. તે ચડીને તેની ટોચ પર પહોંચી શકાય છે. ટાવરની એક બાજુ ત્રણ ચર્ચ – ડોમા, બેપ્ટીસ્ટ્રી અને બેલ ટાવર – આવેલાં છે. આગળ વિશાળ લોન છે. ટાવરની બીજી બાજુ સંખ્યાબંધ દુકાનો લાગેલી છે, જ્યાં કપડાં, ટાવરના લોગો, બૂટ, સુશોભન માટેની વસ્તુઓ વગેરે મળે છે. પીસાની વસ્તી ૮૯૦૦૦ જેટલી છે. મહાન વૈજ્ઞાનિક ગેલિલીયો પીસાનો વતની હતો. પીસાનો ટાવર જોઈને નીકળ્યા રોમ તરફ. ત્રણેક કલાક પછી રાત પડી. ‘ક્વાટ્રોટોરી’ નામની જગાએ હોટેલમાં મુકામ કર્યો. બીજા દિવસે ત્રણેક કલાકની મુસાફરી પછી રોમ પહોંચ્યા.

રોમ એટલે ઇટાલીનું પાટનગર. જૂનું ઐતિહાસિક શહેર. આ શહેરે કેટલાય વીર યોદ્ધાઓને જન્મ આપ્યો છે. રોમ ભૂતકાળનાં ઘણાં યુધ્ધોનું સાક્ષી છે. પ્રથમ અહીં, શહેરના મુખ્ય વિસ્તારમાં ‘ટાઇમ એલીવેટર’ જોવા ગયા. એક થીયેટરમાં હાલતી ખુરશીઓ(સીમ્યુલેટર)માં બેસાડી, સામે પડદા પર, રોમનો ઇતિહાસ દર્શાવે છે. આપણે પણ રોમના ભૂતકાળમાં પહોંચી ગયા હોઈએ એવું લાગે ! પ્રસંગને અનુરૂપ ખુરશીઓનું હલનચલન પણ થાય. જુલિયસ સીઝર, ફીડલ વગાડતો નીરો, રોમની જૂના વખતની આમસભા વગેરે જોવાનું ગમ્યું. અહીંથી બહાર આવી ચાલતા જ ‘ટ્રેવી ફાઉન્ટન’ જોવા ગયા. પુષ્કળ પ્રવાસીઓ આવેલા હતા. અહીં એક વાત ધ્યાન રાખવા જેવી છે કે ઈટાલીમાં ખિસ્સાકાતરુઓ, ચોરી, હિંસા, માફિયાગીરી અને ગુનાખોરી બહુ જ છે. પ્રવાસીઓના પૈસા અને પાસપોર્ટ ચોરાઈ જવાના બનાવો બહુ બને છે. અમને અગાઉથી આવી સૂચનાઓ આપેલી હતી એટલે અમે અહીં બધે સાવધાનીપૂર્વક જ ફરતાં હતાં. રોમની વચ્ચે થઈને ટાઈબર નદી વહે છે. તેનું પાણી ટ્રેવીના ફુવારામાં આવે છે. આ ફુવારાની રચના ખૂબ જ કલાત્મક છે. કેટલાયે સુંદર સ્ટેચ્યુથી આ ફુવારો શોભે છે. વિવિધ જગાએથી બહાર આવતું પાણી જોવાની અમને બહુ મઝા આવી. અહીંથી અમારો લકઝરીકોચ શહેરના જૂના વિસ્તારમાં ફરતો ગયો તેમ જૂનાં ઐતિહાસિક મકાનો, મહેલો, કિલ્લા વગેરે જોતાં ગયાં. છેલ્લે ‘કોલેસિયમ’ નામની જગાએ પહોંચ્યા. અહીં એક ખૂબ જૂના, મોટા, ઊંચા ગોળ મકાનની દિવાલના અવશેષો છે. અંદરનું બાંધકામ પણ તૂટેલી હાલતમાં છે. જૂના વખતમાં રોમની લોકસભા અહીં બેસતી. દિવાલ ખૂબ જ ભવ્ય લાગે છે. અસલના વખતમાં તેની જાહોજલાલી કેવી હશે, તેની કલ્પના સહેજે આવી જાય છે. પુષ્કળ લોકો ‘કોલેસિયમ’ જોવા માટે આવેલા હતા.

અહીંથી અમે રોમની જોડે જ આવેલું વેટિકન સીટી જોવા ગયા. ખ્રિસ્તીઓનું સૌથી વડુ ચર્ચ અહીં આવેલું છે. અહીંના વડા પોપ, ખ્રિસ્તીઓના સૌથી ઉપરી પોપ ગણાય છે. વેટિકન સીટી, પોતે જ એક સ્વતંત્ર દેશ છે. દુનિયાના સૌથી નાના આ દેશની વસ્તી માત્ર ૭૦૦ વ્યક્તિઓની છે. પ્રવેશની જગા આગળ તમે એક પગ વેટિકન દેશમાં અને બીજો પગ ઈટાલી દેશમાં રાખી ઉભા રહી શકો છો. પ્રવેશ આગળ ઊભા રહીને અમે ચર્ચને દૂરથી જોયું. ખૂબ જ ભવ્ય લાગે છે. ચર્ચ આગળ વિશાળ ખુલ્લી જગા છે. ચર્ચની દિવાલ ઉપર જૂના પોપનાં સ્ટેચ્યુ લાઈનસર મૂકેલાં છે. ચર્ચ જોવા માટે દેશવિદેશથી અસંખ્ય લોકો આવેલા હતા. અંદર જવા માટે અમે લાઈનમાં ઊભા રહી ગયા. સિક્યોરીટી તપાસ પતાવીને અંદર ગયા. ચર્ચની અંદરનો વિસ્તાર તો અત્યંત ભવ્ય છે. ઈસુના જીવનકાળના પ્રસંગો, થાંભલા અને દિવાલો પર તથા છતમાં, ચિત્રો અને સ્ટેચ્યુરૂપે પ્રદર્શિત કરેલા છે. મુખ્ય દર્શન પણ ખૂબ જ સુંદર છે. અહીં દુનિયાના મહાન ચિત્રકારો અને શિલ્પીઓની કલાકારીગરી રજૂ થયેલી છે. આ બધાનું વર્ણન કરવા માટે શબ્દો ઓછા પડે. આ કલા તો નજરે જઈને જુઓ તો જ માણી શકો. વેટિકનનું ચર્ચ, દુનિયાનું સર્વશ્રેષ્ઠ ચર્ચ છે. ચર્ચની બાજુના મકાનમાં નામદાર પોપનું નિવાસસ્થાન છે. પોપ દર બુધવારે અને રવિવારે, જાહેર જનતાને સંબોધવા બહાર આવતા હોય છે. દર વર્ષે નવા પોપની નિમણુંક કેવી રીતે થાય છે, તેની માહિતી પણ અમે મેળવી. હવે અમારે જવાનું હતું, ફ્લોરેન્સ શહેર જોવા. ત્રણેક કલાકની મુસાફરી પછી ‘પોન્ટાસિવ’ ગામની હોટેલમાં રાત્રિ પસાર કરી. પછીના દિવસે હોટેલથી નીકળી એક કલાકમાં ફ્લોરેન્સ પહોંચ્યા. આ શહેર ‘આર્નો’ નદીને કિનારે વસેલું છે. નદીમાં બાંધેલો નાનકડો ચેક ડેમ જોયો. શહેરના મુખ્ય વિસ્તારો ચાલીને જોયા પરંતુ જોવા જેવું ખાસ કંઈ છે નહિ. અહીંથી નીકળીને પડુઆમાં રાત્રિ વિશ્રામ કરી, બીજા દિવસે વેનિસ પહોંચ્યા.

ભૂમધ્ય સમુદ્રને કિનારે ૧૧૮ ટાપુઓ પર વસેલું વેનિસ એક સુંદર શહેર છે. અમે કિનારેથી એક મોટી બોટમાં બેસીને કલાકેકમાં વેનિસ પહોંચી ગયા. અહીં ટાપુઓને કારણે સામસામેનાં મકાનો વચ્ચે રસ્તા છે જ નહિ, બલ્કે નહેરો છે. એક મકાનથી બીજા કોઈ મકાનમાં જવું હોય તો નહેરમાં થઈને બોટમાં બેસીને જ જવું પડે. નહેરોમાં ફરતી નાની બોટને ‘ગોન્ડોલા’ કહે છે. તેમાં છ જણ બેસી શકે છે. અહીં ભરચક મકાનોને કારણે, અલગ ટાપુઓ જેવું દેખાતું ન હતું. વેનિસના બજારમાં થઈને અમે ‘સેન માર્ક સ્ક્વેર’ નામના ચોકમાં ગયા. આ એક જાણીતી જગ્યા છે. પ્રવાસીઓને કારણે આ સ્થળ ભરચક લાગતું હતું. અહીં એક ચર્ચ છે, એક પુરાણું મોટું ઘડિયાળ છે. થોડું ચાલ્યા પછી, એક નહેરમાં ‘ગોન્ડોલા’માં બેઠા અને નહેરોમાં ફર્યા. અમને ‘ગ્રેટ ગેમ્બલર’ ફિલ્મના ગીતની એક કડી ‘દો લબ્ઝોં કી હૈ દિલકી કહાની….’ યાદ આવી ગઈ. ગોન્ડોલામાં ફરવાની મઝા આવી ગઈ. ‘બ્રીજ ઓફ સાઈ’ નામે ઓળખાતો એક પુલ જોયો. વેનિસ એક રોમેન્ટીક શહેર છે. ગોન્ડોલાની સવારી બાદ નહેરને કિનારે ‘મુરાનો’ નામની ગ્લાસ ફેક્ટરી જોવા ગયા. અહીં કાચને ગરમ કરી તેમાંથી બોટલ, રમકડાં વગેરે વસ્તુઓ પળવારમાં બનાવી દે છે. એ પછી રાજાનો મહેલ દૂરથી જોયો. વેનિસ જોતાં જોતાં, શેક્સપિયરનું નાટક ‘મરચંટ ઓફ વેનિસ’ સ્મૃતિપટ પર તાજું થયું. શેક્સપિયરનાં નાટકોમાં વેનિસ તરફની વાત વધુ આવે છે. વેનિસ અને ઈટાલી પરથી મને એક બીજી વ્યક્તિ યાદ આવી ગઈ. હા, તે છે સોનિયા ગાંધી. તેમનું વતન વેનિસની નજીક છે. રળિયામણું વેનિસ જોઈ છેવટે અમે પેલી મોટી બોટમાં ભૂમધ્ય કિનારે પાછાં આવ્યાં. બપોરનું જમવાનું બોટમાં જ હતું, જે ખૂબ ગમ્યું.

હવે અમે ઉપડ્યા ઓસ્ટ્રિયા દેશના ‘ઇન્સ્બ્રુક’ શહેર તરફ. સાંજ પડતા પહેલાં ત્યાં પહોંચી ગયા. ઇન્સ્બ્રુકનો અર્થ છે ‘રીવર બ્રીજ’. ‘ઇન્સ્બ્રુક’ના મુખ્ય વિસ્તારમાં થોડું ફર્યા. બજારો, ખાણીપીણી, મકાનો બધું સરસ હતું. રાજાનો મહેલ, ભાષણ કરવાની જગા,ચર્ચ વગેરે જોયું. એક જગાએ મોટી ફ્રેમ ગોઠવેલી હતી, ત્યાં ફોટા પડ્યા. ઇન્સ્બ્રુક મ્યુઝીક માટે જાણીતું છે. એક જગાએ સંગીતકારોની મહેફિલ ચાલતી હતી. ઘણા પ્રેક્ષકો હતા. અમે પણ ત્યાં થોડી વાર ઊભા રહી ગયા. હિટલરે ઇન્સ્બ્રુકમાં યહૂદીઓને મારવા માટેનો એક કોન્સન્ટ્રેશન કેમ્પ(યાતનાગૃહ) ઊભો કર્યો હતો. તે જાણીને ઘણું દુઃખ થયું. અહીંથી એક કલાકને અંતરે ‘એક્ઝામ’ ગામના ડુંગરાળ પ્રદેશમાં આવેલી હોટેલમાં અમારો મુકામ હતો. આ જગા ખૂબ ગમી. બધી બાજુએ ડુંગરો અને ખીણો, લીલાં મેદાનો અને ચરતી ગાયો જોવા મળ્યાં. ગાયોના ગળામાં બાંધેલી ઘંટડીઓનો રણકાર તો હજુએ કાનમાં ગુંજે છે ! યુરોપમાં બધે જ નાનામોટા આકારની આવી ઘંટડીઓ વેચાતી મળે છે. જો કે મોંઘી પણ છે. DDLJ ફિલ્મમાં આવી ઘંટડીઓ જોઈ હતી. બીજે દિવસે અહીંથી નજીક આવેલા વોટન્સ શહેર ગયાં. અહીં ‘સ્વોરોસ્કી’ નામની જગાએ એક પ્રખ્યાત ‘ક્રિસ્ટલ વર્લ્ડ’ (સ્ફટિકની દુનિયા) ઊભું કર્યું છે એ જોવા જેવું છે. એક ખુલ્લા વિસ્તારમાં માણસનો એક મોટો ચહેરો બનાવેલો છે. તેના પર પાંદડાં અને લૉન છવાયેલી છે. તેની આંખો ક્રિસ્ટલથી તગતગે છે. તેના મુખમાંથી ધોધની જેમ પાણી નીકળીને નીચે ગોળાકાર કુંડમાં ભેગું થાય છે. તે પાણી પણ નીતર્યા કાચ જેવું ચોખ્ખું છે. માણસના આ મોટા ચહેરાની પાછળ બે માળનું મોટું મકાન છે, પણ એ લોનથી એવી રીતે ઢંકાયેલું છે કે તેનો જરા પણ ભાગ બહારથી દેખાય નહિ. કોઈને ખબર જ ન પડે કે અહીં આવડું મોટું મકાન છુપાયેલું છે. આ મકાનમાં ક્રિસ્ટલની એટલી બધી કલાકૃતિઓ મૂકેલી છે કે ના પૂછો વાત ! ખબર જ ના પડે કે આ બધું કઈ રીતે બનાવ્યું હશે. ક્રિસ્ટલનાં ઝુમ્મરો, માણસ અને પ્રાણીઓના આકારો, પ્રકાશ અને રંગોનું અદભૂત મિશ્રણ. એક ગુંબજમાં અસંખ્ય હીરાઓ જડેલા અને તેના પર પ્રકાશને લીધે લાગતું ભુલભુલામણી જેવું દ્રશ્ય. એક જગાએ ચાલો અને જ્યાં પગ મૂકો ત્યાં ચમકી ઉઠતા રંગબેરંગી ક્રિસ્ટલ. બધું જ અદભૂત લાગે. પછી ક્રિસ્ટલની એક દુકાન જોઈ. તેમાં ક્રિસ્ટલની બધી જ વસ્તુઓ મળે છે, પણ મોંઘી છે. જો કે એક જ જગાએ આટલું બધું મળે, એ વિશિષ્ટતા છે. ‘ક્રિસ્ટલ વર્લ્ડ’ ઘણું જ ગમ્યું. અહીંથી ચાલ્યા નાનકડા દેશ લીચેન્સ્ટાઈન તરફ. ઓસ્ટ્રિયા અને સ્વીટ્ઝરલેન્ડની વચ્ચે આવેલો, ફક્ત ૧૬૦ ચોરસ કી.મી. જેટલી જમીન ધરાવતો, દુનિયાનો બીજા નંબરનો નાનો દેશ છે. તેના પાટનગર વાડુઝમાં પહોંચ્યા. વોટન્સથી વાડુઝ પહોંચતાં અઢી કલાક લાગ્યા. અહીં થોડું ફર્યા, પણ ખાસ કંઈ જોવા જેવું નથી. વાડુઝથી અમે નીકળ્યા ઝુરીચ તરફ. ફરીથી અમે સ્વીટ્ઝરલેન્ડમાં પ્રવેશી રહ્યા હતા. રસ્તો રાઈન નદીના કિનારે કિનારે હતો. આ નદી છ દેશોમાં થઈને વહે છે. તેની મોટા ભાગની લંબાઈ જર્મનીમાં છે. તમે નકશામાં જોશો તો અમે ફરેલા દેશોમાં સ્વીસ વચ્ચે છે. પૂર્વમાં ઓસ્ટ્રિયા, પશ્ચિમમાં ફ્રાન્સ અને ઈંગ્લેન્ડ, ઉત્તરમાં જર્મની, ઉત્તર-પશ્ચિમમાં નેધરલેન્ડ અને બેલ્જીયમ તથા દક્ષિણમાં ઈટાલી છે.

રાઈન નદી એક જગાએ ધોધરૂપે પડે છે. ધોધની ઊંચાઇ ૨૬ મીટર છે. અમે આ ધોધ જોવા કોચમાંથી ઉતર્યા. ધોધ સામેથી જોયો. શું ભવ્ય ધોધ છે ! નદીનું પાણી તેના આખા પટમાં ધોધરૂપે પડતું હોય તે દ્રશ્ય કેટલું બધું સોહામણું લાગે ! થોડી વાર સુધી તો ધોધનું ઉછળતું, કૂદતું પાણી જોઈ જ રહ્યા. પછી નીચવાસમાં બોટમાં બેસી ધોધની સાવ નજીક ગયા. ધોધના વચલા ભાગમાં થોડો જમીનનો ભાગ છે, એના પર ઉતર્યા અને પગથિયાં ચડીને ઉપર તરફ ગયા. અહીંથી ધોધના બંને બાજુના ભાગ ખૂબ નજીકથી દેખાય છે તથા ઉપરવાસમાંથી આવતી નદી પણ દેખાય છે. કેટલું મઝાનું દ્રશ્ય ! ધોધને સાવ નજીકથી જોયો. હાથ અડકાડી શકાય એટલો નજીક ! પણ જો પડ્યા તો ગયા સમજો. અહીં ધોધમાં ક્યાંય સ્નાન કરી શકાય તેમ નથી. ધોધ જોઈને ખૂબ સંતોષ થયો. નાયગરા ધોધની યાદ આવી ગઈ. સ્વીસમાં ટ્રમલબેક ધોધ નહિ જોયાનો અફસોસ થોડો ઓછો થઇ ગયો. કુદરતી દ્રશ્યોમાં સૌથી વધુ સૌન્દર્ય કદાચ ધોધનું છે. દુનિયાના વિખ્યાત ધોધ જેવા કે અમેરિકામાં નાયગરા, દક્ષિણ આફ્રિકામાં વિક્ટોરિયા, બ્રાઝીલમાં ઇગુઆસુ એવા મોટા અને ભવ્ય ધોધ છે કે બસ, કુદરતની આ લીલાને જોયા જ કરો ! તો ભારત પણ કંઈ કમ નથી. પ્રખ્યાત જોગનો ધોધ તથા કુટ્રાલમનો ધોધ ઉપરાંત કર્ણાટકમાં યેરુથેરાપલ્લી અને મધ્ય પ્રદેશમાં ચિત્રકોટ તથા તીરથગઢના ધોધનો નઝારો જરૂર માણવા જેવો છે. અલકનંદા નદીના માર્ગમાં તો કેટલાયે ધોધ તેમાં પડે છે.

રાઈન ફોલથી અમારી ગાડી ‘ઝુરીચ’ તરફ ચાલી. ૪૫ મિનિટમાં તો ઝુરીચ હોટેલમાં પહોંચી ગયા. રાત રોકાઈને બીજા દિવસે અમે નીકળ્યા જર્મની તરફ. અમે નાનામોટા થઈને કુલ ૧૧ દેશોમાં ફર્યા, તેમાં આ છેલ્લો દેશ હતો. ઝુરીચથી આગળનો રસ્તો ગાઢ જંગલોમાં થઈને પસાર થતો હતો. જંગલો એટલાં ગાઢ કે દિવસે પણ સૂર્યપ્રકાશ વૃક્ષોની વચ્ચેથી પ્રવેશી ન શકે. તેથી આ જંગલો ‘બ્લેક ફોરેસ્ટ’ તરીકે ઓળખાય છે. તે લગભગ ૧૨૦૦૦ ચોરસ કી.મી.માં પથરાયેલાં છે. વચ્ચે ડેન્યૂબ નદીનાં પણ દર્શન થયાં. ઝુરીચથી બે કલાકના ટ્રાવેલિંગ પછી જંગલમાં જ ‘ધ્રુબા’ નામે એક ગામ આવ્યું. ચારે બાજુ જંગલો અને વચ્ચે નાના મેદાનમાં એક નાનું ગામ. કેટલું સરસ લાગે ! એક બાજુ એક ખળખળ કરતું ઝરણું વહેતું હતું. આ ગામ તેના ‘કકૂ ઘડિયાળો’ માટે પ્રખ્યાત છે. આ ઘડિયાળો બનાવવાની અહીં ફેક્ટરી છે. જો કે ફેક્ટરી જેવું ખાસ કંઇ છે નહિ, કેમ કે ઘડિયાળો હાથથી બનાવવામાં આવે છે. કકૂ એટલે કોયલ. આવા ઘડિયાળમાં ટકોરા પડવાના સમયે એક નાની બારી ખુલે અને એક નાની કોયલ બહાર આવી મધુર અવાજ કરે એવી ગોઠવણ કરેલી હોય છે. આથી આ ઘડિયાળો ‘કકૂ ઘડિયાળો’ તરીકે ઓળખાય છે. વળી આ ઘડિયાળોને બહારથી જાતજાતનું કલાત્મક સુશોભન કરવામાં આવે છે, તેથી તો તે બહુ જ આકર્ષક લાગે છે. ફેક્ટરીની એક દિવાલ પર બહારથી એક મોટું બે માળનું ‘કકૂ ઘડિયાળ’ લગાડેલું છે. જર્મનીનું આ સૌથી મોટું ઘડિયાળ છે. તેનાં અંદરનાં ચક્રો પણ પારદર્શક કાચમાંથી જોઈ શકાય છે.અહીં વેચાણ વિભાગમાં જાતજાતનાં કેટલાંયે ઘડિયાળો જોયાં. દેખાવમાં ખૂબ સરસ, ખરીદવાનું મન થઇ જાય એવાં. અહીં બધે થોડું ફર્યા. પછી પેલા ઝરણામાં પથ્થરો પર બેસી, પગથી પાણી ઉડાડવાની મઝા માણી. અહીંથી અમે જર્મનીમાં આગળ ચાલ્યાં. ત્રણેક કલાક પછી ‘હાઈડલબર્ગ’ શહેર આવ્યું. શહેરનો મુખ્ય વિસ્તાર, ચોક, મકાનો, નદી, સુંદર કોતરણી અને સ્ટેચ્યુવાળો પુલ એ બધું જોઈ ‘હેપનહીમ’માં હોટેલ પર પહોંચ્યા. યુરોપનો પ્રથમ મનુષ્ય હાઈડલબર્ગમાં પેદા થયાની સાબિતી મળી છે. એ પછીનો દિવસ આરામનો દિવસ હતો. યુરોપ પ્રવાસનો આ છેલ્લો દિવસ હતો. બપોર પછી હોટેલ પરથી નીકળી, નદી કિનારે બગીચામાં આરામ ફરમાવી, સાંજે ૭ વાગે ફ્રેન્કફર્ટ એરપોર્ટ પહોંચ્યા અને રાત્રે વિમાનમાં બેસી, ઉપડ્યા વતન તરફ…. હા, વતન કોને યાદ ના આવે ?

૧૯ દિવસનો પ્રવાસ ખૂબ જ આનંદદાયક રહ્યો. જે કંઈ જોવા નીકળ્યા હતા, તે બધું જ જોવા-માણવા મળ્યું હતું. રહેવા-જમવાની સુવિધા ઘણી જ સારી હતી. ઘણી જગ્યાઓ તો એટલી ગમી કે તે સ્મૃતિપટ પર કંડારાઈ ગઈ છે. હા, થોડાં સ્થળો એવાં હતાં કે તે ના જોયાં હોય તો ચાલે. જેવાં કે ચીઝ ફેક્ટરી, નીસ, મોનાકો, મોન્ટે-કાર્લો, ફ્લોરેન્સ, પડુઆ, વાડુઝ, હાઈડલબર્ગ વગેરે. એને બદલે આમ્સટરડામની વિન્ડમીલો, પેરિસનું લુવ્રે મ્યુઝીયમ, એફીલ પરથી પેરીસનું રાત્રિદર્શન, ફેશન સ્ટ્રીટમાં ચાલીને ફરવાનું, ટ્રમલબેક ધોધ, માઉન્ટ ટીટલીસ, સ્લેજ ગાડીમાં સફર, જર્મનીનું બર્લિન, ફેન્ટેશિયા લેન્ડ – આ બધું બતાવ્યું હોત તો વધારે મઝા આવત. આમ છતાં, એકંદરે તો સારું જ રહ્યું. સહપ્રવાસીઓનો સથવારો પણ ખૂબ સારો રહ્યો. અહીં એક-બે બાબતો જરા ના રૂચી. જેમ કે શહેરોને જોડતા એક્સપ્રેસ રસ્તાઓ પર અંતરો દર્શાવતાં બોર્ડ ઓછાં જોવા મળે છે. યુરોપના દરેક દેશને પોતાની અલગ ભાષા છે. જેવી કે ફ્રેન્ચ, ઇટાલિયન, જર્મન વગેરે. જે તે દેશના લોકો પોતાની સ્થાનિક ભાષામાં જ બોલે. (કાશ ગુજરાતમાં એવું થઈ શકે તો કેટલું સારું !) આપણા જેવા અંગ્રેજી સિવાયની બીજી ભાષા ન જાણતા હોય એટલે ત્યાં તકલીફ પડે.

આમ છતાં, પ્રવાસની મઝા તો કોઈ ઓર જ હોય છે. ફરવાના શોખીન લોકો તો તકલીફોમાં પણ આનંદ માણતા હોય છે. તેઓ તો પોતાની મસ્તીમાં ફરતા રહી ભગવાને સર્જેલી આ અદભૂત દુનિયાને જોવાની તક ક્યારેય જવા દેતા નથી. ઈશ્વરે અમને આ પ્રવાસ હેમખેમ પૂરો કરાવ્યો, તે બદલ મનમાં પ્રભુપ્રાર્થના કરીને આ પ્રવાસવર્ણનને અહીં જ વિરામ આપું છું.

આપણા ગુજરાતમાં ઠેર ઠેર ભરપૂર કુદરતી સૌંદર્ય વેરાયેલું પડ્યું છે. રતનમહાલ પણ આવું જ એક મનોહર કુદરતી મિજાજ ધરાવતું સ્થળ છે. પ્રકૃતિપ્રેમી લોકોને નૈસર્ગિક સાનિધ્યમાં એક દિવસ પસાર કરવો હોય તો આ એક સુંદર જગ્યા છે. વળી, એ સાથે સાથે થોડું ટ્રેકિંગ પણ થઈ શકે એવી આ જગ્યા છે.

રતનમહાલમાં કોઈ મહેલ નથી પરંતુ એ એક ડુંગર છે. પંચમહાલ જિલ્લામાં ગોધરાથી 40 કી.મી. દૂર દેવગઢબારિયા અને ત્યાંથી બીજા 46 કી.મી. દૂર રતનમહાલ આવેલું છે. દેવગઢબારિયા પંચમહાલના ‘પેરીસ’ તરીકે ઓળખાય છે. ગોધરાથી કે દેવગઢબારિયાથી બસમાં, ગાડીમાં કે જીપ ભાડે કરીને રતનમહાલ જઈ શકાય છે. અમે સૌ એક વહેલી સવારે, ગોધરાથી જીપ ભાડે કરીને નીકળી પડ્યા. એ સમયે ઓક્ટોબર મહિનો હતો, નહિ ગરમી કે નહિ ઠંડી એવા ખુશનુમા માહોલમાં આજુબાજુની વનરાજી જોતાં જોતાં, ગોલ્લાવના રસ્તે થઈને દેવગઢબારિયા પહોંચ્યા. અહીં બજારમાં એક દુકાને ભજીયાં-ફાફડા ખાધા અને ચા પીધી. સવારનો પહેલો નાસ્તો તો બધાને ગમે ! દેવગઢબારિયાથી સાગટાલાને રસ્તે ગામડાંઓ વીંધીને કંજેટા પહોંચ્યા. કંજેટા ગામ આગળથી રતનમહાલનો ડુંગર શરૂ થાય છે. આ બધો પ્રદેશ ડુંગરાળ છે. રતનમહાલના ડુંગરોમાં રીંછોનો વસવાટ છે. આથી આ વિસ્તાર ‘રીંછ અભયારણ્ય’ કહેવાય છે.

કંજેટા ગામ પૂરું થયા પછી ‘રતનમહાલ રીંછ અભયારણ્ય’નું બોર્ડ અમારી નજરે પડ્યું. મનમાં એક પ્રકારનો આનંદ વ્યાપી ગયો. આ પ્રવેશદ્વારથી અંદર ડુંગરની ટોચ પર પહોંચવા માટે 9 કી.મી.નું અંતર છે. રસ્તો બહુ સારો નથી. પરંતુ જીપ જઈ શકે. નાજુક ગાડી ન જઈ શકે. આપણી ગાડી પ્રવેશદ્વાર આગળ મૂકી દેવી પડે અને અહીંથી અંદરના 9 કી.મી. માટે જીપ કરવી પડે. અહીં કદાચ જીપ ના પણ મળે એવું બને.

અમારી જીપ અંદર દાખલ થઈ. ચારે બાજુ જંગલો જ જંગલો હતાં. જમણી બાજુ એક નાનું મકાન હતું. અહીંથી રતનમહાલ ડુંગર પર જવાની પરવાનગી મળે છે. એ માટે વ્યક્તિદીઠ ૨૦ રૂપિયાની ટીકીટ લેવાની હોય છે. આ વિધી પતાવીને અમે ચઢાણવાળા કાચાપાકા માર્ગે જંગલોમાં આગળ વધ્યા. વચ્ચે એક બે નાનાં ગામ આવ્યાં. આ જંગલમાં પણ આ લોકો રહે છે એ જાણી નવાઈ લાગી ! તેઓ મકાઈની ખેતી કરે છે અને શાકભાજી ઉગાડે છે. અહીં આધુનિક દુનિયાનું કોઈ ચિહ્ન દેખાતું નથી. તે છતાં અહીંની મસ્તીમાં એ લોકો જીવે છે. એક ગામ આગળથી બે પોલીસવાળા બાઈક પર અમારી પાછળ પાછળ છેક ઉપર સુધી આવ્યાં. એમના આવવાના કારણની અમને પાછળથી ખબર પડી. ડુંગર ઉપર પહોંચ્યા પછી બીજી બાજુ ઊતરો તો મધ્યપ્રદેશની સરહદ શરૂ થઈ જાય છે. મધ્યપ્રદેશના કેટલાક લુંટારૂઓ સરહદ પરથી આ બાજુ આવી, અહીં ફરવા આવતા પ્રવાસીઓને લૂંટી લે છે. આવા બે ચાર બનાવો બન્યા પછી, સરકારે પ્રવાસીઓની સલામતી માટે પોલીસની વ્યવસ્થા કરી છે.

અમે ટોચ પર પહોંચ્યા. અહીં ખુલ્લા મેદાનમાં એક મોટી છત્રી બાંધેલી છે. એમાં બેસો, રમો, આરામ કરો અને મઝા કરો ! ડુંગરની પાછળનો ભાગ અહીંથી આખેઆખો જોઈ શકાય છે. દ્રશ્ય ખૂબ સુંદર છે. બાજુમાં થોડુંક ચાલ્યા પછી એક જૂનુંપુરાણું તૂટેલું શિવમંદિર છે. કોઈ પૂજારી નથી. પૂજા થતી નથી. ટૂંકમાં, અહીં ટોચ પર અમારા અને બે પોલીસ સિવાય કોઈની વસ્તી ન હતી. રીંછ જોવા માટે પોલીસને પૂછ્યું, તો જાણવા મળ્યું કે રીંછ હોય છે તો ખરાં પરંતુ અહીં દિવસે બહાર ખુલ્લામાં જોવા ન મળે. ડુંગરની આજુબાજુ ખૂંદી વળો કે રાતના આવો તો જોવા મળી શકે. પરંતુ એ મોહ જતો કરીને લગભગ બે કલાક રોકાયા બાદ જીપ પાછી વાળી. પોલીસ પણ અમારી પાછળ પરત આવ્યા. રસ્તામાં થોડું આજુબાજુ જંગલમાં રખડ્યા. ઘણી બધી જગ્યાએ ફોટા પાડ્યા. પ્રકૃતિની ગોદમાં વિહરવાની મઝા આવી ગઈ. નીચે પહોંચીને અમારે બીજું એક સ્થળ જોવાનું હતું. તેનું નામ છે ‘ભીંડોલ’.

અમે નીચે પ્રવેશદ્વાર સુધી પાછા આવી ગયા. અહીંથી 2 કિ.મી. દૂર ડુંગરને સમાંતર જઈએ એટલે ભીંડોલ ગામ આવે છે. આ જગ્યાને એક પિકનિક સ્થળ તરીકે વિકસાવવામાં આવી છે. રતનમહાલ આવવાનું થાય તો ભીંડોલ તો જવું જ રહ્યું ! અહીં ગાડી પાર્કિંગની સરસ વ્યવસ્થા છે. બાગબગીચા, ચોતરા અને ચારે તરફ વૃક્ષોની સુંદર ઘટા. અહીં રહેવા માટે ઘણા કોટેજ છે. રાત રોકાવું હોય તો આરામથી રોકાઈ શકાય. કોટેજમાં ન રહેવું હોય તો તંબૂઓ ઉપલબ્ધ છે. જમવાની વ્યવસ્થા પણ છે. અહીં જમવાની સગવડની અમને ખબર ન હતી એટલે અમે તો બધું ઘેરથી બનાવીને લઈ આવ્યાં હતાં. ભાખરી, થેપલાં, શાક, અથાણું, પાપડ, દહીં, મેથીનો મસાલો, આથેલાં મરચાં-ખાવાની મઝા પડી ગઈ !

રતનમહાલના ડુંગર પરથી પાનમ નદી નીકળે છે અને ભીંડોલ આગળથી મેદાનમાં પ્રવેશે છે. અહીં તો આ નદી એક ઝરણાં જેવી લાગે. અહીં રહેવા માટેના તંબૂઓ આ નદીને અડીને જ બાંધેલા છે. એટલે તંબૂમાં સૂતા સૂતા, પથ્થરોમાંથી વહેતી, ઊછળતી-કૂદતી નાનકડી નદીનો ખળ ખળ અવાજ કેટલો મીઠો લાગે ! જરા કલ્પના કરી જુઓ ! ભીંડોલની કોટેજોની પાછળના ભાગમાંથી પણ રતનમહાલ પર ચડી શકાય છે. અહીં જીપ કે બાઈક જઈ શકે તેમ નથી. પાનમ નદીના કિનારે કિનારે એક કેડી છે. એ કેડી માર્ગે નદીને જોતાં જોતાં ચાલીને ઉપર જઈ શકાય છે. આ કેડી પથરાળ છે. લાકડીનો ટેકો લઈને ચઢીએ તો થાક ઓછો લાગે. આ એક પ્રકારનું ટ્રેકિંગ જ છે. અમે ઝરણાં જેવી પાનમને કિનારે કેડીના ઊંચાનીચા રસ્તા પર ચડવાનું શરૂ કર્યું. નદી ક્યાંક સાંકડી તો ક્યાંક વિશાળ. પથ્થરોમાં વહીને ઊછળતી નદીનું સ્વરૂપ ક્યાંક રૌદ્ર લાગે. ચોમાસામાં પાણી વધુ હોય ત્યારે આ નદીનું રૂપ જોવાનો ખૂબ આનંદ આવે. અમે ચઢતાં ગયાં. લગભગ ત્રણેક કી.મી. જેટલું ચઢ્યા પછી નદીની મધ્યે પથ્થરો પર જઈને બેઠા. ચારે બાજુ ઘનઘોર જંગલો જ હતાં. હવે તો કેડી પણ દુર્ગમ હતી. એવામાં એક બાજુથી વાંદરાઓનું ટોળું આવી ચડ્યું. અમે વાંદરાઓના નિશાન પર હોઈએ એવું લાગતું હતું ! તેઓ ખસતા ન હતાં. દુર્ગમ કેડીમાં રસ્તો પણ માલુમ પડતો ન હતો. છેવટે અમે પાછાં વળવાનું નક્કી કર્યું. વળી, થાક્યા તો હતા જ. ધીમે ધીમે છેક નીચે ભીંડોલ પહોંચ્યા. થોડો વિરામ કર્યો. આ રીતે ભીંડોલની યાદો મનમાં ભરીને દેવગઢબારિયા તરફ રવાના થયા. ભીંડોલથી ઉપરના રસ્તે ટ્રેકિંગ કરવા ન જતાં આસપાસનો વિસ્તાર જોઈને પાછા વળી જવું હિતાવહ છે.

સાંજ પડવા આવી હતી. અમે ગોધરા તરફ મૂળ રસ્તે પાછા વળી રહ્યાં હતાં. ચોમેર અંધકારનું સામ્રાજ્ય વ્યાપેલું હતું. બાજુમાં ઊભેલો માણસ પણ ન દેખાય એટલું અંધારું ! અમે એક જગાએ જીપ ઊભી રાખી. ઊતરીને થોડી વાર એક ઝાડ નીચે ઊભાં રહ્યાં અને નિર્જન વગડામાં બિહામણા અંધકારનો અનુભવ કર્યો. એ પછી એક ગામ આવ્યું ત્યાં ચાની લારી પર ચા પીધી. ગોધરા પહોંચ્યા ત્યારે રાતના નવ વાગ્યા હતા. એક દિવસનો આ અનુભવ અદ્દભુત અને અવર્ણનીય રહ્યો. થોડો વધુ સમય હોય તો દેવગઢબારિયા ગામનો એક આંટો મારી લેવા જેવો ખરો. સાફસુથરાં અને પહોળા રાજાશાહી વખતના રસ્તા, ગામને છેડે ટાવર, દેવગઢનો ડુંગર, ગામને પાદરે વિશાળ પટમાં વહેતી પાનમ નદી – આ બધું જોઈને દેવગઢબારિયાને પંચમહાલનું ‘પેરીસ’ કેમ કહે છે તે સમજાઈ જશે. ગોધરાથી 8 કી.મી. દૂર અમદાવાદના રસ્તે ‘સામલી’ નામના સ્થળે ‘નૈસર્ગિક વિહાર’ પણ જોવા જેવી જગ્યા છે.

સામાન્ય રીતે લોકો જાણીતાં સ્થળોએ ફરવા જવાનું પસંદ કરતા હોય છે. પરંતુ રતનમહાલ જેવું ઓછું જાણીતું સ્થળ પણ ઘણું સરસ છે. પ્રકૃતિપ્રેમીઓને તો એ ગમવાનું જ.

કુદરતી સૌંદર્યથી ભરપૂર હોય એવાં કેટલાંયે સ્થળો આપણા ગુજરાતમાં ઘરઆંગણે આવેલાં છે. નિનાઈ ધોધ આવું એક અનુપમ સુંદરતા ધરાવતું સ્થળ છે. આ સ્થળ વડોદરાથી ૧૮૦ કી.મી. દૂર જંગલોની વચ્ચે, ગુજરાતને છેવાડે, મહારાષ્ટ્રની સરહદને અડીને આવેલું છે. વડોદરાથી સવારે નીકળી ને સાંજે પાછા આવી શકાય છે.

નિનાઈ ધોધની મઝા માણવા અમે જાન્યુઆરીની એક ઠંડી સવારે વડોદરાથી નીકળી પડ્યા. અમારું દસ વ્યક્તિઓનું ગૃપ હતું. વડોદરાથી ડભોઈ, તિલકવાડા, રાજપીપળા, વિસલખાડી અને મોવી થઈને ડેડીયાપાડા પહોંચ્યા. વીસલખાડીવાળો જંગલોમાં થઈને પસાર થતો ઊંચોનીચો રસ્તો મનને આનંદ આપે છે. ડેડીયાપાડાથી નિનાઈ ૩૫ કી.મી. દૂર છે. અહીંથી વનવિભાગની મંજૂરી લઈને જવાનું હોય છે. અમે ડેડીયાપાડામાં વનવિભાગની ઓફીસ શોધી કાઢી. ત્યાંથી તેઓએ કહ્યું કે નિનાઈ માટેની મંજૂરી તમારે શીંગરોટી ગામથી લેવાની, એટલે અમે નિનાઈને રસ્તે આગળ વધ્યા. દસેક કી.મી. પછી શીંગરોટી ગામ આવ્યું. ત્યાં જરૂરી રકમ ભરીને નિનાઈ જવાની મંજૂરી મેળવી લીધી અને આગળ ચાલ્યા. શીંગરોટી પછી મોઝદા, સગાઈ થઈને અમે નિનાઈ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું. આ માર્ગમાં ડેડીયાપાડાથી જ જંગલો શરૂ થઈ જાય છે. રસ્તો સારો છે. રસ્તામાં ચેકડેમ, કેસૂડાનાં ઝાડ અને જંગલો મનને અનોખો આનંદ આપે છે. સગાઈ ગામમાં રહેવા માટેની કોટેજો છે. જમવાની વ્યવસ્થા પણ સારી છે. નદીના કોતર પાસે જંગલમાં બાંધેલી આ કોટેજોમાં રહેવાનું ગમે એવું છે. જો કે મચ્છરો વધુ છે. અંતે અમે નિનાઈ નજીક જઈ પહોંચ્યા.

નિનાઈ પાસે એક બોર્ડ લગાવેલું છે, ‘પ્રકૃતિનું અદભૂત સૌંદર્ય, નિનાઈ ધોધ.’ ત્યાં તીર વડે રસ્તો દર્શાવીને લખેલું છે ‘નિનાઈ ધોધ : અહીંથી 4 કી.મી.’ આ ચાર કી.મી.નો કાચો રસ્તો છે પરંતુ ગાડી જઈ શકે છે. હા, ચોમાસામાં કદાચ ના જઈ શકાય.

ધોધના વિસ્તારમાં દાખલ થતાંમાં જ એક સુંદર મઢૂલી બાંધેલી છે. મઢૂલીનું છાપરું અને બેઠકો વાંસનાં બનાવેલાં છે. સરસ ઠંડકવાળી જગ્યા છે. બપોરના બાર થયા હતાં. અમને સૌને ભૂખ લાગી હતી અહીં બેસીને પહેલાં તો અમે જમી લીધું. સૌ ઘરેથી જમવાનું લઈને આવ્યા હતાં. થેપલાં, ભાખરી, અથાણું, છૂંદો, દહીં, મસાલો અને ચટણી ખાવાની મજા આવી ગઈ. હવે અહીંથી જંગલમાં ૧૫૦ પગથિયાં ઊતરીએ એટલે ધોધનાં દર્શન થાય ! આ પગથિયાં પણ વાંસનાં જ બનાવેલાં છે. આડાઅવળાં, વાંકાચૂકા રસ્તે અમે પગથિયાં ઉતરીને નીચે પહોંચ્યા અને અનુપમ ધોધ જોયો ! મન ભાવવિભોર થઈ ગયું. ધોધ આશરે સો-એક ફૂટની ઊંચાઈએથી પડે છે. અહીં માનવવસ્તી વગરના જંગલમાં ધોધના કર્ણપ્રિય અવાજ સિવાય બીજો કોઈ જ કોલાહલ નથી. એક પરમ શાંતિનો અનુભવ થાય છે.

ઉપરથી એક નદી જ અહીં ધોધરૂપે નીચે પડે છે. ધોધનું પાણી નાનકડી તલાવડી રચે છે અને તેમાંથી ઊભરાઈને પાણી નદીરૂપે આગળ વહે છે. તલાવડીને કિનારે પથ્થરો પર બેસીને સ્નાન કરી શકાય એમ છે. તલાવડીમાં થોડે સુધી જઈ શકાય છે પરંતુ ત્યારબાદ પાણી ઊંડું છે. આથી છેક ધોધ સુધી જઈને ધોધની નીચે ઊભા રહેવાનું શક્ય નથી. બસ, તલાવડીને કિનારે બેસી ધોધને નિરખ્યા કરો, કુદરતી સંગીતને માણ્યા કરો અને આજુબાજુના અસ્તવ્યસ્ત ખડકોમાં ઘુમ્યા કરો ! અમે પાણીમાં ઊભા રહીને ભાતભાતના ગીતો ગાયા. અમારામાંના એક યુવાન મિત્ર તો કિનારે ખડકો પર યોગસાધના કરવા બેસી ગયા ! થોડીવાર માટે તો વાતાવરણ પ્રાચિનકાળના ઋષિયુગ જેવું પવિત્ર થઈ ગયું. અમે સૌ આજુબાજુના ખડકો પર ચઢ્યા અને આસપાસનો બધો વિસ્તાર ખૂંદી વળ્યા. એક બાજુના ખડકો પર ચઢીને, સાચવીને તલાવડીની ધારે-ધારે ધોધની થોડું નજીક જઈ શકાય તેમ છે પરંતુ પગ લપસી ના જાય એનું ખૂબ ધ્યાન રાખવું પડે. અમે કેટલાક લોકો ધોધની શક્ય એટલું નજીક જઈ આવ્યા. જો કે આ ઋતુમાં ધોધમાં પાણી ઓછું રહે છે પરંતુ ચોમાસામાં આસપાસની નદીઓમાં પુષ્કળ પાણી આવે ત્યારે ધોધ ખૂબ મોટો હોય અને એની ગર્જના પણ ભારે હોય !

અમે બે કલાક સુધી અહીં રોકાયા. સ્નાન કર્યું. સૌએ એકમેકના ફોટા પાડ્યા. છેલ્લે કુદરતની આ લીલા નિરખતાં ધીરે ધીરે પગથિયાં ચઢીને ઉપર આવ્યા. થોડું બેસીને આરામ કર્યો. એ પછી ફરીથી પેલો ૪ કી.મી.નો કાચો રસ્તો કાપીને બહાર નીકળ્યા. નિનાદ ધોધના મુખ્ય બોર્ડથી સીધા ૨ કી.મી. આગળ જતાં ‘માલસામોટ’ નામનું ગામ આવે છે. ગુજરાતની સરહદ અહીં પૂરી થાય છે. અહીંથી મહારાષ્ટ્ર શરૂ થાય છે. માલસામોટ ટેકરી પર વસેલું ગામ છે. અહીં પણ રહેવા-જમવાની સારી સગવડ છે. આ વિસ્તારમાં રાત રોકાવવું હોય તો સગાઈ અથવા માલસામોટમાં રહી શકાય. નવાઈ એ છે કે અહીં બધે જંગલોમાં ફરીએ ત્યારે એમ લાગે જ નહિ કે આપણે ગુજરાતમાં ફરી રહ્યા છીએ. જાણે હિમાલયના કોઈ ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં ફરતા ન હોઈએ એવું લાગે ! આવા રમ્ય સ્થળો આપણા ગુજરાતમાં છે. નિનાઈથી, ધોધનાં સ્મરણો સાથે લઈ અમે મૂળ રસ્તે પાછા વળ્યાં અને સાંજના આઠેક વાગે વડોદરા પહોંચી ગયા.

નોંધ: આ માર્ગમાં રાજપીપળાની નજીક આશરે ૬ કી.મી. દૂર કરજણ નદી પરનો ડેમ જોવાલાયક છે. નિનાઈથી પાછા ફરતા ડેમની મુલાકાત લઈ શકાય છે. પરંતુ યાદ રહે કે ડેમની મુલાકાત માટે પ્રવેશ સાંજે છ વાગ્યે બંધ થઈ જાય છે. કદાચ આ માટેની પરવાનગી રાજપીપળામાંથી મેળવી શકાય.