વાતોનું વર્તુળ – સંકલિત

[1] શામળો – મદનકુમાર અંજારીયા ‘ખ્વાબ’

શેઠના ભવ્ય દીવાનખંડમાં સાફસુફી કરતો દશેક વર્ષનો નોકર શામળો અચાનક થંભી ગયો ! નવા કેલેન્ડરને એ મુગ્ધ નજરે જોઈ રહ્યો. દીવાલ પર શોભતા એ રંગીન કેલેન્ડર પરનું ચિત્ર શામળાની આંખોમાં ઝીલાતું હતું – મટકીને ભોંય પર પટકીને માખણ ખાતા કાનુડાનું મનોહર ચિત્ર !

શામળાના મોંમા પાણી આવી ગયાં. ચિત્રમાનું માખણ જોઈને એનું ભૂખ્યું પેટ હાંફવા લાગ્યું ! ભુખથી વ્યગ્ર શામળાએ બાળસહજ વૃત્તિથી એ ચિત્રમાંના માખણની જગ્યાએ જીભને ચાટી ! ….અને એ જ ક્ષણે ત્યાં આવી ચડેલા શેઠની સણસણતી થપ્પડ ઝીંકાઈ શામળાના ગાલ પર : ‘સાલ્લા ! ભગવાનની તસવીરને ગંદી કરે છે ? બદમાશ !’ શેઠ તાડૂક્યા.
અને શામળો રોતો-રોતો બહાર ચાલ્યો ગયો…
દીવાનખંડમાંથી કે પેલાં કેલેન્ડરમાંથી ?!

[2] માટીની મોટપનો મહિમા – સુરેશ દલાલ

વર્ષો પહેલાં મુંબઈમાં મોટે ભાગે નાટક અને સિનેમા – માત્ર આ બે મનોરંજનનાં સાધનો હતાં. જ્યારે હું નાનો હતો ત્યારે કોઈ અવેતન રંગભૂમિ હતી નહીં, પણ જૂની રંગભૂમિની બોલબાલા હતી. કાલબાદેવી પર ભાંગવાડીમાં દેશી નાટક સમાજનું એક વિશિષ્ટ સ્થાન હતું. દેશી નાટક સમાજ એટલે પ્રભુલાલ દ્વિવેદી, માસ્ટર કાસમભાઈ, મોતીબાઈ અને કંપનીનાં માલિક ઉત્તમલક્ષ્મીબહેન. કોણ જાણે કેમ પણ મને નાટકો જોવાં ગમતાં. નાટકોના સંવાદ અને ગીતો યાદ રહી જતાં. એ નાટકોને આજે યાદ કરીએ તો એમાં બોધતત્વ લાગે, પણ એ નાટકો કરોડરજ્જુ વિનાનાં નહોતાં. એમાં વિષયવસ્તુ તો હોય જ. પ્રહસન વિભાગ પણ હોય અને એ વિભાગમાં છગન રોમિયોના સિક્કા પડતા. ‘સંપત્તિ માટે’ નાટકનું એક દશ્ય હજી યાદ છે.
વધુ આગળ વાંચો »

આપણી આસપાસની નવી દુનિયા – સંકલિત

[1] વિકાસ : વ્યક્તિનો અને સમષ્ટિનો – રમેશ તન્ના

['વિચારવલોણું' સામાયિકમાંથી સાભાર. લેખક 'ગુજરાત ટાઈમ્સ'ના નિવાસીતંત્રી છે. આપ શ્રી રમેશભાઈનો (અમદાવાદ) આ નંબર પર +91 9824034475  સંપર્ક કરી શકો છો.]

વાત અમદાવાદની છે. વિસ્તાર કોઈ પણ ફૂટપાથ. એક ઑફિસર સજ્જન ફૂટપાથ પરથી પસાર થઈ રહ્યા હતા. ઉતાવળમાં હતા. રસ્તામાં કોઈ શ્રમિત રહેતા હશે તેના માટલા સાથે તેમનો પગ અથડાયો. ઓફિસર ગુસ્સે થયા. તેમણે આજુબાજુ નજર કરી. એક મહિલા ચૂલામાં ફૂંકો મારીને બળતું કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી હતી. તેની આંખો ધુમાડાને કારણે લાલઘૂમ થઈ ગઈ હતી. ઓફિસરે ગુસ્સામાં બૂમ મારીને કહ્યું કે, ‘શું માંડ્યું છે આ ? રસ્તામાં માટલું મુકાતું હશે ? તમે તો કેવા લોકો છો, અહીં રસ્તામાં રહો છો ? આ રીતે ખુલ્લેઆમ રસ્તામાં રહેતાં તમને શરમ નથી આવતી ?’
એ મહિલાએ બે હાથ જોડીને ઓફિસરની માફી માગી. પછી ધીમેથી બોલી, ‘ભાઈસાહેબ, અમને અહીં રસ્તામાં રહેતા ઘણી તકલીફ પડે છે અને શરમ પણ બહુ આવે છે, પણ સાહેબ, તમને કોઈના ઘરની અંદર ચાલતાં શરમ નથી આવતી ?’

બીજી એક વાત. જાણીતી અભિનેત્રી શબાના આઝમી એકવાર રાજસ્થાનની મુલાકાતે ગઈ હતી. કોઈ ઝૂંપડપટ્ટીમાં તે એક શ્રમિકના ઘેર ગઈ. એક ઘરમાં ત્રણ બાળકો અને તેની માતા હતાં. શબાનાએ થોડી વાત કરીને ત્રણેય બાળકોને એક એક કેળું આપ્યું. તેણે કહ્યું પણ ખરું, બચ્ચા લોગ ખાઓ. જો કે ત્રણમાંથી એક પણ બાળકે કેળું ન ખાધું. શબાનાએ બીજીવાર કહ્યું તો પણ ના પાડી. શબાનાને નવાઈ લાગી. તેણે બાળકોની માતાને કહ્યું કે આ બાળકો કેમ કેળું ખાતાં નથી ? એમને નથી ભાવતું ?’
માતાએ જવાબ આપ્યો : ‘ના, એવું નથી. અમને ખાવાનું મળતું નથી એટલે અમે આંતરે દા’ડે (એકપછીના બીજા દિવસે) ખાઈએ છીએ. આજે અમે જમી લીધું છે, હવે આ બાળક આજે નહિ ખાય, પરમદિવસે જ ખાશે.’ શબાના આ જવાબથી અવાક બની ગઈ.

એવી એક ત્રીજી વાત. એકવાર એક આદિવાસી વિસ્તારમાં કંઈ કાર્યક્રમમાં જમણવાર હતો. આદિવાસી બાળકો જમવા માટે લાઈનસર બેસી ગયાં હતાં. એકવખત બધું પીરસવામાં આવ્યું અને બાળકોએ જમી લીધું. બીજીવખત પીરસનારા ગયા ત્યારે બાળકો વાનગી લેવાની હા કે ના નહોતાં પાડતાં. તેઓ દ્વિધા અનુભવતાં હતાં. જ્યારે આ વિશે ત્યાંના અગ્રણીને પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે જવાબ મળ્યો કે હજી આગળ ખવાય કે નહિ ? તેની આ બાળકોને ખબર નથી. તેનું કારણ એ છે કે તેમણે પોતાના જીવનમાં ક્યારેય ધરાઈને ખાધું નથી. એ પ્રકારનો કોઈ અનુભવ તેમને થયો નથી.
વધુ આગળ વાંચો »

મેઘધનુષના રંગ – સંકલિત

[1] બદલ ગયા જમાના – ડૉ. પ્રજ્ઞા પૈ

[‘જન્મભૂમિ પ્રવાસી’માંથી સાભાર.]

‘મમ્મા, મને થોડા પૈસા આપ, પ્લીઝ. આજે રાતે અમે દાંડિયારાસ રમવા જવાનાં છીએ. મારે નવાં ચણિયાચોળી લેવાં છે.’ કૉલેજના પ્રથમ વર્ષમાં ભણતી સોનાલીએ કહ્યું.
‘બેટા, કોણ કોણ આવવાનું છે ?’ કિશોરીએ તેની પુત્રી સોનાલીને પૂછ્યું.
જરાક લાપરવાહી સાથે સોનાલીએ જવાબ આપ્યો, ‘અમે સાત પાસ લીધા છે. શર્લી, રચના, વિભા, હું… બીજાં કોણ આવશે તેની ખબર નથી. ગમે તે આવે, તને કે મને શું ફેર પડવાનો છે ? મારા પાસના પૈસા મેં આપી દીધા છે. તારી પાસે નથી માગ્યા !’

કિશોરીએ ફરી પાછો પ્રશ્ન કર્યો : ‘એમ નહિ, તમે છોકરીઓ જ જશો કે છોકરાઓ પણ સાથે હશે ? સાથે, કોઈ મોટું પણ આવશે ? કોઈની મમ્મી, માસી, ભાઈ કે એવું કોઈ ?’
‘કમ ઓન મમ્મા, કેવો વાહિયાત પ્રશ્ન ? કોઈ મોટું અમારી સાથે હોય તો બધી મજા જ બગાડી નાખે. પૂછપૂછ કરે, બોલબોલ કરે અને સલાહ આપ્યા કરે. ઘેર જવાની ઉતાવળ કરાવે. એટલું જ નહીં, પોતે તો બોર થાય અને અમને પણ બોર કરે. નો…વે, કોઈએ અમારી જાસૂસી શા માટે કરવી જોઈએ ? લેટ અસ એન્જોય. અમને અમારી જવાબદારીનું ભાન છે. ઓ.કે ? મહેરબાની કરીને તું કે પપ્પા પોલીસગીરી કરવા નહિ આવતાં.’ છણકો કરી સોનાલી બોલી.
ગુસ્સો ખાળી કિશોરીએ કહ્યું : ‘તું ઘેર પાછી ક્યારે આવીશ ? મોબાઈલ લઈને જજે.’
‘પ્રોગ્રામ પૂરો થશે ત્યારે હું ઘેર આવીશ. ત્યાર પછી અમે કદાચ કૉફી પીવા કે આઈસ્ક્રીમ ખાવા પણ જઈએ, તો વળી થોડું વધારે મોડું થશે. તારે અર્ધા-અર્ધા કલાકે મોબાઈલ પર ફોન કરવાની જરૂર નથી. બધાં મારી મશ્કરી કરશે. કંઈ હશે તો હું જ ફોન કરીશ.’ સોનાલીએ કહ્યું.
વધુ આગળ વાંચો »

માનવતાના મશાલચી – સંકલિત

[‘અખંડ આનંદ’ સામાયિકમાંથી સાભાર.]

[1] ના પુણ્ય પરવાર્યું નથી – શૈલી પરીખ

થોડા સમય પહેલાંની વાત છે. હું પત્રકારત્વનો અભ્યાસ કરું છું તે સંદર્ભમાં મારે જુદા-જુદા વિસ્તારોની સંસ્થાની મુલાકાત લેવાની હોય છે. તે દિવસે મારે મોટેરા સ્ટેડિયમ પાસે એક સંસ્થાની મુલાકાતે જવાનું હતું. રવિવારનો દિવસ અને મને ક્યારેય બસમાં બેસવાની આદત નહીં, માંડ-માંડ સવારે નવ વાગ્યે સાબરમતી ટોલનાકા સુધી બસમાં અને ત્યારબાદ રિક્ષામાં સંસ્થાએ પહોંચી. ત્યાં વાતચીત કરતાં કરતાં બપોરના બે વાગી ગયા. સખત ગરમી ને બળબળતો તડકો. મારે પાછા જવા માટે રિક્ષા શોધવી પડે તેમ હતું. ત્યાં સંસ્થાના મકાનથી થોડે આગળ માત્ર એક જ રિક્ષા ઊભી હતી. ડાબી બાજુથી વૃદ્ધ દંપતીએ રિક્ષાવાળા ભાઈને બૂમ પાડી, મેં જમણી તરફથી રિક્ષાવાળા ભાઈને રોક્યા. રિક્ષાવાળા ભાઈએ મને કહ્યું : ‘પહેલાં વૃદ્ધ દંપતીએ મને રોક્યો છે તેથી તે પરવાનગી આપે તો હું તમને રિક્ષામાં બેસાડું.’ મેં વૃદ્ધ કાકા સામે જોયું. વૃદ્ધ કાકાએ રિક્ષાવાળા ભાઈને કહ્યું : ‘ભાઈ, બળબળતા તાપમાં આ છોકરી બીજી રિક્ષાની રાહ જોશે તો માંદી પડશે. અમારે શાહીબાગ જવું છે. તું તેને અમારી સાથે લઈ લે અને તેને જે નજીક પડે ત્યાં ઉતારી દેજે.’

સુભાષ બ્રીજ સુધી રિક્ષાવાળા ભાઈ મને મૂકવા તૈયાર થયા. ત્યાં પહોંચી મેં તે વૃદ્ધ દંપતીનો આભાર માન્યો અને રિક્ષાવાળા ભાઈને આપવા વીસ રૂપિયા કાઢ્યા. તો તેમાંથી કંઈ જ લેવાની ના કહી રિક્ષાવાળા ભાઈએ કહ્યું : ‘મારાથી ન લેવાય.’ વળી વૃદ્ધ દાદાએ મને કહ્યું : ‘આજે તને મારે કારણે ફાયદો થયો હોય, તો આવતીકાલે તને કોઈ આવા વૃદ્ધ મળે તેને તું મદદ કરજે.’ તે જોઈ મને ખરેખર અનુભૂતિ થઈ કે ના પુણ્ય હજુ પરવાર્યું નથી.
વધુ આગળ વાંચો »