પાત્રતા – ગિરીશ ગણાત્રા

આમ જોઈએ તો બંને કુટુંબોએ એકબીજા જોડે સંબંધ બાંધવાનું નક્કી જ કરી નાખ્યું હતું. ચંદ્રકાન્તભાઈને શરદભાઈની પુત્રી રૂપા ગમી ગઈ હતી. એના પુત્ર સ્નેહલ માટે રૂપા બધી રીતે યોગ્ય હતી. એ જ્યારે સ્નેહલ માટે યોગ્ય પાત્રની તપાસ કરી રહ્યા હતા ત્યારે એના મિત્રે શરદભાઈની પુત્રી રૂપા સૂચવી. શરદભાઈ સાથે જ્યારે મુલાકાત થઈ ત્યારે ચંદ્રકાન્તભાઈને ખબર પડી કે વર્ષો પહેલાં શરદભાઈ એની જ કૉલેજમાં સાથે ભણેલા, એકાદ વર્ષ હોસ્ટેલમાં પણ રહેલા.

માણસને પોતાનો મીઠો ભૂતકાળ વાગોળવાનું ક્યારેક મન થઈ જાય છે. પોતાના સંતાનોને ઘડીભર વીસારી ચંદ્રકાન્તભાઈ અને શરદભાઈ પોતાની યુવાનીના દિવસોમાં સરી ગયા. ચા-નાસ્તો કરતાં કરતાં કૉલેજના પ્રોફેસરોની, હોસ્ટેલના રસોડાની, કેન્ટિનમાં કામ કરતા ઠીંગુજી છોકરાની, ક્રિકેટ-ટીમની, સહાધ્યાયીઓની, એમની ટેવોની અને વાર્ષિકોત્સવમાં ભજવાયેલા નાટકની વાતોની સમાપ્તિના અંતે બંને આશ્ચર્યથી બોલી ઊઠ્યા : ‘દુનિયા કેટલી નાની છે ! નહિતર ક્યાં જામનગર અને ક્યાં અમદાવાદ. પ્રારબ્ધમાં લખ્યું હશે તે આટલાં વર્ષે અહીં મળવાનું થયું.’ આ બંનેના પ્રારબ્ધે બંનેને અમદાવાદમાં એકઠા કરી દીધા તો બંનેનાં સંતાનોને એકમેક સાથે જોડી પ્રારબ્ધમાં હવે જે કંઈ લખાયું હશે તેને સાકાર કરવા આગળ વધ્યા. બસ, હવે રૂપા અને સ્નેહલ એકબીજાને મળે, વાતો કરે અને પસંદ કરે એટલે સગાઈની તારીખ નક્કી થઈ જાય….

એ પણ થઈ ગયું. રૂપા અને સ્નેહલ એકબીજાંને મળ્યાં. બે-ચાર વખત સાથે ફરવા ગયાં અને પછી સંમતિ દર્શાવી એટલે સગાઈનો પ્રસંગ પણ પાર પાડી દીધો. સગાઈ પછી રૂપા-સ્નેહલનું મળવાનું વધી ગયું. સ્નેહલ એના પિતા જોડે ધંધામાં ગોઠવાઈ ગયેલો પરંતુ રૂપા નોકરી કરતી હતી. ઑફિસમાંથી એ વારંવાર ગુલ્લી મારી શકતી નહોતી. આ કંઈ સરકારી ઑફિસ થોડી હતી કે ગમે ત્યારે અવાય અને ગમે ત્યારે જવાય ? આ તો લિમિટેડ કંપનીની મોટી ઑફિસ હતી જ્યાં ઑવરટાઈમ વિના ઑફિસસમય પછીય સોંપાયેલું કામ પૂરું કરવું પડતું. રૂપાની આ સમયમર્યાદાને કારણે સ્નેહલ કહેતો પણ ખરો કે લગ્ન પછી તારે ક્યાં નોકરી કરવાની છે ? બહુ ગુલામી કરી, હવે છોડી દે ને !
વધુ આગળ વાંચો »

પરાણે સંગીતનો શોખ અપનાવનાર…. – ગિરીશ ગણાત્રા

[‘હલચલ’ સામાયિક (કોલકતા)માંથી સાભાર.]

આપણે કોઈ વર્તમાનપત્ર કે સામયિકમાં નિયમિત રીતે કશુંક લખતા હોઈએ તો ઘણા એમ માની બેસે છે કે આ લેખક સર્વજ્ઞ હશે, એને ઘણા ઘણા વિષયોની જાણકારી હશે. સાહિત્ય-સંગીતકલાનો ત્રિવેણીસંગમ લેખકમાં વહેતો હશે ! અને એટલે જ શહેરની એક સંસ્થાના મંત્રી જ્યારે સંસ્થા દ્વારા આયોજિત સંગીત-સ્પર્ધાના નિર્ણાયક થવા વિનંતી કરવા આવ્યા ત્યારે એ વિષયનું કોઈ વિશેષ જ્ઞાન ન હોવાથી મેં ના પાડી દીધી, પરંતુ એમને મારા જ્ઞાન સાથે કોઈ નિસબત નહિ હોય કે પછી એક ‘છાપેલા કાટલા’નો મોહ હશે એટલે ‘નિર્ણાયક તરીકે તમે થોડા એકલા છો ? બીજા બે જણ પણ તમારી સાથે હશે ને !’ એવી હૈયાધારણ આપી મને પરાણે ખેંચી ગયા. સ્પર્ધાના દિવસે જ્યારે હોલમાં પહોંચ્યો ત્યારે નિર્ણાયકગણમાંના પેલા બીજા બે જણાની મને ઓળખાણ થઈ. વર્ષોથી આકાશવાણી પર સંગીતના કાર્યક્રમો આપતાં એક કલાકાર બહેન અને બીજા એક ડૉક્ટર પણ આ પરીક્ષણ ત્રિપુટીમાં સામેલ હતાં.

શહેરમાં વર્ષોથી તબીબી વ્યવસાય કરતા ડૉક્ટર અરવિંદભાઈ સાથે જ્યારે સંસ્થાના મંત્રીએ મારી ઓળખાણ કરાવી, ત્યારે ‘ડૉક્ટરને બિચારાને સંગીતમાં શી સમજણ પડે ? એ પણ શરમે-ધરમે મારી જેમ અહીં આવી ગયા હશે.’ એવું મેં ધારી લીધું. પણ, મારી આ માન્યતાને ત્યારે ધક્કો પહોંચ્યો કે જ્યારે એક સ્પર્ધક બહેને બહુ જ ઊંચા સ્વરથી ગીતનો ઉપાડ કર્યો કે મારી બાજુમાં બેઠેલા ડૉક્ટર અરવિંદભાઈએ ધીમેથી મારા કાનમાં કહ્યું, ‘ગીતનો ઉપાડ ખોટી રીતે થયો છે. કાળી પાંચમાં ગાનારે પોતાના સ્વરને તાર-સપ્તક સુધી લંબાવવાનો પ્રયત્ન ન કરવો જોઈએ. સૂર તૂટવાનો પૂરેપૂરો સંભવ છે….’

એ પછી તો સ્પર્ધામાં રજૂ થતાં ગીતો સાંભળતાં સાંભળતાં, ડૉક્ટર તાનપલટાની, ફિરતની અને મુરકીની લઢણ સુધી જે જે વાતો મને કહી, એમ એમ એમના શાસ્ત્રીય સંગીતના ઊંડા જ્ઞાનની ઝાંખી થવા લાગી. ઈન્ટરવલમાં ચા પીતાં પીતાં એમણે મારી સાથે ઓડવ જાતિના રાગોની ચર્ચા માંડી, ત્યારે થયું કે સંગીત જેવા વિષયમાં આપણા અધકચરા જ્ઞાનની બાંધેલી મુઠ્ઠી ખોલવા જેવી નથી. એટલે પછી, રાગોની ચર્ચા પરથી હળવેક રહીને હું વાતનો દોર એમની સંગીતસાધના પર લઈ ગયો અને ઈન્ટરવલનો સમય પૂરો કરી નાખ્યો. પણ, એ વખતે મનમાં એક ગાંઠ બાંધી લીધેલી કે આ સંગીતકાર ડૉકટરનો વધુ પરિચય કરવા જેવો ખરો ! સ્પર્ધાના પરીક્ષકગણથી આરંભાયેલો પરિચયનો દોર પછી તો લંબાયો અને અવાર-નવાર ડૉક્ટર અરવિંદભાઈની મુલાકાતો થઈ અને એમને ઘેર જવાનું પણ થયું.
વધુ આગળ વાંચો »

પ્રવાસના ઉત્તરાર્ધે – ગિરીશ ગણાત્રા

[‘હલચલ’ સામાયિકમાંથી સાભાર.]

રેલવેના રિઝર્વેશન કાઉન્ટર પાસે લાઈનમાં ઊભી રહેલી બીનાનો નંબર આવ્યો કે એણે ફોર્મ ધરી દીધું. કાઉન્ટરની પાછળ કોમ્પ્યૂટર પર બુકીંગ કરતી રશ્મિ નામ વાંચતા જ ચમકી અને કાઉન્ટર પાસે જઈ બોલી, ‘અરે બીના તું ? દિલ્હી જાય છે ?’
‘હા, ટેલિકોમ્યુનિકેશન ડિપાર્ટમેન્ટમાં અરજી કરેલી તે એનો ઈન્ટરવ્યૂ કોલ આવ્યો છે.’
‘ઘેર આવીને કહી ગઈ હોત તો ? અહીં ધક્કો ખાવાની શી જરૂર હતી ? અને લાઈનમાં શા માટે ઊભી રહી ? અંદર આવી ગઈ હોત તો ?’
‘તમારા આ કોમ્પ્યુટરરાઈઝડ રિઝર્વેશનને કારણે કોઈએ મને અંદર આવવા ન દીધી… આજે સવારે જ ટપાલમાં ઈન્ટરવ્યૂ કોલ આવ્યો. પપ્પાએ મને ફોન કરી ઑફિસમાં જણાવ્યું એટલે રિસેસ ટાઈમમાં રિઝર્વેશન કરાવવા દોડી આવી. ટપાલ પણ કેટલી મોડી મળી ? દિલ્હીથી અહીં આવતા એણે પૂરા આઠ દિવસ લીધા… રશ્મિ, એક સ્લીપીંગ બર્થ મળશે ને ?’

બીના ટિકિટ લઈને ગઈ એટલે એની સાથે કામ કરતી મંજુએ કહ્યું :
‘રશ્મિ, તું કહેતી હતી તે આ જ છોકરી ને ?’
‘હા, એના બોયફ્રેન્ડને તું જાણે છે ! તે દિવસે તું કાઉન્ટર પર હતી ત્યારે બેડ-રોલ માટે તારી સાથે ઝઘડો કરેલો એ જ છોકરો.’
‘સારો છે. બંનેનું જોડું જામે એવું છે.’
‘છે સ્તો. પણ બબ્બે વર્ષની મિત્રતા અને રોમાન્સ પછી કોણ જાણે બંને વચ્ચે એવી શી અંટસ પડી ગઈ છે કે હવે એકબીજાને ઓળખતા હોય એવો ઔપચારિક વ્યવહાર જ રાખે છે. પેલું ગુટુર..ગૂં…ગુટર…ગૂં… હવે નથી થતું.’
‘એક કામ કર રશ્મિ’ મંજૂએ સૂચન કર્યું, ‘બંનેનું બુકિંગ સાથે કરી નાખ. સામસામી બર્થ આપ. દિલ્હી સુધીમાં તો બંને ફરી પાછા એક થઈ જશે.’
‘પણ છોકરાને એ જ દિવસે પ્રવાસ કરવાનો થાય, અને એ પણ દિલ્હી સુધી; એ રિઝર્વેશન કરાવવા આવે તો શક્ય બને ને ?’
‘આ બીના ક્યાં રહે છે ?’
‘મારી જ સોસાયટીમાં. અમારી સોસાયટી તો એક નગર જેવી છે. એ એક છેડા પર અને હું બીજા છેડા પર.’
‘અને છોકરો ?’
‘એ પણ અમારી સોસાયટીમાં જ રહે છે.’
‘અચ્છા ?’
વધુ આગળ વાંચો »

બંધબેસતું નામ – ગિરીશ ગણાત્રા

[‘જન્મભૂમિ પ્રવાસી’માંથી સાભાર.]

કલબાદેવી રોડ પર આવેલી એક મોટી કાપડ માર્કેટની ગલીના હારબંધ બાંકડાઓ જરા પણ ભીડ વિનાના શાંત, સૂના લાગતા હતા. વેપારીઓ ગાદીતકિયે ઢળીને કાં છાપું ઉથલાવતા પડ્યા હતા, કાં આંખ મીંચીને એક ઝોકું કાઢી લેતા હતા. ઘરાકી બિલકુલ મંદ હતી. કાપડના તમામ વેપારી મંદીની ભીડમાં સપડાયા હતા. ઉઘરાણી પતતી નહોતી. મિલો વધુ શાખ-ધિરાણ નહોતી કરતી ને વધુ ઉધારી પણ પોષાય એવી નહોતી. એટલે ઘણાખરા વેપારીઓ, જો ખાસ જૂનું ઘરાક હોય તો જ ટટ્ટાર બેસીને એની જોડે વાત કરતા, નહિતર દુકાનનો મહેતો જ જવાબ આપતો ને તકિયે ઢળેલા શેઠ આંખો મીંચીને એ સંવાદને બહાલી આપતા.

મે મહિનાની ગરમી અને ખાસ ચહલપહલ વિનાની માર્કેટમાં એક બપોરે આવા એક બાંકડે ત્રણ-ચાર માણસો પડ્યા ત્યારે દુકાનના શેઠ સિલિંગ ફેન નીચે સફેદ બાસ્તા જેવી ગાદીએ અઢેલીને આંખ મીંચી પડ્યા હતા. દુકાનના જૂના મુનીમે ઘરાક સમજી આવકાર આપ્યો. આવનાર વ્યક્તિઓ પણ પહેલાં કદીય આવી નહોતી એટલે મુનીમને થયું કે છે નવા ઘરાકો.
‘આવો બેસો…. ક્યાંથી આવવાનું થયું ?’
‘વાળુકિયાથી.’
વળુકિયા ગામનું નામ કાને પડતાં જ ગાદીએ ઢળેલા શેઠ ટટ્ટાર થયા. એ બોલી ઊઠ્યા : ‘ક્યાંથી, વાળુકિયેથી આવો છો ?’
‘હા જી.’
‘ઓહોહો ! વાળુકિયા એટલે અમારા બાપદાદાનું ગામ. અરે ચંપક, આ ભાઈઓ માટે ચા-પાણીનું કરો….’
વધુ આગળ વાંચો »

મજૂરિયા – ગિરીશ ગણાત્રા

[‘હલચલ’ સામાયિકમાંથી સાભાર.]

હું નસીબદાર તો ખરી જ !
બચપણમાં માતા-પિતાનો અઢળક પ્યાર, ભાઈ-ભાભીનાં હેતપ્રીત અને અભ્યાસની પૂરેપૂરી સુવિધા. મને ક્યારેય કોઈ વાતનું દુ:ખ પડ્યું જ નહોતું. અભ્યાસ પછીનું સુખનું છેલ્લું પગથિયું ચડવાનું બાકી હતું તે ભાભીએ પૂરું કરી દીધું. જેવી મેં એમ.એસ.સી.ની પરીક્ષા આપી કે ભાભીએ એમના પિયર પક્ષનો છોકરો માતાપિતાને મારે માટે બતાવી દીધો. અંબરિષ સરસ મજાનો યુવક હતો. ઊંચો, ગોરો અને નમણો. એમણે મારો ફોટો જોઈને જ મને પાસ કરી દીધેલી. સૌએ સહર્ષ સંમતિની મહોર મારી કહી દીધું કે જુગતે જોડું છે.

અંબરિષને જુનિયર પ્લાન્ટ એન્જિનિયરની નોકરી મળી ગઈ. અમારી સગાઈ પછી એની મનપસંદ નોકરી મળતાં એણે અને એનાં ઘરના સૌએ મને શુકનવંતી માની. આમ તો સગાઈ પછી બે-ત્રણ મહિનામાં જ લગ્ન લેવાનું બંને પક્ષે વિચારેલું. પરંતુ અંબરિષને કંપની તરફથી નવ મહિનાની ટ્રેઈનિંગ આવી પડી અને એ ટ્રેઈનિંગ પણ બિહાર જેવા દૂરના સ્થળે. એ ટ્રેઈનિંગ પૂરી થયા પછી એણે તુરત જ પ્લાન્ટ પર ફરજ બજાવવાની હોવાથી અમારાં લગ્ન લગભગ એકાદ-દોઢ વર્ષ પાછાં ઠેલાયાં.

હવે પ્રશ્ન એ આવીને ઊભો રહ્યો કે મારે આ સમય દરમિયાન શું પ્રવૃત્તિ કરવાની ? આગળ અભ્યાસની હવે શક્યતા નહોતી રહેતી. લગ્નની પણ ઉતાવળ નહોતી એટલે મારા પિતાએ વિચાર્યું કે સમય પસાર કરવા અને થોડો અનુભવ લેવા મારે કોઈ નોકરી કરવી, જેથી ભવિષ્યમાં હું ઘરગૃહસ્થીમાં અંબરિષને આર્થિક સહાયરૂપ બની શકું. મારા શિક્ષક-પિતાએ એવું વિચાર્યું કે આ સમયમાં મારે કોઈ શાળામાં શિક્ષિકાની નોકરી સ્વીકારી લઈ બાળમાનસનો અભ્યાસ કરવો. એ માટે એમના પ્રયત્નો ફળ્યા અને એક મજૂર વસાહતમાં આવેલી અર્ધ-સરકારી શાળામાં મને નોકરી મળી ગઈ. અલબત્ત, નોકરીનું સ્થળ મારા ઘરથી લગભગ સાત-આઠ કિલોમીટર દૂર હતું, પરંતુ કૉલેજના બીજા વર્ષથી પિતાએ મને સ્કૂટર અપાવી દીધું હોવાથી જવા-આવવાનો પ્રશ્ન ઊભો જ ન થયો.
વધુ આગળ વાંચો »

એક અંધારી રાતે – ગિરીશ ગણાત્રા

[‘હલચલ’ સામયિકમાંથી સાભાર.]

ઓખા તરફ દોડતો સૌરાષ્ટ્ર-મેલ આજે પગલાં પાડતી અઘરણીની જેમ મંથર ગતિએ આગળ વધી રહ્યો હતો. મોરબીના મચ્છુડેમની હોનારત પછી તમામ એન્જિન ડ્રાઈવરોએ વરસાદની ઋતુમાં સાવચેતીરૂપે ટ્રેનની ધીરી ગતિએ લઈ જવાનું મુનાસિબ માન્યું હતું. એમાંય વાંકાનેર-રાજકોટની વચ્ચે અનરાધાર વરસી રહેલા મેઘારાણાની રૂખ પારખી, સૌરાષ્ટ્ર-મેલનો ડ્રાઈવર ખૂબ જ સાવધ રહી આગળ વધી રહ્યો હતો. બપોરે બાર વાગ્યે રાજકોટ આવતો આ મેલ આજે ત્રણ કલાક મોડો થયો.

બે-અઢી મહિના પહેલાં જ પરણેલો હિરેન પત્નીને લઈને કુળદેવીને પગે લાગવા હજુ સુધી ગયેલો નહિ. કુળદેવી રૂઠે તે પહેલાં પોતાના બાપીકા ગામે જઈ વિધિપૂર્વક છેડાછેડી છોડવાનું અને માતાજીને પગે લાગી આવવાનું મમ્મીએ બહુ દબાણ કર્યું એટલે હિરેન પત્ની સાથે નીકળી પડ્યો. દિવાળી પહેલાં તો એને પાછા લંડન પહોંચી જવાનું હતું. કાકાના ડિપાર્ટમેન્ટલ સ્ટોરમાં કામ કરતો હિરેન ખાસ પરણવા જ અહીં આવેલો. પરણીને એ તુરત જ લંડન જવાનો હતો, પણ પિતાની તબિયત લથડતાં એણે રોકાઈ જવું પડ્યું. માતાને વહેમ ગયો એટલે વરઘોડિયાને કુળદેવીનાં દર્શને મોકલી દીધાં. રવાના થતાં પહેલાં માતાએ ખાસ સૂચન આપેલી કે હવે જો એ બાજુ નીકળ્યાં છો તો એક-બે દિવસ મીઠાપુર મામા-મામી પાસે જઈ આવો. બહુ જ આગ્રહ કર્યો છે એ લોકોએ. એનું મન રાજી રાખવા એક-બે દિવસ આમ કે તેમ. એ બહાને દ્વારકાધીશની જાત્રા પણ થઈ જશે.

વરસતા વરસાદે હિરેન-મીતાએ ઓખા જતો સૌરાષ્ટ્ર-મેલ પકડ્યો. કુળદેવીની માનતા પૂરી થઈ ગયેલી એટલે હવે બંને મામા-મામીને મળવા મીઠાપુર જઈ રહ્યાં હતાં. રાતના આઠ-સાડા આઠ સુધીમાં મામાને ઘેર પહોંચી જવાશે એ ગણતરીએ બંને જણા ટ્રેનમાં બેઠાં. સાંજે છ વાગ્યે જામનગર આવ્યું. ટ્રેન લગભગ અહીં ખાલી થઈ ગયેલી લાગી. હિરેનના કમ્પાર્ટમેન્ટમાં ભાગ્યે જ દસ-બાર યાત્રીઓ હતા. અહીં પણ વરસાદે પીછો છોડ્યો નહોતો. ટ્રેને ખંભાળિયા છોડ્યું ત્યારે ડબ્બામાં હિરેન-મીતા સિવાય માંડ બીજા ત્રણ-ચાર યાત્રીઓ હતા. સૌરાષ્ટ્ર મેલ હવે બાપુની ગાડી બની ગયો હતો. ભાટિયા સ્ટેશન આવ્યું ત્યારે ઘડિયાળ રાત્રિના અગિયારનો સમય બતાવતું હતું. ઝરમર ઝરમર વરસતો વરસાદ, અંધારી રાત, પવનના ઝાપટાં અને ખાલીખમ કમ્પાર્ટમેન્ટ. હિરેન ગભરાયો. એ આજુબાજુના ડબ્બાઓમાં ફરી વળ્યો. રડ્યા-ખડ્યા એકાદ બે યાત્રીઓ સિવાય કોઈ ડબ્બામાં વસતી જણાતી નહોતી. આવા વરસાદમાં સૌ કોઈ મુસાફરી કરવાનું માંડી વાળી ઘેર બેસવાનું જ પસંદ કરે. હિરેન માટે આ અજાણ્યો મુલક હતો, અજાણ્યો પંથ હતો. આગળ જવાનો વિચાર માંડી વાળવાની ઈચ્છા થઈ પણ પાછા જવાનોય રસ્તો ક્યાં હતો ? ભાટિયા સ્ટેશને ચા-બિસ્કીટને પેટમાં પધરાવ્યાં. પેટ ભરાયેલું હશે તો બીક ઓછી થશે માની વાસી હવાઈ ગયેલા ગાંઠિયાનું પડીકું બંધાવ્યું.
વધુ આગળ વાંચો »

સસલું કે સિંહ – ગિરીશ ગણાત્રા

એ દિવસોમાં એ ખૂબ જ હતાશા અનુભવી રહ્યો હતો. આપત્તિનાં વાદળો ચારે બાજુથી ઘેરાયેલાં અને ગમે ત્યારે તૂટી પડે અને પોતાને હતો ન હતો કરી નાખે એવી એની મનોદશા હતી. ઘરમાં એ એકલો હતો. પત્ની બાળકોને લઈને પિયર ગઈ હતી. ભૂખ બહુ લાગી નહોતી એટલે ફ્રીઝમાંથી બ્રેડ-બટર કાઢી એને ન્યાય આપતો ટી.વી. સામે બેઠો. કોણ જાણે કેમ, વિવિધ ચેનલો પરથી આવતા ટી.વી.ના કાર્યક્રમોમાં એનું મન ચોંટતું નહોતું. એ ટી.વી.ના નાનકડા પડદા પર વહેતા એક કાર્યક્રમ પર નજર નાખતો બેઠો હતો પણ એનું મન તો એના પ્રશ્નોમાં જ અટવાતું હતું.

એ વિચારોમાં ગૂંચવાયેલો હતો ત્યાં અચાનક એના મનમાં એક બીજો જ વિચાર ઝબકી ગયો. એના એક વૈજ્ઞાનિક મિત્રે એક વખત એને કહ્યું હતું કે વાળ જેવા પાતળા તાર દ્વારા એક સાથે 200 ટેલિવિઝન પ્રોગ્રામ ટ્રાન્સમીટ કરી શકાય એ દિવસો દૂર નથી. લેસર કિરણો દ્વારા ઘડીના છઠ્ઠા ભાગમાં આંખમાંથી ક્યાં મોતિયો કાઢી શકાતો નથી ? બસ, વિજ્ઞાનની આટલી નાની વિચારકણિકામાંથી એ જરા જુદા વિચાર પર સરકી ગયો. જો માનવી ભૌતિક વિજ્ઞાનમાં આટલી પ્રગતિ કરી શક્યો તો આ શરીરશક્તિઓ તો એક વિરાટ સ્ત્રોત મનાય છે. એ શક્તિઓ દ્વારા ઉલઝનોમાંથી માર્ગ કાઢવાના પણ કોઈ આવા તાર તો જરૂર હશે, જે બરાબર જોડાયેલા ન હોય. કદાચ એવા તારો જોડાઈ જાય તો ગુપ્ત શક્તિઓ કાર્યાન્વિત થઈ જાય. શરીર પણ અનેક સર્કિટોનું બનેલું છે. આવી એકાદ સર્કિટ જરૂર એને મૂંઝવણોમાંથી બહાર કાઢી શકે. પણ કઈ રીતે ? વિચારોના વહાણમાં બેસી એ મનના દરિયાને અહીંથી તહીં ડહોળતો રહ્યો પણ કોઈ કિનારો હાથ લાગતો નહોતો.

માણસનું મન મૂંઝાય ત્યારે એ કોઈ આધ્યાત્મિક કે સંત પુરુષની શોધમાં લાગી જાય જે એને યોગ્ય રાહ બતાવી શકે. બીજે દિવસે એ જે મહાત્માને ઓળખતો હતો તેમની પાસે પહોંચી ગયો અને પોતાના મનની વ્યથા કહી. એના પ્રશ્નો સાંભળી મહાત્માએ કહ્યું : ‘ભાઈ, તમારા ગૂંચવણ ભરેલા તમામ પ્રશ્નોનો સીધો માર્ગ ધર્મ પાસે નથી. ધર્મ આ પ્રશ્નોથી પર છે. જ્યારે લોકો જાતે જ પોતાના જ પ્રશ્નોને ગૂંચવી નાખે છે ત્યારે એમ સમજવું કે આ પ્રશ્નોને તેઓ પહોંચી શકતા નથી. પરંતુ માનવ-શક્તિઓ અપાર છે. દેહમાં રહેલી આ શક્તિઓને આપણે હજુ પારખી શક્યા નથી. આ શક્તિઓ દ્વારા સ્વ-પરિવર્તન આણી શકાય છે એટલું ધર્મ કહી શકે છે. તમારા પ્રશ્નોના ચોક્કસ જવાબ તો હું આપતો નથી પણ તમને એક સલાહ આપું. તમે નીતિના માર્ગે જાઓ. જે સારું છે તેને અનુસરો. એનાથી તમારી શક્તિઓ ખીલી ઊઠશે.’
‘આ દ્વારા હું સ્વપરિવર્તન આણી શકીશ ?’
‘કેમ નહિ ? તમે તમારી મનોદશાને પલટી એક નવા જ માનવી બની શકો.’
મહાત્મા પાસેથી જે સલાહ મળી એના પર વિચાર કરતો કરતો એ આશ્રમમાંથી બહાર નીકળ્યો. ક્યાં જવું એ નક્કી નહોતું પણ શરીર પોતાની જરૂરિયાત માગી રહ્યું હતું. એને ભૂખ લાગી હતી. ચાની પણ ઈચ્છા મનમાં જાગૃત થયેલી.
વધુ આગળ વાંચો »

દિલ્હીનો રિક્ષાવાળો – ગિરીશ ગણાત્રા

[‘હલચલ’ સામાયિક (કોલકતા)માંથી સાભાર.]

પહેલી જ વખત મારે દિલ્હી જવાનું થયું ત્યારે હું લગભગ શિયાંવિયાં જ થઈ ગયો. જેણે કદી રાજકોટ છોડ્યું જ નહોતું એને મહાનગરમાં, આટલે દૂર આવેલા અજાણ્યા શહેરમાં જવાનું થાય ત્યારે એની દશા તમે જ કલ્પી લો. એ વખતે હું રાજકોટ રહેતો. રાજકોટની શાળા અને કૉલેજમાં રહી ભણ્યો અને ભણ્યા પછી તુરંત જ એક પ્રાઈવેટ કંપનીમાં નોકરી મળી ગઈ એટલે ‘ડાળીએ બેઠો’ એવું કહી શકું. નોકરીની કામગીરીમાં હિસાબો રાખવાના, માલના ચલાન બનાવવાનાં અને બિલો ફાડવાનાં. નવા નિશાળિયાને બીજું સોંપી શકાય પણ શું ? મારે એક વૃદ્ધ મહેતાજીની નિગેહબાનીમાં કામ કરવાનું રહેતું.

નવી નવી નોકરીમાં તરવરાટ રહે. ખાનગી પેઢીમાં ટકી રહેવું હોય, પગારની વૃદ્ધિ થાય અને શેઠની રહેમ નજરમાં રહેવું હોય તો કામગીરી દીપાવવી પડે. હું શેઠની નજરમાં વસી ગયો. દિલ્હીની એક કંપની અમારી કંપનીનો માલ લેતી. નિયમિત રીતે માલ જતો હોવાથી અને પૈસાની લેવડ-દેવડ થતી રહેતી હોવાથી હિસાબમાં ક્યાંક ભૂલ આવી. આ ભૂલ સુધારવા અને હિસાબની પતાવટ કરવા અમારી કંપનીમાંથી કોઈએ અમદાવાદ જઈ એ કંપનીના હિસાબનીશ સાથે વ્યવહાર સમજી લેવાનો આગ્રહ રખાયો હોવાથી અને અમારા મહેતાજી ઉંમરને કારણે લાંબો પથ કાપી શકે એવી હાલતમાં ન હોવાથી મારા શેઠે મારા પર પસંદગી ઉતારી. દિલ્હીમાં મારી રહેવાની વ્યવસ્થા ત્યાંની કંપની કરવાની હતી એટલે મારે ત્યાં પહોંચ્યા પછી કોઈ બીજી ચિંતા કરવાની હતી જ નહીં. હા, હિસાબની ફાઈલો, બિલ, ચલાન વગેરે સાચવીને લઈ જવાનાં.

બહુ જ ગભરાતાં ગભરાતાં હું ટ્રેનમાં બેઠો. બીજે દિવસે વહેલી સવારે જ્યારે હું દિલ્હી સ્ટેશને ઊતર્યો ત્યારે કોઈ વિરાટનગરીમાં આવી ચડ્યો હોઉં એવું અનુભવ્યું. ક્યાં ખોબા જેવડું રાજકોટ અને ક્યાં બે પહોળા હાથમાં પણ ન સમાય એવું દિલ્હી ! મારે જવું હતું જૂની દિલ્હી પણ ભલા એ ક્યાં આવ્યું હશે ? ત્યાં જવા માટે ક્યું વાહન પકડવું એવા વિચાર સાથે હું મારી બેગ લઈ સ્ટેશનની બહાર નીકળ્યો ત્યારે આ શહેરથી અજાણપણાના મારા ચહેરા પરના ભાવ નિહાળી રિક્ષાવાળા મારા પર તૂટી જ પડ્યા. એમને સવારી જોઈતી હતી. જેટલું અંતર લાંબુ, એમ કમાણી વધુ કારણ કે એ બધા રિક્ષાવાળા હતા. જેમ તેમ તેમનાથી પીછો છોડાવી હું પાછો સ્ટેશનમાં ઘૂસી ગયો. એક સ્ટૉલ પર જઈને ચા પીધી અને પછી અડધા-પોણા કલાકે બહાર નીકળ્યો ત્યારે થોડા રિક્ષાવાળા ઊભા હતા પણ એ બધા બદલાઈ ગયેલા. મને મળેલા તે નહીં. ઊભેલી બધી રિક્ષાઓમાંથી એક પર મારી નજર પડી. એમાંથી એક રિક્ષાની એક બાજુ પર ચિતરાયેલાં વાક્યો પર મારું ધ્યાન ખેંચાયું. એમાં અંગ્રેજીમાં લખ્યું હતું : ‘જીવન ઈશ્વરી દેન છે. એને ઈશ્વરની ભેટ સમજીને જીવો.’ આ વાક્યથી હું પ્રભાવિત થયો. એ રિક્ષાની બાજુમાં મારી જ ઉંમરનો યુવાન ઊભો હતો. મેલું કાળું પેન્ટ અને ફાટેલું શર્ટ, પણ એના મોં પર રમતા મધુર હાસ્યને જોઈ હું એના તરફ આકર્ષાયો અને ધીરેથી બોલ્યો :

‘જૂની દિલ્હી જાના હૈ, આના હૈ ?’
‘આઈએ, બૈઠીયે’ કહી એણે મારા હાથમાંથી બેગ લઈ રિક્ષામાં મૂકી.
‘શું ભાડું થશે ?’ મેં સાશંક સ્વરે પૂછ્યું.
‘જૂની દિલ્હી મેં કહાં જાના હૈ ?’
મેં ગજવામાંથી કાપલી કાઢી એને સરનામું વાંચી સંભળાવ્યું. સરનામું સાંભળી એણે કહ્યું :
‘સિર્ફ ચાલીસ રૂપિયે.’
વધુ આગળ વાંચો »